Ciążeń
52°12′37″N 17°48′47″E/52,210278 17,813056
| wieś | |
 Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Ciążeniu | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Liczba ludności (2006) |
1300 |
| Strefa numeracyjna |
63 |
| Kod pocztowy |
62-404[1] |
| Tablice rejestracyjne |
PSL |
| SIMC |
0289503 |
Położenie na mapie gminy Lądek  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego  | |
Położenie na mapie powiatu słupeckiego  | |
| 52°12′37″N 17°48′47″E/52,210278 17,813056[2] | |
Ciążeń – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie słupeckim, w gminie Lądek.
Ciążeń uzyskał lokację miejską w 1260, zdegradowany po 1309, ponowne nadanie praw miejskich w 1504, utrata po 1718[3][4]. Do 1954 siedziba gminy Ciążeń.
W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Ciążeń. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa konińskiego.
We wsi znajduje się przeprawa promowa przez Wartę, Szkoła Podstawowa im. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego.
W miejscowości funkcjonuje Ochotnicza Straż Pożarna powołana w 1909 r. przez Stanisława Chrzanowskiego – aptekarza z Ciążenia.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Pierwsza wzmianka o Ciążeniu jako siedzibie kasztelanii pochodzi z 1251. Krótko potem (1260) wieś zostaje nadana przez księcia Przemysła I w posiadanie biskupstwu poznańskiemu. W kolejnych latach biskupi uzyskiwali szereg przywilejów, m.in. na urządzanie jarmarków, założenie targu i prowadzenie karczmy. Miejscowość w zlatynizowanej formie Censzim wymieniona jest w łacińskim dokumencie z 1282[5]. W XIV wieku mieścił się we wsi biskupi zamek obronny. W 1331 roku wieś została spalona przez Krzyżaków[6].
Ukoronowaniem dobrej passy jest otrzymany w 1504 przywilej na założenie miasta, lecz do lokacji najprawdopodobniej nie dochodzi, ze względu na konkurencję niedalekich Pyzdr. W latach 1508–1510 na dworze biskupim w Ciążeniu przebywał biskup i poeta Andrzej Krzycki. Wieś Ciążym, pod koniec XVI wieku leżała w powiecie pyzdrskim województwa kaliskiego[7]. 1 grudnia 1574 zmarł tutaj biskup poznański Adam Konarski[8].
Ciążeń zostaje wspomniany w XVII-wiecznym pamiętniku polskiego szlachcica pt. Stanisława Oświęcima dyariusz 1643-1651 jako miejsce udaremnionych buntów chłopskich: "teraz, gdy sie powiaty ruszać będą, zejść sie do wsi między Ciążeniem K-dza Poznańskiego, a Lądem JM. K-dza Opata Lanckiego, a osobliwie w Kowalewie, w Jaroszynie, w Landku i w Wolej i tam consilio facto, gdzie komu Grzybowski każe, pójść, gumna, wsi, miasta palić, domy i dwory szlacheckie rabować, chłopy buntować, jednym słowem wszytko złe robić"[9].
Pod koniec XVII wieku jedna z mieszkanek Ciążenia zostaje spalona na stosie, wskazana jako wspólniczka Jagaty z Wierzbocic, okolicznej chłopki, oskarżonej w procesie o czary[10].
Zabory
[edytuj | edytuj kod]Podczas pierwszych rozbiorów Ciążeń wraz z okolicznymi Pyzdrami i Słupcą został wcielony do Prus[11]. W 1818, kiedy po wytyczeniu przez zaborców nowych granic dobra ciążeńskie weszły w skład zależnego od Imperium Rosyjskiego Królestwa Polskiego, wieś została skonfiskowana przez władze carskie i przekazana hrabiemu Wacławowi Gutakowskiemu. Majątek nie przynosił szczęścia swoim właścicielom – zbankrutował zarówno Gutakowski, jak i jego następca – Mieczysław Wyssogota-Zakrzewski, po czym, w 1924, majątek w Ciążeniu przeszedł na własność Skarbu Państwa. W 1935 r. majątek został zakupiony przez Wandę Gerlicz na licytacji[12].
