Chyża (budynek)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Łemkowska chyża w Nowicy
Łemkowska chyża kryta słomą w Cisnej w 1968

Chyża – drewniana zagroda jednobudynkowa, półtora- lub dwutraktowa. Pod jednym dachem mieściły się w niej pomieszczenia mieszkalne, gospodarcze i inwentarskie. Strych pełnił funkcję stodoły.

Słowo pochodzi z języków germańskich, zapożyczony w okresie prasłowiańskim, stąd podobne zmiany fonetyczne zaszły we wszystkich dialektach (proto-germański) *hūsan. > hüz > hüza > hyza > hyża[1], psł chyža, ros. хыжа (chyża), ukr. хижа ts., słn. hiša "dom", bułg./mac. хижа (chiża) "chata", słw. chyža "chata" stąd: Chyżne, Chyszów (dzielnica Tarnowa). Obecna pisownia przez "ch" jest umowna, podobnie jak pisownia wyrazu chleb < *hlaib (pra-germański)[2]. Ciekawostką jest, że niemiecki "haus" i angielski "house" są bliskimi "kognatami" wyrazu staropolskiego. Od tej samej starogockiej podstawy pochodzi wyraz chlew[3]

U Łemków budynek miał długość do 25 m i szerokość 6-7 m.[potrzebny przypis] Przykryty był dwuspadowym, wysokim dachem konstrukcji krokwiowej (wysokość dachu zasadniczo dwukrotnie przewyższała widoczną spod niego wysokość ścian). Dach pierwotnie pokrywano słomą, zaś w drugiej połowie XIX wieku zaczęło się pojawiać, najpierw na zachodniej łemkowszczyźnie, pokrycie gontowe. Do budowy używano półbali, a od przełomu XIX i XX wieku również czworobocznie obciosanych belek jodłowych lub świerkowych. Stosowano konstrukcję zrębową. Dość powszechnie malowane były ściany zewnętrzne, często tylko części mieszkalnej. Nieraz zamiast malować, budynek bielono, często tylko szpary między szwałami, uprzednio wypełnione gliną.

Wzdłuż jednej lub więcej ścian biegła tzw. zachata, czyli kilkudziesięciocentymetrowy korytarz, oddzielający pomieszczenia ścianką z desek od właściwej ściany. Oprócz funkcji komunikacyjnej zachata spełniała rolę izolacyjną. Służyła również jako skład drobniejszych przyrządów gospodarskich.

Rozmieszczenie pomieszczeń było praktycznie zawsze jednakowe. Na lewo lub prawo od dużej sieni znajdowały się pomieszczenia mieszkalne: izba (właściwa chyża), za nią alkierz. Oba ogrzewane jednym wielkim piecem (kuchnią) zajmującym do ¼ izby (na zapiecku mogły spać trzy osoby). Do połowy XIX wieku chyże były kurne, później zaczęły się pojawiać półkurne (dym odprowadzano na strych). Piece z kominami zaczęto budować dopiero po I wojnie światowej. W pomieszczeniach nie było podłogi, lecz gliniane klepisko. Okna były małe, a drzwi niskie, by utrudnić odpływ ciepłego powietrza. Na wprost sieni znajdowała się komora. W bogatszych gospodarstwach z drugiej strony sieni zdarzała się dodatkowa izba, a za nią pomieszczenie. Zasadniczo była tam jednak od razu stajnia z oborą, a obok niej boisko (klepisko), w którym stawiano wóz i przechowywano urządzenia rolnicze. Nad boiskiem nie było stropu, wkładano tamtędy siano na strych.

Chyże Bojków miały czterospadowy dach. Układ pomieszczeń był w nich podobny, jednak często, ze względu na biedniejszy i bardziej zacofany charakter regionu, było ich mniej. Rzadko spotykało się zahatę czy dwuktraktowy układ pomieszczeń. Dłużej występowało krycie dachów słomą i piece bezkominowe.

Chyże zamieszkiwane były głównie przez Rusinów z terenów Karpat (zwłaszcza Łemków i Bojków). Od końca XVIII wieku domy o tej konstrukcji stawiane były również dla kolonistów niemieckich w Górach Sanocko-Turczańskich (miejscowości Siegenthal, Steifels, Obersdorf). Wtórnie domostwa te zasiedlane były od XIX wieków Żydami, Romami i Polakami. W Polsce domy o tej konstrukcji możemy spotkać przede wszystkim w Beskidzie Niskim, ponadto na Słowacji i Ukrainie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. "sloven, chyza; pol. chyza, chyz, got. hüza," [w:] Lubor Niederle, Theodor Saturník. Slovanské starožitnosti, cz. 1, wyd. 2. 1913
  2. "Slavic langues retain many Gothic words, reflecting cultural borrowings: thus khleb, (bread) from an earlier khleiba from Gothic hlaifs, or, rather, from the more ancient form hlaibhaz, which meant 'bread baked in an oven (and, probably, made with yeast), as different from a l-iepekha, which was a flat cake moulded (liepiti) from paste, and baked on charcoal. [the same nominal stem *hlaibh- has been preserved in modern English as loaf; cf. Lord, from acient hlafweard bread-keeper] "[w:] Igor Mikhailovich Diakonov. The paths of history. s. 79
  3. "chyzь, Haus, nach Miklosich aus dem Germanischen, nach Uhlenbeck aus germ. *hüza mit tonendem s, got. und ahd. hūs, Wen nun Meringers Erlärung von Chlevь, aus got. hlaiw, ..." [w:] Johann Peisker. Neue Forschungen zur sozial-und Wirtschaftsgeschichte der Slaven. 1905. s.70-71