Chyszów
| Część miasta | |
 Lasek Chyszowski w barwach jesieni | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Miasto | |
| W granicach Tarnowa |
1 stycznia 1951[1] |
| Populacja (2024) • liczba ludności |
|
| Strefa numeracyjna |
14 |
| Kod pocztowy |
33-100 |
| Tablice rejestracyjne |
KT |
| SIMC |
0981587 |
Plan Chyszowa
| |
Położenie na mapie
| |
| 50°00′55″N 20°57′17″E/50,015278 20,954722[2] | |
Chyszów – dzielnica Tarnowa, osiedle nr 9 będące jednostką pomocniczą Gminy Miasta Tarnowa. Obszar Chyszowa włączono do Tarnowa w 1951 roku.
Lokalizacja
[edytuj | edytuj kod]Osiedle Chyszów położone jest w środkowej i zachodniej części miasta. Leży na prawym brzegu Białej. Przez rzekę graniczy z Mościcami. Od wschodu sąsiaduje ze Strusiną, sięgając ulic Osiedle i Obywatelskiej. Rozciąga się na południe od Klikowej, od Rowu Chyszowskiego (na północy) po linię kolejową nr 91 (na południu).
Historia
[edytuj | edytuj kod]Pierwsze wzmianki o Chyszowie, jako wsi, pochodzą z początku XV wieku. 4 marca 1426 roku podkomorzy sandomierski Andrzej z Żelichowa ustalił granicę pomiędzy dobrami Jana z Tarnowa a Chyszowem, należącym do szlachetnych Jana i Piotra[3]. Chyszów od zachodu graniczył ze Świerczkowem i Dąbrówką Infułacką, od południa i wschodu ze Strusiną, a od północy z Klikową. Wieś została założona przez Jana Romera, za zgodą króla Władysława Jagiełły[4] i przez wieki była siedzibą rodu Romerów. Na przełomie XVI i XVII wieku Romerowie opuścili Chyszów, przesiedlając się do Bieździedzy. W XIX wieku Chyszów był własnością folwarczną książąt Sanguszków[5].
.jpg)
Po I rozbiorze Polski Chyszów znalazł się w Królestwie Galicji i Lodomerii, w latach 1854–1867 był gminą jednostkową (niem. Gemeinde) w powiecie tarnowskim (niem. Bezirk Tarnow). W 1884 roku w Chyszowie funkcjonowały dwa młyny wodne[6]. W 1892 roku władze austriackie otworzyły we wsi pierwszą szkołę[7]. Książę Eustachy Stanisław Sanguszko zbudował tu stadninę koni, w której hodowano m.in. konie czystej krwi arabskiej. W 1906 roku oddano do użytku biegnącą przez Chyszów linię kolejową nr 115[8]. W 1915 roku, w czasie I wojny światowej, na terenie Chyszowa otwarto Cmentarz Wojskowy nr 200. W 1917 roku rozpoczęły działalność warsztaty naprawy taboru kolejowego, w 1951 roku przekształcone w Zakłady Mechaniczne „Tarnów”[9].
Po zakończeniu II wojny światowej, w wyniku reformy rolnej, stadninę i dobra folwarczne Sanguszków upaństwowiono. W 1951 roku obszar Chyszowa został włączony do Tarnowa[10]. W 1966 roku ukończono, rozpoczętą dwa lata wcześniej, budowę nowej szkoły podstawowej. W latach 70. XX wieku część Chyszowa zadrzewiono, tworząc Lasek Chyszowski – strefę ochronną dla Zakładów Azotowych[11].
Po roku 1990 teren dawnego folwarku został opuszczony, część zabudowań wyburzono, w 2011 roku otwarto tu Plac Targowy „Chyszów”. W 2003 roku uchwałą rady miasta utworzono osiedle nr 9 „Chyszów”, jednostkę pomocniczą Gminy Miasta Tarnowa[12].
Demografia
[edytuj | edytuj kod]W 1854 roku Chyszów liczył 244 mieszkańców[13], natomiast w 1921 roku, kiedy we wsi znajdowało się 66 budynków mieszkalnych, 500 mieszkańców[14]. W połowie 1965 roku w tarnowskiej dzielnicy Chyszów, o powierzchni 364 ha, zameldowanych na stałe było 1591 mieszkańców[15]. Obecnie Chyszów jest najmniejszym pod względem liczby ludności osiedlem Tarnowa, na koniec 2024 roku mieszkało w nim 1948 osób. Największą populację Osiedle Chyszów odnotowało w 2018 roku, potem do 2023 liczba ludności systematycznie spadała[16].
Zabytki
[edytuj | edytuj kod].jpg)
Cmentarz Wojenny nr 200
Cmentarz z okresu I wojny światowej zaprojektowany przez Antona Müllera, otwarty w 1915. Pochowano na nim 1358 żołnierzy.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Dz.U. z 1951 r. nr 35, poz. 272.
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 17066.
- ↑ Zarchiwizowana kopia. [dostęp 2014-02-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-01)].
- ↑ Kasper Niesiecki, Herbarz polski Kaspra Niesieckiego, S. J. Powiększony dodatkami z późniejszych autorów rękopismów, dowodów, Breitkopf i Haertel, 1841 [dostęp 2017-09-12] (pol.).
- ↑ Krzysztof Gzyl, Szlak Sanguszków [online], www.it.tarnow.pl [dostęp 2017-09-12] (pol.).
- ↑ Tadeusz Rutowski (red.), Rocznik statystyki przemysłu i handlu krajowego, Rocznik I, zeszyt 1 Młynarstwo s. 107, Lwów 1886.
- ↑ Historia szkoły ← Szkoła Podstawowa Integracyjna Nr 11 [online], spi11.tarnow.pl [dostęp 2017-09-12] (pol.).
- ↑ Szczucinka [online], szczucinka.pl [dostęp 2017-09-12] [zarchiwizowane z adresu 2017-09-13] (pol.).
- ↑ https://www.zmt.tarnow.pl/ Historia Zakładów Mechanicznych „Tarnów”.
- ↑ Kalendarium / Historia miasta [online], tarnow.pl [dostęp 2017-09-12] (pol.).
- ↑ Lasek Chyszowski przy SP 11 w Tarnowie [online], www.parki.org.pl [dostęp 2017-09-12] (pol.).
- ↑ Nowe granice osiedli [online], tarnow.pl [dostęp 2023-07-15] (pol.).
- ↑ Allgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lwów 1855.
- ↑ Skorowidz Miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XII s. 34, GUS Warszawa 1925.
- ↑ Instytut Geografii PAN, Prace geograficzne nr 82 – Prace z geografii średnich miasta w Polsce. Problematyka Tarnowa, s. 232; PWN, 1971.
- ↑ Dynamika zmian populacji w osiedlach, [w:] Raport o stanie miasta. Tarnów 2024, bip.malopolska.pl, 2024, s.3.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]Chyszów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 669.