Dwudziestolecie międzywojenne
[edytuj | edytuj kod]W pierwszych dekadach XX wieku Ciążeń rozwijał się za sprawą miejscowych społeczników: działacza ludowego i kierownika miejscowej szkoły Walentego Nowaka oraz lekarza wojskowego Tadeusza Woropaja. To z inicjatywy ostatniego w 1938 roku we wsi powstaje funkcjonujący po dziś dzień budynek przychodni służby zdrowia i apteka[13]. Prężnie działający w międzywojniu związek byłych rezerwistów jeszcze na początku lat 20. doprowadził do budowy remizy strażackiej, w której odbywały się próby strażackiej orkiestry i pokazy objazdowego kina[14]. W dwudziestoleciu powstaje też murowany Dom Ludowy, przez lata pełniący funkcję głównego centrum kulturalno-oświatowego miejscowości. Budynek ten został ufundowany ze zbiórek przeprowadzanych przez samych mieszkańców[15]. Staraniami Walentego Nowaka podnoszono estetykę przedwojennej wsi: w centrum Ciążenia utworzono skwer, a główne ulice miejscowości obsadzono kasztanowcami, jarzębinami i morwami. Sadzonki drzew sprowadzono aż z zakładów w Kórniku, a w tworzeniu nasadzeń nierzadko uczestniczyli uczniowie miejscowej szkoły[16].
W przedwojennej wsi poza gospodarką rolną, opartą na hodowli bydła, trzody chlewnej i owiec, źródłem dochodu mieszkańców było kilka punktów handlowo-usługowych (w tym sklep spożywczy "Kolonialka" i oferujący sprzęt gospodarski sklep "Żelazny", młyn, zlewnia mleka Spółdzielni Mleczarskiej, prywatna rzeźnia i piekarnie). We wsi działy również drobne zakłady rzemieślnicze, gorzelnia i Kasa Pożyczkowo-Kredytowa "Stefczyka"[17].
Druga wojna światowa
[edytuj | edytuj kod]W trakcie II wojny światowej Ciążeń przemianowano na Streben. W wyniku nalotów już w pierwszych dniach wojny zniszczone zostały promy, służące jako jedyna przeprawa wiodąca na pastwiska po drugiej stronie Warty. Kościół i szkoła w 1940 roku zostały zamknięte. Polskich mieszkańców wysiedlono z większych gospodarstw, a na ich miejsce zaczęto sprowadzać niemieckich osadników, głównie z terenów nadbałtyckich. Wielu ciążenian zostało wysłanych na roboty przymusowe w głąb Rzeszy[18].
Podczas II wojny światowej we wsi znajdował się obóz pracy przymusowej dla Żydów, zorganizowany w urządzony przez Niemców majątku ciążeńskiego Żyda, Natana Perle[19].
Polska Ludowa
[edytuj | edytuj kod]W latach powojennych Ciążeń szybko odrodził się jako siedziba gminy. Pierwsze obrady formujących się władz gminnych miały miejsce już w sierpniu 1945 roku. W czasach PRL gromada Ciążeń miała pod sobą 9 sołectw. Stan ten utrzymywał się do 1972 roku, gdy w wyniku ogólnopolskiej reformy administracyjnej miejscowość przyłączono do większej gminy Lądek, a Ciążeń tym samym utracił swój przedwojenny status siedziby władz lokalnych[20].
W latach powojennych władze ludowe zachęcały powracających z wojennej tułaczki mieszkańców do osadnictwa na Ziemiach Odzyskanych bądź do emigracji do rozwijających się wielkomiejskich ośrodków przemysłowych. Akcje propagandowe odniosły jednak słaby skutek. Z czasem postanowiono położyć nacisk na rozwój miejscowej spółdzielczości, a z Ciążenia zamierzano nawet uczynić wieś wzorcową, plany te jednak z czasem porzucono[21].
Na początku lat 50. warszawska Wytwórnia Filmów Dokumentalnych i Fabularnych (WFDiF) nakręciła materiał o ciążeńskich harcerzach. Dokument pt. "Timurowcy" przedstawia działania grupy miejscowej młodzieży, organizującej pomoc przy zbiorach dla gospodarstw, w których mężczyźni zostali wcieleni do wojska[22].
W Polsce Ludowej, jak i przed wojną, podstawą lokalnej gospodarki była hodowla zwierząt, głównie trzody chlewnej. Począwszy od połowy XX wieku działalność rolnicza, w tym prywatna, była coraz silniej kontrolowana przez władze spoza gminy, a organy państwowe coraz częściej narzucały miejscowym gospodarzom obowiązek okresowych dostaw i planowanie upraw zgodnie z odgórnymi dyrektywami. W dawnym majątku biskupim powstało Państwowe Gospodarstwo Rolne.
W II połowie mionego stulecia w Ciążeniu działała GS "Samopomoc chłopska", prowadząca punkty skupu dla rolników, sklepy spożywcze, gospodę ludową i świetlicę dla młodzieży, działającą w przedwojennym Domu Ludowym. Sprzęt rolniczy okolicznym mieszkańcom wydzierżawiała oddolnie zorganizowana Baza Maszynowa Kółka Rolniczego, działała również wciąż stworzona zaraz po wojnie poczta[23].
W roku 1958 rozpoczął się proces elektryfikacji wsi, a w latach 70. nastąpił rozwój sieci wodociągowej (na początku dekady dostęp do bieżącej wody posiadało zaledwie 26 gospodarstw)[24].
W 1969 oddany został do użytku nowy gmach szkoły, wraz z salą gimnastyczną wybudowany ze środków Społecznego Funduszu Budowy Szkół, finansowanego przez władze PRL pod hasłem "1000 Szkół na Tysiąclecie Polski"[25].
W późniejszym okresie PRL-u we wsi powstał zakład rolny zależny od przedsiębiorstwa PGR w Strzałkowie. W 1974 na skwerze w centrum miejscowości zbudowano amfiteatr na ponad 400 miejsc[26].
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]We wsi znajdują się dwa zabytkowe zespoły budynków: późnobarokowy pałac biskupi wraz z pawilonem, galerią (z lat 1760-68) i parkiem w stylu angielskim, oraz kościół pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela z 1535, pierwotnie gotycki, później (1760) przebudowany w stylu barokowym, wraz z dzwonnicą (połowy XIX wieku) i plebanią (z 2 połowy XVIII wieku).
Obecnie w pałacu ciążeńskim mieszczą się unikatowe zbiory masońskie Biblioteki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. W kościele znajduje się późnorenesansowy tron biskupi oraz obraz Adoracja Matki Boskiej Szkaplerznej z połowy XVII wieku, przedstawiający prawdopodobnie króla Jana Kazimierza.
Na początku lat 2000 przy granicy miejscowości, przy szosie wiodącej do Słupcy, stał XIX-wieczny wiatrak-koźlak, czynny jeszcze pod koniec XX wieku[27] – budynek obecnie już nie istnieje.
Na terenie wsi i w jej okolicy znajduje się kilka nieewidencjonowanych kapliczek i przydrożnych krzyży, w tym kolumna maryjna przed kościołem, krzyż przy ulicy Cmentarnej, krzyż na skwerze przy ul. Wiosny Ludów i kapliczka na końcu ulicy Królewskiej.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 162 [zarchiwizowane 2022-10-26].
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 17132.
- ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 24-25.
- ↑ uwaga, w świetle badań zespołu atlasu historycznego Wielkopolski, pod koniec XVI wieku Ciążym był nadal wsią.
- ↑ "Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski", tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, str.483.
