Cieszyńska Wenecja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Cieszyńska Wenecja – część starego miasta w Cieszynie, odcinek współczesnej ulicy Przykopa (dawniej Nad Młynówką), przy której stoją budynki z XVIII – XIX wielu z mostkami przerzuconymi przez koryto Młynówki (sztucznego kanału)[1].  Budynki nad Młynówką należały niegdyś do rzemieślników: garbarzy, tkaczy, sukienników, białoskórników i kowali, potrzebujących do wykonywania swojej pracy stałego dostępu wody[2]. Obejmuje teren od skrzyżowania ulicy Przykopy z Aleją Jana Łyska aż do zbiegu ulicy Przykopy i Schodowej[3].

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nie wiadomo dokładnie kiedy określenie Cieszyńska Wenecja weszło do potocznego języka. Termin ten opiera się na porównaniu cieszyńskiej uliczki, która leży nad sztucznym ciekiem wodnym, z przerzuconymi kilkunastoma mostkami, do licznych kanałów włoskiej Wenecji. Nie ma żadnego dokumentu urzędowego, który odnosił by się do tej kwestii, ale zakłada się, że to określenie pojawiło się w drugiej połowie XX wieku. Terminem Przykopa bądź Młynówka odnosił się do sztucznego cieku wodnego, który płynął u podnóża skarp, na której wzniesiono Cieszyn. Następnie nazwy odnosiły się do Przedmieścia Cieszyna, a następnie do jego dzielnicy. Dzielnicę Przykopa tworzyły obecne ulice: Przykopa, 3 Maja, Zamkowa i rzeka Olza[3].

Rejestr zabytków[edytuj | edytuj kod]

Cześć zabudowań Cieszyńskiej Wenecji jest wpisana do Rejestru Zabytków Województwa Śląskiego[4]:

  • ulica Przykopa, z murami oporowymi, wiek XVIII/XIX (nr rej.: A-442/86 z 11.07.1986)
  • dom, ul. Przykopa 14, XIX wiek (nr rej.: 911/68 z 29.07.1968 oraz A-218/77 z 1.12.1977)
  • dom, ul. Przykopa 15, XIX wiek (nr rej.: 912/68 z 29.07.1968 oraz A-219/77 z 1.12.1977)
  • dom, ul. Przykopa 17, rok 1790 (nr rej.: 913/68 z 29.07.1968 oraz A-220/77)
  • dom, ul. Przykopa 25, wiek XVIII, XIX i XX (nr rej.: 914/68 z 29.11.1968 oraz A-221/77 z 1.12.1977)

Najstarsza zabudowa pochodzi z drugiej połowy XVIII oraz pierwszej połowy XVIII wieku. Najstarszym obiektem na tym obszarze miasta jest portal przy zejściu do piwnicy budynku nr 26, który datowany jest na XVI/XVII wiek[3].

Historia i rozwój[edytuj | edytuj kod]

Od XVI wieku na terenie Przedmieścia znajdowało się gospodarstwo rolne. Jego parcelacja w drugiej połowie XVII wieku przyczyniła się do rozwoju gospodarczego tej części okolic Cieszyna. Pod koniec XVII wieku Przedmieście Przykopa zostało wymienione w urbarzach - księgach gospodarczych komory cieszyńskiej prowadzonych dla Habsburgów. W urbarzu z 1692 roku Przedmieście to opisano jako: Bey der Wasser thor und an den Mühlgraben, co dosłownie oznaczało: koło bramy Wodnej i nad Młynówką. Zarejestrowano w nim 35 nazwisk właścicieli nieruchomości. W spisie z 1830 roku w 42 domach naliczono 65 gospodarstw domowych i 290 mieszkańców. 20 marca 1849 roku, na mocy ustawy gminnej Przykopa została włączona w granice administracyjne Cieszyna i stała się dzielnicą miasta. W drugiej połowie XIX wieku w czterech kolejnych spisach ludności za lata 1880-1910 odnotowano od 50 do 54 nieruchomości, a liczba mieszkańców wzrosła z 561 do 669[3].

Począwszy od wieku XVI, nad Młynówką osiedlali się stopniowo kolejni rzemieślnicy: garncarze, sukiennicy, farbiarze, tkacze i kowale (XVI wiek). Większość budynków stanowiła dla nich mieszkanie, choć część z nich niektórzy posiadała tu wyłącznie warsztat (np. garbarnia rodziny Steffanów w XVIII wieku)[3].

W średniowieczu blisko tzw. Bramy Wodnej i mostu leżącego w pobliżu zamku funkcjonowała łaźnia, która funkcjonowała tu od końca XIV wieku do lat siedemdziesiątych XVI wieku, kiedy przeniesiono ją na ul. Srebrną[3].

Kolejnym obiektem była rzeźnia, wybudowana dla Komory Cieszyńkiej Habsburgów w drugiej połowie XVIII wieku, którą gdy podupadła (w związku z silną konkurencją) wykupiono w 1889 roku przez Komitet do spraw budowy Łaźni w Cieszynie. Na jej miejscu powstał nowy budynek łaźni: Cesarskie Łaźnie w Cieszynie (których nazwę zmieniono później na; Łaźnię Miejską), projektu cieszyńskiego architekta Alojzego Jedeka. Obiekt ten zapewniał mieszkańcom Cieszyna dostępu do publicznych zakładów kąpielowych, jako najpopularniejszego wtedy sposobu zapewnienia higieny. Łaźnie zostały zlikwidowane w 1976 roku, po wybudowaniu nowych łaźni przy ul. Liburnia[3].

Najważniejszym obiektem gospodarczym Przedmieścia Przykopa był tzw. Wielki Młyn, o którym informuje zapis z 1461 roku pochodzący z dokumentu księcia cieszyńskiego Przemysława II. W pobliżu młyna znajdowały się stodoły książęce, które służyły jako magazyny zboża i mąki. Młyn wodny wykorzystywał nurt Młynówki i za pomocą koła wodnego mielił ziarna kaszy i zbóż dostarczanych z folwarków książęcych. Powstałą mąkę sprzedawano bądź też wykorzystywano w kuchni zamkowej. Po kilku pożarach w drugiej połowie XVII wieku, młyn został zniszczony, a później zrekonstruowany w wieku XVIII i od tego czasu spełniał funkcję do lat trzydziestych XX wieku. W 1932 roku (do roku 1939) młyn objęło w posiadanie żydowskie małżeństwo Leon i Maria Hochsteinn, które uruchomiło w nim elektrownię wodną. Po II wojnie światowej obiekt przejęły Zakłady Przemysłu Dziewiarskiego Juwenia, a elektrownię wodną zlikwidowano w 1965 roku[3].

Koniec XIX wieku wiązał się ze zmianą specyfiki Przykopy z dzielnicy rzemieślniczej na przemysłową. Pierwszą większą inwestycja jest datowana na rok 1895 i była to Garbarnia Skór Twardych i Miękkich Zygmunta Kohna. Jako następna pojawiła się Fabryka Mebli Żelaznych i Blach Jana Juraszka, a także firma meblarską Jana Tomicy. Po 1945 roku nastąpiła kolejna zmiana charakteru dzielnicy - powstały tam trzy zakłady przemysłowe: Fabryka Maszyn Elektrycznych Celma (rejon mostu Wolności), specjalizującej się w produkcji silników, Fabryka Farb i Lakierów (środkowa część dzielnicy Przykopa) i Zakłady Juwenia (zlokalizowane od strony mostu Przyjaźni), powstałe na bazie firmy Kohnów[3].

Sztuka na Cieszyńskiej Wenecji[edytuj | edytuj kod]

4 czerwca 2009 roku na Cieszyńskiej Wenecji odbył się spektakl teatralny Karnawał Wenecki. Przedstawienie było wykonane przez aktorów z Teatru Gry i Ludzie z Katowic w ramach "Off -sceny alternatywnej" odbywającej się równolegle z XX edycją Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego "Bez Granic"[5].

26 kwietnia 2012 roku na Cieszyńskiej Wenecji odbyło się biennale artystyczne zorganizowane przez Fundację Animacji Społeczno – Kulturalnej, które działa przy cieszyńskim Uniwersytecie Śląskim[6].

Legendy i podania[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z podaniami ludowymi Młynówkę oraz pobliską rzekę Olzę zamieszkiwały „utopce", które są postrzegane albo jako duchy, które we władaniu posiadały rzeki, stawy i potoki; albo jako topielcy. Jedno z opowieści p.t. O utopcu rozgrywa się na Przedmieściu Przykopa[7].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Istnieje możliwość wirtualnego zwiedzania Cieszyńskiej Wenecji[8].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. O Młynówce - Urząd Miejski w Cieszynie, www.um.cieszyn.pl [dostęp 2016-08-20].
  2. Ulica Przykopa - Cieszyn.pl - serwis informacyjny, www.cieszyn.pl [dostęp 2016-08-20].
  3. a b c d e f g h i Wacław Gojniczek, Ogród dwóch brzegów 2013-2015, Cieszyn: Urząd Miejski w Cieszynie, 2015, s. 15, ISBN 978-83-89835-78-9.
  4. http://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Zabytki_w_Polsce/rejestr-zabytkow/zestawienia-zabytkow-nieruchomych/stan%20na%2031.03.2016/SLS-rej.pdf [dostęp 2017-12-27]
  5. Jak artyści wskrzeszają umarłe | Gazetacodzienna, gazetacodzienna.pl [dostęp 2016-08-20].
  6. Sztuka na Cieszyńskiej Wenecji - OX.PL Wiadomości, wiadomosci.ox.pl [dostęp 2016-08-20].
  7. O utopcach - Cieszyn.pl - serwis informacyjny, www.cieszyn.pl [dostęp 2016-08-20].
  8. Wirtualny Spacer, wycieczki.silesia.travel [dostęp 2016-09-06].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wirtualny spacer Cieszyńską Wenecją