Chreszczatyk

Ulica Chreszczatyk
	; Widok Chreszczatyku w kierunku placu Niepodległości
Państwo	Ukraina
Miasto wydzielone	Kijów
Długość	1,2 km
Poprzednie nazwy	ulica Worowskiego (1923–1937)
	Położenie na mapie Kijowa Ulica Chreszczatyk
	Położenie na mapie Ukrainy Ulica Chreszczatyk
	Położenie na mapie Kijowa i obwodu kijowskiego Ulica Chreszczatyk
	50°26′50,0″N 30°31′19,0″E/50,447222 30,521944
	Multimedia w Wikimedia Commons

Chreszczatyk^[1] (także: Kreszczatik^[2]^[3], Kreszczatyk^[4]; ukr. Хрещатик, Chreszczatyk) – główna aleja Kijowa, długości 1,2 km. Jej oryginalna zabudowa została zniszczona podczas II wojny światowej, jednak w latach 50. XX w. odbudowano ją w stylu socrealistycznym. Etymologicznie, nazwa ulicy pochodzi od ukraińskiego słowa, oznaczającego „na skrzyżowaniu”. Przy alei zlokalizowana jest stacja metra o nazwie Chreszczatyk.

Historia ulicy

Od wczesnego średniowiecza był to trakt łączący Górne Miasto z Padołem. Siedzibę księcia kijowskiego (przez Bramę Wojewódzką) z dzielnicą kupców i rzemieślników oraz radą miejską znajdującą się na drugim końcu dzielnicy przy Bramie Szczekawickiej. Istniała również Lacka Brama^[5]. W 1494 r. po nadaniu Kijowowi praw miejskich przez króla Jana Olbrachta, miejsce to było przeznaczone dla największego dorocznego jarmarku (tzw. „kreszczeńskiego”) i targu – trwającego od 6 stycznia, przez kolejnych 20 dni, wywodzącego się z przywileju króla Zygmunta I z 1516 r.

Od 1797 r. głównym centrum działalności handlowej stał się Dom Kontraktowy. W podolskim „domu” znajdowały się liczne stoiska polskich kupców z Kijowa, Warszawy i innych miast. Od samego początku „kontrakty” związane były z jarmarkiem handlu zbożowego, od końca XIX w. także cukrowego. Z biegiem czasu kontrakty kijowskie zlewają się z dawnym jarmarkiem^[6] Nowy budynek wybudowany w latach 1815–1817, wyróżniał się w zespole architektonicznym centralnego placu dzielnicy. Dom kontraktowy bywał także ośrodkiem życia towarzyskiego – odwiedzili go Adam Mickiewicz, Aleksandr Puszkin, Honoré de Balzac i Taras Szewczenko. Odbywały się tu przedstawienia teatralne i koncerty, występowali tutaj m.in. Ferenc Liszt i Henryk Wieniawski.

W 1811 r. wybuchł na Padole pożar, który strawił większą część tej tradycyjnej dzielnicy kupieckiej^[7]. Wydarzenie to w swojej konsekwencji ułatwiło następnie władzom rosyjskim całkowitą przebudowę struktury przestrzennej Kijowa. Luźno powiązane ze sobą oddzielne części starego miasta (Pieczary-Dolne i Górne Miasto) zostały połączone nowo wybudowaną arterią, ulicą Chreszczatyk. W miejscu starej, spalonej dzielnicy powstał duży rosyjski dom handlowych „Gostiny Dwor”, wybudowany w latach 1812–1828^[8]. Przez cały XIX w. nazywana była „jedyną prawdziwą ulicą Kijowa”^[9]. 9 maja 1920 odbyła się tam defilada oddziałów Wojska Polskiego i Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, po zajęciu Kijowa podczas wyprawy kijowskiej w wojnie polsko-bolszewickiej.

W XIX w. na Chreszczatyku mieściło się wiele prowadzonych przez Polaków nowoczesnych magazynów, renomowanych firm, banków, hoteli, zakładów rzemieślniczych^[10]. Po wojnie ukraińsko-radzieckiej i utworzeniu USRR, w latach 1923–1937 Chreszczatyk nosił nazwę ulicy Worowskiego, a historyczną nazwę przywrócono w 1937 r. Zaminowana i wysadzona w powietrze przez sowieckich saperów po zajęciu Kijowa przez Wehrmacht we wrześniu 1941 r. w czasie wojny niemiecko-sowieckiej. Odbudowana z gruzów po II wojnie światowej w stylu socrealistycznym. Jest dziś osią stołecznego Kijowa.

XIX wiek. Okres do 1917 r.

Charakterystyczne budynki

Duma Miejska

W 1876 r. dokonano otwarcia budynku rady miejskiej zaprojektowanego przez O. Schillego. Kształtem przypominał rozciągnięta podkowę, zwróconą wypukłą częścią w stronę ulicy. Na parterze miały swoją siedzibę małe sklepiki, na reprezentacyjnym pierwszym piętrze pokoje rady miejskiej wraz z salą posiedzeń. Do budynku nadbudowana była wieża z zegarem i sygnaturką, na której szczycie stał symbol Kijowa Św. Michał Archanioł według projektu architekt miejskiej Ewy Kulikowskiej.

W roku otwarcia budynku, zakwaterowano w ratuszu szkołę artystyczną Nikołaja Muraszki. W 1881 r. rozpoczął tu działalność pierwszy w Europie nocny punkt pomocy lekarskiej.

Za czasów radzieckich w ratuszu mieścił się rejonowy komitet wykonawczy WKP(b), a figurkę Św. Michała zastąpiono czerwoną gwiazdą. Po zniszczeniach II wojny światowej budynku nie odbudowano.

Giełda Miejska

7 stycznia 1873 z inicjatywy szefa kijowskiego oddziału Rosyjskiego Banku Państwowego Nikołaja Bungego i szefa komitetu na rzecz giełdy kijowskiej M. Chriakowa otwarto giełdę kijowską – w trzynastą rocznicę działalności przeniosła się do nowego budynku powstałego na rogu Chreszczatyku i ul. Instytuckiej.

Grand-Hotel-National

W 1876 r. na rogu Chreszczatyku i ulicy Besarabskiej zbudowano dwupiętrowy budynek kupca Marra według projektu architekta Władimira Nikołajewa. Na parterze mieściły się luksusowe sklepy, dwa kolejne piętra zajmowały pomieszczenia hotelu Grand-Hotel-National należącego początkowo do kijowskiego przedsiębiorcy Szulca. Wcześniej na jego miejscu stał jednopiętrowy wyszynk z pokojami hotelowymi należący do architekta Wincentego Berettiego (bywali tu m.in. Nikołaj Kostomarow i Taras Szewczenko).

W 1883 r. gmach wzbogacił się o aptekę, trzecią z kolei na Chreszczatyku, a w 1906 r. otworzyło w nim swoje podwoje kino „Elektrobiograf”. Swego czasu był uważany za najpiękniejszą architektonicznie budowlę ulicy^{[przez kogo?]}. Obecnie na miejscu dawnego hotelu znajduje się kino „Orbita” (adres: Chreszczatyk 29/1).

Dom Kupiecki

Został wzniesiony w 1882 r. dla potrzeb kijowskich kupców, obecnie znajduje się tu Narodowa Filharmonia Ukrainy.

Okres ZSRR

Po ataku III Rzeszy na ZSRR rozpoczęło się ustawianie barykad na ulicy. Armia Czerwona wycofując się z miasta 19 września 1941 zaminowała większość ważnych budynków w Kijowie, w tym prawie cały Chreszczatyk. Pięć dni później pozostawieni w Kijowie sowieccy dywersanci wywołali zdalnie sterowane wybuchy zaminowanych kamienic, które doprowadziły do pożaru całej ulicy. Niemcom nie udało się opanować pożaru, w październiku 1941 r. większość budynków była zrujnowana.

Jesienią 1943 r., po wkroczeniu Armii Czerwonej do Kijowa rozpoczęła się odbudowa ulicy, powstała również towarzysząca jej piosenka autorstwa Pawła Tyczyny:

Люба сестронька, милий братику,
Попрацюймо на Хрещатику
Ти з того кінця, я з цього кінця...

Pocztówka przedstawiająca Dumę Miejską. Początek XX w.
Cukiernia na Chreszczatyku sfotografowana od strony Dumy.
B. A. Semadeni napisane alfabetem rosyjskim i obok łacińskim. Na lewo charakterystyczny budynek giełdy, oddzielony od Giełdy Miejskiej ulicą Instytucką (obecnie Placem Niepodległości)
Kijowska Giełda pod koniec XIX w.
Hotel Nacional w XIX w.
Dom Kupiecki (obecnie Filharmonia Narodowa)