- ↑ Piotr Maluśkiewicz, Województwo konińskie : szkic monograficzny, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawn. Nauk, 1983, s. 136-138, ISBN 83-01-00534-3, OCLC 11783554
- ↑ Atlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 245.
- ↑ Zygmunt Boras, Lech Trzeciakowski, W dawnym Poznaniu, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, 1971, s.102
- ↑ Stanisław, Oświęcim. „Stanisława Oświęcima Dyaryusz 1643-1651”, red. Czermak Wiktor, Akademia Umiejętności, Kraków 1907, s. 325. URL: https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/60782/edition/76633/content
- ↑ Józef Putek, Mroki średniowiecza: obyczaje, przesądy, fanatyzm, okrucieństwa i ucisk społeczny w Polsce. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985.
- ↑ Janina Danuta Łaniec, Z historii gminy Ciążeń, Zakład poligraficzny UWM w Olsztynie, Olsztyn 2007, s. 23.
- ↑ Pałac w Ciążeniu zmieni właściciela - wyrok NSA - rp.pl [online], rp.pl [dostęp 2024-06-15] (pol.).
- ↑ Janina Danuta Łaniec, Z historii gminy Ciążeń, Zakład poligraficzny UWM w Olsztynie, Olsztyn 2007, s. 39-43.
- ↑ Janina Danuta Łaniec, Z historii gminy Ciążeń, Zakład poligraficzny UWM w Olsztynie, Olsztyn 2007, s. 39.
- ↑ Janina Danuta Łaniec, Z historii gminy Ciążeń, Zakład poligraficzny UWM w Olsztynie, Olsztyn 2007, s. 33-34.
- ↑ Janina Danuta Łaniec, Z historii gminy Ciążeń, Zakład poligraficzny UWM w Olsztynie, Olsztyn 2007, s. 48-49.
- ↑ Janina Danuta Łaniec, Z historii gminy Ciążeń, Zakład poligraficzny UWM w Olsztynie, Olsztyn 2007, s. 50.
- ↑ Janina Danuta Łaniec, Z historii gminy Ciążeń, Zakład poligraficzny UWM w Olsztynie, Olsztyn 2007, s. 52-55.
- ↑ FORUM GMINY GIZAŁKI ''B'': ZAGŁADA ZAGÓROWSKICH ŻYDÓW [online], FORUM GMINY GIZAŁKI B, 27 lutego 2018 [dostęp 2023-10-07].
- ↑ Janina Danuta Łaniec, Z historii gminy Ciążeń, Zakład poligraficzny UWM w Olsztynie, Olsztyn 2007, s. 56, 63.
- ↑ Janina Danuta Łaniec, Z historii gminy Ciążeń, Zakład poligraficzny UWM w Olsztynie, Olsztyn 2007, s. 60-62.
- ↑ Timurowcy, Mieczysław Wiesiołek (zdjęcia), PKF 45/51 / WFDiF, Warszawa 1951. https://repozytorium.fn.org.pl/?q=pl/node/6816
- ↑ Janina Danuta Łaniec, Z historii gminy Ciążeń, Zakład poligraficzny UWM w Olsztynie, Olsztyn 2007, s. 63, 78-79.
- ↑ Janina Danuta Łaniec, Z historii gminy Ciążeń, Zakład poligraficzny UWM w Olsztynie, Olsztyn 2007, s. 88-90.
- ↑ Janina Danuta Łaniec, Z historii gminy Ciążeń, Zakład poligraficzny UWM w Olsztynie, Olsztyn 2007, s. 75-6.
- ↑ Piotr Maluśkiewicz "Konin i okolice"Wydawnictwo Poznańskie 1979 r, ISBN 83-210-0067-3,str. 69
- ↑ https://zabytek.pl/pl/obiekty/wiatrak-kozlak-790203/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_30_EN.135949/1 [oline] dostęp: 28.07.25.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Ciążeń, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 671.
- Ciążeń, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 1: Abablewo – Januszowo, Warszawa 1900, s. 335.
