Cienie zapomnianych przodków

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy powieści. Zobacz też: film w reżyserii Paradżanowa o takim tytule.
Cienie zapomnianych przodków
Tini zabutych predkiw
Ilustracja
Hucułka, grafika z XIX wieku
Autor Mychajło Kociubyński
Typ utworu powieść
Wydanie oryginalne
Język ukraiński
Data wydania 1912
Pierwsze wydanie polskie
Data wydania polskiego 1954
Wydawca Czytelnik
Przekład Jerzy Jędrzejewicz

Cienie zapomnianych przodków (ukr. Tini zabutych predkiw) – liryczna powieść Mychajła Kociubyńskiego, napisana pod wrażeniem pobytu autora na Huculszczyźnie. Utwór traktowany jest przez badaczy jako poetycki testament Kociubyńskiego oraz ukoronowanie jego w pełni dojrzałego kunsztu pisarskiego[1].

Historia powstania utworu[edytuj | edytuj kod]

Do napisania utworu inspirowanego kulturą Hucułów zachęcał Kociubyńskiego znany ukraiński etnograf i językoznawca Wołodymyr Hnatiuk, który od 1902 systematycznie wysyłał pisarzowi kolejne materiały naukowe dotyczące tej grupy etnograficznej[2]. Latem 1911 Kociubyński przybył do Krzyworówni, gdzie badał miejscową faunę i florę, zwyczaje, twórczość ludową oraz gwarę Hucułów. W czasie pobytu Kociubyński sporządzał dokładne notatki z poczynionych obserwacji[3]. Huculszczyzna zachwyciła pisarza, który w liście z Krzyworówni do Maksima Gorkiego pisał:

Quote-alpha.png
Huculi to bardzo oryginalny lud, o bogatej fantazji i swoistej psychice. Hucuł, niczym poganin zamierzchłych czasów, spędza całe życie aż do śmierci na walce ze złymi duchami, zapełniającymi lasy, góry i wody. Chrystianizm wykorzystał on tylko dla upiększenia swego kultu pogańskiego. Ile tu pięknych podań, baśni, wierzeń, symboli![4]

Uporządkowywaniem swoich notatek Kociubyński zajął się od razu po powrocie z Krzyworówni do Czernihowa. W liście z 11 sierpnia 1911, skierowanym do Wołodymyra Hnatiuka, pisarz wyjawił, iż zbiera się do pisania utworu na podstawie zebranych materiałów. W kolejnym liście z 23 sierpnia Kociubyński pisał, iż nowy utwór jest już w trakcie pisania. Data zapisana w brudnopisie powieści świadczy o tym, że pierwsza wersja została ukończona 3 października 1911. Wytężona praca nad ostatecznym kształtem utworu trwała do 4 listopada 1911, gdy pisarz w liście do Mohylewskiego wyjawił, iż nadał swojemu utworowi ostateczny kształt[3].

Utwór wydrukowano po raz pierwszy w 1912, w piśmie „Literaturno-naukowyj wistnyk”[2].

Opis fabuły[edytuj | edytuj kod]

Zakochani w sobie Iwan i Mariczka należą do od dawna zwaśnionych huculskich rodów Palijczuków i Huteniuków. Mariczka jest poetyczną duszą, układa wiersze i wykonuje pieśni, do których Iwan akompaniuje jej na flojarze. Po śmierci ojca Iwan staje przed koniecznością zatrudnienia się w charakterze parobka na połoninie. Do rodzinnej wsi powraca po długim czasie i dowiaduje się o śmierci ukochanej, która tuż po jego wyjeździe zginęła porwana przez nurt Czeremoszu. Zrozpaczony chłopak na sześć lat znika z oczu współmieszkańców, którzy z czasem zaczynają uważać, że Iwan zmarł z żalu po śmierci dziewczyny. Ten jednak żyje, chociaż na granicy obłąkania, wędrując po lasach i żywiąc się tylko tym, co daje mu przyroda.

W końcu po latach następuje powrót chłopaka do wsi, a następnie jego ślub z bogatą gospodynią Pałagną. Żona nie rozumie poetycznego usposobienia Iwana, zdając sobie również sprawę z tego, że mąż jej nie kocha. Kobieta ucieka się do czarów, by przywiązać do siebie męża i sprawić, aby porzucił on ulubione, samotne wędrówki. W trakcie czarodziejskiego rytuału przyłapuje ją sąsiad Jura, z którym Pałagna nawiązuje romans. Jura to w rzeczywistości molfar (czarownik) o nadprzyrodzonych zdolnościach, których nie waha się użyć, by doprowadzić do śmierci Iwana. Chociaż Iwan wie o niewierności Pałagny, jest na to zupełnie obojętny, ponieważ jedyną kobietą, którą nadal kocha, jest nieżyjąca Mariczka. W trakcie jednej z wypraw w góry Iwan nagle słyszy głos swej dawnej miłości. Podążając za nim, spotyka ukochaną pod postacią miawki. Idąc za głosem Mariczki-miawki, Iwan spada w przepaść. Następnego dnia, ledwo żywego, znajdują go pastuchowie. Iwan wkrótce umiera i zostaje pochowany zgodnie z miejscowymi huculskimi zwyczajami (z tańcami i zabawą).


Powieść jako świadectwo folkloru huculskiego[edytuj | edytuj kod]

Mychajło Kociubyński odnalazł w folklorze huculskim nie tylko postacie do swego utworu, ale także środki ich artystycznego opracowania[5]. Powieść Kociubyńskiego osnuta jest na prastarej huculskiej legendzie, w której pisarz, zdaniem współczesnej mu krytyki, „wskrzesza ducha dawnych przodków”[1]. Wiele wątków folklorystycznych pisarz przerobił i zmodyfikował zgodnie z ideowo-estetyczną koncepcją całokształtu powieści. Zwrotne momenty akcji oparte zostały jednak na bogatym i barwnym materiale folkloru huculskiego. Do motywów mających głęboko folklorystyczny charakter zaliczyć należy zasadniczy dla konstrukcji powieści moment spotkania Iwana z miawką, tradycyjny na Huculszczyżnie kult watahy, kapłana połoniny, „wiecznego ognia” odpędzającego złe moce, epizod zabawy w „zająca” przy łożu śmierci Iwana[6].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Elźbieta Wiśniewska: O sztuce pisarskiej Mychajła Kociubyńskiego. Wrocław etc.: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1973, s. 40.
  2. a b Тіні забутих предків. W: Михайло Коцюбинський – твори в семи томах. T. 3: Оповідання, повісті (1908-1913). Київ: Видавництво «Наукова думка», 1974, s. 403.
  3. a b Тіні забутих предків. W: Михайло Коцюбинський – твори в семи томах. T. 3: Оповідання, повісті (1908-1913). Київ: Видавництво «Наукова думка», 1974, s. 405.
  4. Jan A. Choroszy: Huculszczyzna w literaturze polskiej. Wrocław: 1991, s. 349. ISBN 83-00-03611-3.
  5. Marzena Machoś-Nikodem. W poszukiwaniu postaci psychotyczno-autystycznej: narodowa baśń słoweńska. „Literatura Ludowa”. 2006 nr 6. s. 28. ISSN 0024-4708. 
  6. Elźbieta Wiśniewska: O sztuce pisarskiej Mychajła Kociubyńskiego. Wrocław etc.: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1973, s. 41.