Chryzelefantyna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Chryzelefantyna (gr. chryselephantinos, ze złota i kości słoniowej, od chrysós, złoto i elephás, słoń) – technika rzeźbiarska w starożytności, która wykorzystywała kość słoniową i złoto oraz inne drogie materiały (np. kamienie szlachetne).

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa pochodzi greckiego χρυσελεφάντινος chryselephantinos (pol. „zrobiony ze złota i kości słoniowej”[1]) – zbitki wyrazowej powstałej z połączenia dwóch wyrazów: χρυσός chrysós czyli złoto i ελεφάς elephás czyli słoń[2]. Termin ten pojawił się dwukrotnie w znanej literaturze antycznej, w obydwu przypadkach w odniesieniu do posągu Ateny Partenos dłuta Fidiasza z Partenonu na ateńskim akropolu[3].

Technika[edytuj | edytuj kod]

Technika polegała na stosowaniu złota i kości słoniowej w posągach montowanych na podkładzie drewnianym[4]. Kością słoniową pokrywano twarz i inne odsłonięte części ciała, złotą blachą, często inkrustowaną kamieniami szlachetnymi i półszlachetnymi oraz pastą szklaną – szaty, włosy, akcesoria[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Posągi ze złota i kości słoniowej powstawały w starożytnym Egipcie, Mezopotamii i na KrecieCITEREFEncyclopædia Britannica – Chryselephantine2011.

Technika chryzelefantynowa stosowana była w Grecji od V do I w. p.n.e.[4] Używano jej przy posągach kultowych[4]. Żaden z nich nie przetrwał do naszych czasów. Wszystkie zostały zdewastowane wskutek grabieży dla ponownego wykorzystania bardzo cennych materiałów.

Za pierwszych artystów posługujących się tą techniką uchodzą Dipojnos i Skyllis[1]. Najwybitniejszym przedstawicielem chryzelefantyny był Fidiasz[5], którego chryzelefantynowy posąg Zeusa w Olimpii starożytni zaliczali do siedmiu cudów świata[6].

Technikę tę stosowano również później (średniowiecze, nowożytność), ale ze względu na kosztowność, do małych rzeźb i dość rzadko.

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

Posąg Zeusa w Olimpii[edytuj | edytuj kod]

Wyobrażenie posągu Zeusa w Olimpii, 1815
 Osobny artykuł: Posąg Zeusa w Olimpii.

Posąg (ponad 13 m[7]) został wykonany przez Fidiasza dla świątyni Zeusa w Olimpii. Rzeźba nie doczekała się kopii[8]. Wygląd posągu znany jest z wielu opisów literackich, m.in. Strabona z I w. n.e., Kallimacha z Cyreny z III w. p.n.e. i Pauzaniasza, który odwiedził Olimpię ok. 160 roku n.e.[9]

Według opisu Pauzaniasza przedstawiał Zeusa o poważnym i dostojnym obliczu siedzącego na tronie[10]. Bóg miał na głowie wieniec z gałązek oliwnych, z lewego ramienia zwisał mu złoty płaszcz, w prawej dłoni trzymał statuę bogini Nike, a lewą rękę wspierał na wykładanym szlachetnymi kamieniami berle[10]. Na rzeźbionych oparciach i nogach tronu ukazano postaci bóstw i sceny bitewne[10]. Szatę i włosy Zeusa wykonano ze złota, obnażone części ciała z kości słoniowej, tron z drewna cedrowego wykładanego hebanem i szlachetnymi kamieniami[10]. Posąg stał w świątyni przez ok. 800 lat[11]. Po wprowadzeniu zakazu igrzysk olimpijskich został wywieziony do Konstantynopola ok. 420 roku, gdzie przepadł w pożarze w roku 475[11].

Atena Partenos[edytuj | edytuj kod]

Posąg Ateny Partenos
Replika posągu Ateny Partenos w Nashville
Atena Warwakion, rzymska kopia posągu Ateny Partenos z III wieku n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne w Atenach
 Osobny artykuł: Atena Partenos.

Wysoki na prawie 13 m posąg Ateny Partenos (pol. „Ateny Dziewicy”) wykonany został przez Fidiasza dla Partenonu na akropolu ateńskim[12]. Statua nie zachowała się do naszych czasów[12]. Jej wygląd znany jest z opisów starożytnych i ponad 200 mniejszych kopii[12]. Najbardziej znaną kopią posągu jest tzw. Atena Varvakeion, ok. 1 m wysokości, datowana na pierwszą połowę III w. n.e.[12]

Oryginalny posąg osadzony był na drewnianym trzonie, do którego przymocowane były twarz i kończyny bogini wykonane z kości słoniowej, tułów Ateny spowijały szaty z płatów złota, które ważyły 1150 kg[12]. Bogini ukazana była w hełmie, w długim peplosie, z egidą; niosąca w prawej ręce Nike (Zwycięstwo)[13]; w lewej miała włócznię[14]. U jej boku znajdowała się tarcza i wąż[14].

