Chwałkowo Kościelne

Chwałkowo Kościelne

wieś
Centrum wsi
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	śremski
Gmina	Książ Wielkopolski
Wysokość	90 m n.p.m.
Liczba ludności (2006)	752
Strefa numeracyjna	61
Kod pocztowy	63-130
Tablice rejestracyjne	PSE
SIMC	0587181
Położenie na mapie gminy Książ Wielkopolski Chwałkowo Kościelne
Położenie na mapie Polski Chwałkowo Kościelne
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Chwałkowo Kościelne
Położenie na mapie powiatu śremskiego Chwałkowo Kościelne
52°00′53″N 17°17′59″E

Chwałkowo Kościelne – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie śremskim, w gminie Książ Wielkopolski.

Położenie

Kościół św. Michała Archanioła

Miejscowość jest siedzibą parafii św. Michała Archanioła. W strukturze kościoła rzymskokatolickiego parafia należy do metropolii poznańskiej, archidiecezji poznańskiej, dekanatu boreckiego.

Wieś położona 4 km na południowy wschód od Książa Wielkopolskiego przy drodze powiatowej nr 4086 do Mchów przez Kołacin.

Nazwa

Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIV wieku. Kiedyś nazywała się po prostu „Chwałkowo”. Wymieniona została po raz pierwszy w dokumencie z 1397 kiedy odnotowano ją pod staropolską nazwą „Chwalkowo, 1424 „Phalcowo”, 1433 błędnie „Falcowo”, 1469 „Maius Chwalkowo”, 1517 „Chwałkowo” .

W 1510 odnotowano, że połowa wsi nazywała się Chwałkowo, a druga połowa nazywała się Jeziorko. Od nazwy miejscowej Chwałkowo, pochodzi również polskie, szlacheckie, odmiejscowe nazwisko Chwałkowskich, którzy od średniowiecza byli dawnymi właścicielami miejscowości.

Historia

Tereny, na których położona jest miejscowość były zamieszkane wcześniej niż pierwsze zachowane zapisy historyczne. W okolicy wsi odnaleziono pozostałości średniowiecznego grodu rycerskiego. Istnienie grodu szacowane jest na okres XIII-XIV wieku (na podstawie odnalezionej monety z tego okresu).

Miejscowość historycznie należała do Wielkopolski. Początkowo była wsią szlachecką należącą do polskiej szlachty z rodu Chwałkowskich, którzy od jej nazwy przyjęli odmiejscowe nazwisko. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1445 miejscowość leżała w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1397 była siedzibą własnej parafii, a w 1510 leżała w dekanacie Nowe Miasto.

Pierwszy historyczny zapis odnotowujący miejscowość pochodzi ze źródeł kościelnych. W 1397 wspomniany został miejscowy pleban Tomasz.

W latach 1424-1457 w archiwach sądowych odnotowany został jako właściciel wsi Mikołaj Chwałkowski z Chwałkowa. W 1424 toczył on spór z Szymonem ze Starkowca w powiecie pyzdrskim koło Miłosławia dowodząc, że zapłacił za dziedzinę Starkowiec 80 grzywien. W 1444 Mikołaj Chwałkowski wspomniany został jako syn Pełki z Chwałkowa przy zaprzysiężeniu w sporze z Piotrem z Piątkowa w powiecie pyzdrskim, że poniósł 11,5 grzywny szkody. W 1449 wraz z Janem Skoraczewskim poręczyli za Bieniaka z Mieszkowa oraz za braci Jana i Wincentego z Mieszkowa synów zmarłego Wincentego Furmana. W 1450 Mikołaj Chwałkowski zapisał swojej żonie Małgorzacie po 50 złotych węgierskich posagu oraz wiana na połowie dóbr w Chwałkowie. W 1457 odnotowany jako dziedzic w Chwałkowie i Kolnicach w powiecie pyzdrskim, który wraz z Janem, Piotrem i Janem Mścichem był współpatronem kościoła parafialnego w Chwałkowie.

W latach 1425-1449 wspomniany został w historycznych zapisach Mścich, Mścigniew, lub Mścisław Chwałkowski z Chwałkowa. W 1435 był on także dziedzicem Piątkowa w powiecie pyzdrskim. W 1425 toczył spór sądowy z Janem Ksiąskim. W 1433 sąd ziemski kościański wyrokuje, że Mikołaj z Zaworów nie może pozywać Mścicha z Chwałkowa o straty, ponieważ Mścich niegdyś z Chwałkowa osiadł w innym powiecie na skutek zamiany majątków z Pełką ze Starkowca. W 1435 Mścich z Piątkowa, Jan i Jakub z Chwałkowa pod karą umowną 50 grzywien poręczyli solidarnie za kmieci z Chwałkowa Michała Krzemienia i Tomasza Hadzica z powodu gwałtów, z powodu których zostali oni w Gostyniu zakuci w dyby. Szlachcice ci poręczyli za nich, że ci nie będą napastować nikogo z mieszczan poznańskich. W 1449 Mścigniew Chwałkowski zobowiązał się zapłacić swojej siostrze Annie żonie Jeremiasza z Kokoszek 10 grzywien średnich groszy, a jeśli nie zapłaci w ciągu 8 tygodni, to ma wprowadzić ją w posiadanie łanu w Chwałkowie, zwanego „łanem Maciąkowskim”, z którego płaciło się jedną grzywnę czynszu, na tak długo, dopóki nie zapłaci Annie tych 10 grzywien. W 1453 Mścisław Chwałkowski wspomniany został jako zmarły.