Przypisy

↑ Polski egzonim przyjęty na 121. posiedzeniu KSNG.
↑ Edmund Goldzamt: Architektura zespołów śródmiejskich i problemy dziedzictwa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1956, s. 345–361.
↑ Kreszczatik czy Chreszczatyk? – Poradnia językowa PWN.
↑ Wacław Ciechowski, Kijów i jego pamiątki, wyd. Księgarnia Leona Idzikowskiego, Kijów, rok 1900, s. 38, 77 http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=3829&from=publication.
↑ „Lacka Brama, którą latopis wymienia w 1151 – była jedną z czterech głównych bram tzw. grodu Jarosława (były jeszcze Węgierska, Złota w następnych doszła również Żydowska), która prowadziła na płd.-wsch., w kierunku uroczyska Ugorskie. [w:] Goranin. Latopis kijowski 1118-1158. 1995; „…na ogród, który leży na dole od mostu zamkowego, idąc po lewej ręce aż do końca ku bramie Lackiej”, [w:] Kazimierz Tymieniecki. Roczniki historyczne: t. 67-68. 2001; „już w grodzie Jarosława przy bramie lackiej istniała Lacka Słoboda – dzielnica, Polaków, obok dzielnicy Niemców i Włochów, a przy cerkwi Mikołaja – targowa osada węgierska”, [w:] Tadeusz M. Trajdos. Kościół Katolicki na ziemiach ruskich Korony i Litwy za panowania Władysława II Jagiełły, 1386-1434. 1982; „W Kijowie uczynił sobie św. Jacek bazę apostolską, założył klasztor przy „Bramie Lackiej” i postarał się o wyświęcenie biskupa, którym był wrocławski Dominikanin.”.
↑ „Zjazdy kontraktowe (trzytygodniowy jarmark, zwany Trzejkrólewieckim) odbywały się od drugiej połowy XVI w. Od 1586 r. w styczniu, w Poznaniu, Lwowie, Krakowie, Przemyślu, Łucku, Bełzie, Sandomierzu, u schyłku XVIII w. w Dubnie i potem w Kijowie.”, [w:] Przegląd historyczny: t. 72, wyd. I.
↑ „W czerwcu i lipcu roku 1811, były ogromne pożary „w rozmaitych miejscach w kraju. Niemirów był spalony do szczętu, Tulczyn w większej części, Berdyczów poniósł szkody na wiele milionów w towarach, w Kijowie cały Padół...”, [w:] Heleniusz. Wspomnienia polskich czasów dawnych. 1894. op. cit. Kronika OO. Kapucynów.
↑ Alexander Kratochvil. Ukraina ad portas: ist die Ukraine europäisch genug für die EU. 2006. s. 68.
↑ The Khreshchatyk came to be called „the only real street in Kiev,”, [w:] Kiev: A Portrait, 1800-1917 str. 32.
↑ Leon Idzikowski – księgarz i wydawca. wspolnotapolska.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-04-10)].

[1] Polski egzonim przyjęty na 121. posiedzeniu KSNG.

[2] Edmund Goldzamt: Architektura zespołów śródmiejskich i problemy dziedzictwa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1956, s. 345–361.

[3] Kreszczatik czy Chreszczatyk? – Poradnia językowa PWN.

[4] Wacław Ciechowski, Kijów i jego pamiątki, wyd. Księgarnia Leona Idzikowskiego, Kijów, rok 1900, s. 38, 77 http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=3829&from=publication.

[5] „Lacka Brama, którą latopis wymienia w 1151 – była jedną z czterech głównych bram tzw. grodu Jarosława (były jeszcze Węgierska, Złota w następnych doszła również Żydowska), która prowadziła na płd.-wsch., w kierunku uroczyska Ugorskie. [w:] Goranin. Latopis kijowski 1118-1158. 1995; „…na ogród, który leży na dole od mostu zamkowego, idąc po lewej ręce aż do końca ku bramie Lackiej”, [w:] Kazimierz Tymieniecki. Roczniki historyczne: t. 67-68. 2001; „już w grodzie Jarosława przy bramie lackiej istniała Lacka Słoboda – dzielnica, Polaków, obok dzielnicy Niemców i Włochów, a przy cerkwi Mikołaja – targowa osada węgierska”, [w:] Tadeusz M. Trajdos. Kościół Katolicki na ziemiach ruskich Korony i Litwy za panowania Władysława II Jagiełły, 1386-1434. 1982; „W Kijowie uczynił sobie św. Jacek bazę apostolską, założył klasztor przy „Bramie Lackiej” i postarał się o wyświęcenie biskupa, którym był wrocławski Dominikanin.”.

[6] „Zjazdy kontraktowe (trzytygodniowy jarmark, zwany Trzejkrólewieckim) odbywały się od drugiej połowy XVI w. Od 1586 r. w styczniu, w Poznaniu, Lwowie, Krakowie, Przemyślu, Łucku, Bełzie, Sandomierzu, u schyłku XVIII w. w Dubnie i potem w Kijowie.”, [w:] Przegląd historyczny: t. 72, wyd. I.

[7] „W czerwcu i lipcu roku 1811, były ogromne pożary „w rozmaitych miejscach w kraju. Niemirów był spalony do szczętu, Tulczyn w większej części, Berdyczów poniósł szkody na wiele milionów w towarach, w Kijowie cały Padół...”, [w:] Heleniusz. Wspomnienia polskich czasów dawnych. 1894. op. cit. Kronika OO. Kapucynów.

[8] Alexander Kratochvil. Ukraina ad portas: ist die Ukraine europäisch genug für die EU. 2006. s. 68.

[9] The Khreshchatyk came to be called „the only real street in Kiev,”, [w:] Kiev: A Portrait, 1800-1917 str. 32.

[10] Leon Idzikowski – księgarz i wydawca. wspolnotapolska.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-04-10)].

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]