Cmentarz żydowski w Radomiu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Cmentarz żydowski w Radomiu
Obiekt zabytkowy nr rej. 400/A/89 z 3 kwietnia 1989 r.
Ilustracja
Ohel na cmentarzu żydowskim w Radomiu
Państwo  Polska
Miejscowość Radom
Adres ul. Towarowa
Typ cmentarza wyznaniowy
Wyznanie judaizm
Stan cmentarza nieczynny
Liczba grobów ok. 400[1]
Data otwarcia 1831, zaś oficjalnie 19 listopada 1837
Data ostatniego pochówku 1951[2]
Położenie na mapie Radomia
Mapa lokalizacyjna Radomia
Cmentarz żydowski w Radomiu
Cmentarz żydowski w Radomiu
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cmentarz żydowski w Radomiu
Cmentarz żydowski w Radomiu
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Cmentarz żydowski w Radomiu
Cmentarz żydowski w Radomiu
Ziemia51°24′35″N 21°11′57″E/51,409722 21,199167
Macewy wmurowane w mur na cmentarzu żydowskim w Radomiu

Cmentarz żydowski w Radomiu – położony przy ulicy Towarowej koło Ronda Kozienickiego, utworzony w 1831 jako cmentarz epidemiczny dla ludności żydowskiej, przekształcony z czasem w grzebalny, ogrodzony murem z bramą wjazdową, domem przedpogrzebowym[3], zniszczony w czasie II wojny światowej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Radom, jako miasto posiadające przywilej zabraniający Żydom osiedlania się w nim, przez lata nie posiadał kirkutu. Żydzi wbrew zakazowi osiedlający się w mieście grzebali swych zmarłych na cmentarzach w Przytyku i Kozienicach. Dopiero epidemia cholery, która wybuchła w mieście na początku lat trzydziestych XIX wieku skłoniła władze do zezwolenia na założenie cmentarza epidemicznego. Przez kilka lat miejscowi Żydzi pertraktowali z władzami, aby uzyskać zgodę na przekształcenie cmentarza w grzebalny. Ostatecznie uzyskali stosowne zezwolenie 19 listopada 1837.

Na początku XX wieku zreorganizowano cmentarz. W okresie pomiędzy 1901 a 1902 cmentarz został ogrodzony i podzielony na kwatery. Dokupiono też nowe grunty i wzniesiono ohel[4].

Został zniszczony przez Niemców podczas II wojny światowej. Wykorzystywali oni zagrabione z cmentarza nagrobki do brukowania dróg i pasów startowych lotnisk, a także do prac melioracyjnych. Bezpośrednio po wojnie, w 1948, macewy zostały odnalezione na brzegach Potoku Północnego, na pasie startowym lotniska Sadków i na ulicy Młynarskiej. W 1986 znaleziono kolejne na terenie Szkół Mechanizacji Rolnictwa w dzielnicy Wacyn. Inne macewy odnaleziono w 1992 na ul. Kościuszki i w 2008 przy ul. Mireckiego i ul. 1905 roku.

Po likwidacji radomskiego getta i eksterminacji żydowskiej ludności miasta z oczywistych względów ustały pochówki na cmentarzu. Przenoszono nań jedynie ekshumowane z różnych miejsc pochówku zwłoki żydowskich ofiar zbrodni niemieckich. W 1948 przeniesiono ciała 24 Żydów zamordowanych w obozie w Siczkach, w 1949 ciała 37 Żydów z obozu w Pionkach i nieznaną liczbę pochowanych w innych miejscach. Ostatni pochówek odbył się w 1951.

Z upływem czasu cmentarz niszczał. W 1988 Wojewódzki Konserwator Zabytków zainicjował prace renowacyjne. W roku następnym powstał Komitet Odbudowy Cmentarza Żydowskiego. 3 kwietnia 1989 został wpisany do rejestru zabytków. W 1998 wzniesiono ohel według projektu Tadeusza Derlatki. W jego wnętrzu znajdują się tablice upamiętniające zgładzone społeczności żydowskie ziemi radomskiej. Cmentarz został odnowiony w końcu XX wieku z ohelem, tablicą pamiątkową i lapidarium. Obecnie miejsce pamięci, często odwiedzane przez Żydów z całego świata.

8 listopada 2010 uroczyście odsłonięto pomnik-lapidarium, w który wmurowano odnalezione na terenie miasta macewy. W uroczystości brali udział m. in. prezydent miasta Andrzej Kosztowniak i naczelny rabin Polski Michael Schudrich[5].

Obecnie na cmentarzu znajduje się ponad 400 nagrobków w różnym stanie zachowania. Na niektórych, odkrytych i odzyskanych niedawno, zachowały się jeszcze dekoracje malarskie. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1851, zaś najnowszy z 1938.

Pochowani na cmentarzu[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Żydów poległych w walkach o niepodległość Polski
  • Rufin Beckerman - przemysłowiec, działacz społeczny
  • Birenbaumowie
  • Erlichowie
  • Goldbergerowie
  • Zylbergowie
  • Powstańcy styczniowi
  • Rewolucjoniści 1905
  • Polegli w wojnie z bolszewikami

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Taką liczbę zachowanych nagrobków podaje Encyklopedia Radomia
  2. "Nekropolie" s. 170
  3. Położenie domu przedpogrzebowego widoczne na mapie WIG
  4. O ohelu wspomina Encyklopedia Radomia, nie mówiąc przy tym, nad czyim grobem miałby być wzniesiony. Być może chodzi o dom przedpogrzebowy?
  5. Artykuł poświęcony uroczystości

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Sebastian Piątkowski: Radom : zarys dziejów miasta. Radom: Społeczny Komitet Ratowania Zabytków Radomia, 2000. ISBN 83-914912-0-X.
  • Publikacja zbiorowa pod redakcją Marcina Olifiorowicza Nekropolie Radomia. Fotografie Wojciech Stan Społeczny Komitet Ochrony Zabytkowego Cmentarza Rzymskokatolickiego przy ul. B. Limanowskiego w Radomiu oraz Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy Radom 2008 ​ISBN 978-83-7204-728-1
  • Mapa WIG Radom Pas 43 Słup 32 Warszawa 1937
  • Jerzy Sekulski Encyklopedia Radomia Wydawnictwo Naukowe Instytutu Technologii Eksploatacji - Państwowy Instytut Badawczy Radom 2009 ​ISBN 978-83-7204-802-8​ s. 40

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]