W 1990 roku replika posągu Ateny Partenos stanęła w replice Partenonu w Nashville w stanie Tennessee[15].

Posągi Apollo, Artemidy i Leto w Delfach[edytuj | edytuj kod]

Pozostałości posągów Apollo, Artemidy i Leto w Delfach
Pozostałości posągu Apollo
Pozostałości posągu Artemidy
Pozostałości posągu Leto

W Muzeum Archeologicznym w Delfach znajdują się pozostałości trzech posąg chryzelefantynowych z VI w. p.n.e. przedstawiających najprawdopodobniej boga Apollo, jego siostrę Artemidę i ich matkę Leto[16].

Apollo przedstawiony jest, siedząc na tronie[16]. Zachowane fragmenty głowy i prawej ręki wykonane są z kości słoniowej, włosy z pozłacanej blachy – dwa złote warkocze spływają na pierś boga[16]. W prawej ręce Apollo trzymał posrebrzaną miskę[16]. Szata boga wykonana była ze złotych dysków umocowanych na brązowych płytkach zdobionych rozetami[16]. Brzegi szaty zdobiły pasy ze złotej blachy dekorowanej rozetami z 8 przedstawieniami zwierząt na każdej blasze[16]. Spod szaty wystawały czubki stóp boga wykonane z kości słoniowej[16].

Z posągu Artemidy zachowały się pozostałości głowy z kości słoniowej ze złotym diademem i złotymi kolczykami, fragmenty ramienia i palców stopy z kości słoniowej[16]. Pozostałości posągu Leto to zniszczona głowa z kości słoniowej ze złotym diademem[16]. Z ozdób posągów zachowały się m.in. złote bransolety i złote naszyjniki z koralików w kształcie głowy lwa oraz fragmenty złotych szat[16].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. The Editors of Encyclopaedia Britannica: Phidias. W: Encyklopedia Britannica. Encyclopædia Britannica, inc., 2018-02-08. (ang.)
  2. The Editors of Encyclopaedia Britannica: Chryselephantine. W: Encyklopedia Britannica. Encyclopædia Britannica, inc., 2011-12-06. (ang.)
  3. Christine Kreyling: Classical Nashville: Athens of the South. Vanderbilt University Press, 1996. ISBN 978-0-8265-1277-2. [dostęp 2019-05-19]. (ang.)
  4. Kenneth D. S. Lapatin: Chryselephantine Statuary in the Ancient Mediterranean World. Oxford University Press, 2001. ISBN 978-0-19-815311-5. [dostęp 2019-05-18]. (ang.)
  5. Photios M. Petsas: Delphi: Monuments and Museum. Athens: Krene Editions, 2019. (ang.)
  6. Zdzisław Piszczek (red.): Mała encyklopedia kultury antycznej. Warszawa: PWN, 1990. ISBN 83-01-03529-3.
  7. Pauzaniasz, tłum. Janina Niemirska-Pliszczyńska: Wędrówka po Helladzie. (pol.)
  8. Martin J. Price: The Statue of Zeus at Olimpia. W: Peter A Clayton, Martin Price: The Seven Wonders of the Ancient World. Routledge, 2013. ISBN 978-1-136-74810-3. [dostęp 2017-01-15]. (ang.)
  9. chryzelefantyna. W: Encyklopedia PWN. PWN. [dostęp 2019-05-18]. (pol.)
  10. Nigel Spivey: Greek Sculpture. Cambridge University Press, 2013. ISBN 978-0-521-76031-7. [dostęp 2019-05-19]. (ang.)
  11. Susan Woodford: An Introduction to Greek Art: Sculpture and Vase Painting in the Archaic and Classical Periods. Bloomsbury Publishing, 2015. ISBN 978-1-4725-2639-7. [dostęp 2019-05-19]. (ang.)
  12. Panos Valavanis: Acropolis. Visiting its Museum and its Monuments. Kapon Editions, 2015. ISBN 978-960-6878-74-9. (ang.)
  13. Ioanna Venieri: Parthenon (ang.). W: Ministry of Culture and Sports [on-line]. 2012. [dostęp 2019-05-19].
  14. Olympia Vickatou, Temple of Zeus at Olympia [w:] Ministry of Culture and Sports of Greece: Odysseus Portal [online] [dostęp 2019-05-19] (ang.).
  15. Akropolis Restoration Service: Parthenon (ang.). W: ysma.gr/ [on-line]. 2018. [dostęp 2019-05-19].