Źródła historyczne odnotowały także mieszkańców z niższych stanów społecznych. W 1506 odnotowany został Jan Sobiepan kmieć z Chwałkowa, który był poddanym Stanisława Malewskiego z Chwałkowa. Jan zapisał w testamencie swojemu synowi Maciejowi jako dziedzicowi 20 złotych węgierskich i 4 grzywny półgroszy, a córkom Helenie i Magdalenie po 20 złotych węgierskich. Zapisał też kościołowi w Chwałkowie 10 grzywien półgroszy, Wojciechowi pasierbowi (łac. „privignus”) dwie grzywny, a żonie Agnieszce 10 grzywien. W wypadku gdyby dzieci zmarły przed dojściem do pełnoletności, to przeznaczone dla nich legaty należy użyć na zwiększenie dochodów plebanii. Na wierzytelności Jan przeznaczył: 14 skudów od Andrzeja Ortyla z Chromca i nie podaną sumę od Michała kmiecia z Chwałkowa dla kościoła w Chwałkowie, od kmiecia Szymona Głąba z Brzostowni pół grzywny na cele budowlane kościoła we Włościejewkach; na trycezymy przeznaczył pół grzywny oraz 30 groszy, a dla Jana wikarego w Panience dla jego kościoła 6,5 grosza wierzytelności od pana Piotra Konarskiego.

W 1510 Chwałkowo było wsią z licznymi dziedzicami. Jan Chwałkowski miał w miejscowości 10 łanów osiadłych i 4,5 łana opuszczonego, w której to liczbie łanów opustoszałych były też 2,5 łana należące do sołectwa. Z tych łanów opuszczonych uprawiał on jeden łan sołecki i 2 łany opustoszałe własne, a nadto miał połowę folwarku i dwa młyny doroczne. Piotr Chwałkowski posiadał 3 łany opustoszałe, które sam uprawiał i nie miał żadnych łanów osiadłych. Marcin Chwałkowski miał 2 łany opustoszałe, które sam uprawiał. Stanisław Malewski miał jeden łan osiadły i 4 łany opustoszałe, które uprawiał z wyjątkiem jednego półłanka. Mikołaj Łaszczyński miał dwa łany osiadłe i 4 łany opustoszałe, które leżały nieuprawne oraz miał połowę folwarku. Benedykt Chwałkowski miał 5 łanów osiadłych i 3 łany opustoszałe, które sam uprawiał. Bartłomiej Kołacki z pobliskiej wsi Kołacin miał jeden łan opuszczony, który kmiecie uprawiali w zamian za czynsz. Odnotowano, że połowa wsi nazywała się Chwałkowo, a druga połowa nazywała się Jeziorko.

W miejscowości był przystanek kolejowy Chwałkowo Kościelne.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego.

Zabytki

Zabytkami prawnie chronionymi są:

• kościół św. Michała Archanioła z 1819 z neogotyckim prezbiterium z 1891, wieżą z 1904, we wnętrzu kościoła znajdują się fragmenty późnogotyckiej płaskorzeźby z Pokłonem Trzech Króli oraz predella ze sceną Złożenie do Grobu z ok. 1500;
• spichrz folwarczny z 1 poł. XIX w.

Pozostałymi obiektami zabytkowymi są:

• dwór z poł. XIX w. z piętrową wystawką z XX w.;
• zajazd z przełomu XVIII i XIX w., przekształcony na dom mieszkalny;
• pomnik Powstańców Wielkopolskich na cmentarzu parafialnym, z figurą Serca Jezusowego.

Ludzie związani z Chwałkowem

• Wincenty Skrzypczak – polski wojskowy, szeregowiec Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari.
• Maciej Moraczewski – polski architekt i budowniczy, powstaniec styczniowy, inicjator powstania Krakowskiego Towarzystwa Technicznego.

Bibliografia

• Stefan Chmielewski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. I (A – H), hasło „Chwałkowo”. Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1982, s. 242-247. ISBN 83-04-00938-2.

Linki zewnętrzne

• Chwałkowo, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .