Cmentarz żydowski w Słubicach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Cmentarz żydowski w Słubicach
Obiekt zabytkowy nr rej. L-622/A z 26 listopada 2013
Ilustracja
Cmentarz żydowski w Słubicach (od lewej macewy: von Podheiza, Theomima i Margaliota)
Poprzednie nazwy Judenkirchhof, jüdischer Friedhof Frankfurt (Oder)-Dammvorstadt
Państwo  Polska
Miejscowość Wappen Frankfurt (Oder).png Frankfurt nad Odrą (do 1945)
POL Słubice COA.svg Słubice (od 1945)
Adres ul. Transportowa, 69-100 Słubice
Typ cmentarza wyznaniowy
Wyznanie judaizm
Stan cmentarza nieczynny
Data otwarcia ok. 1299
Data ostatniego pochówku oficjalnie: 11 grudnia 1944, nieoficjalnie: czerwiec 1945
Zarządca Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego
Położenie na mapie Słubic
Mapa lokalizacyjna Słubic
Cmentarz żydowski w Słubicach
Cmentarz żydowski w Słubicach
Położenie na mapie gminy Słubice
Mapa lokalizacyjna gminy Słubice
Cmentarz żydowski w Słubicach
Cmentarz żydowski w Słubicach
Położenie na mapie powiatu słubickiego
Mapa lokalizacyjna powiatu słubickiego
Cmentarz żydowski w Słubicach
Cmentarz żydowski w Słubicach
Położenie na mapie województwa lubuskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubuskiego
Cmentarz żydowski w Słubicach
Cmentarz żydowski w Słubicach
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cmentarz żydowski w Słubicach
Cmentarz żydowski w Słubicach
Ziemia52°20′22,32″N 14°35′09,90″E/52,339533 14,586083
Ten artykuł jest częścią cyklu artykułów o Słubicach
POL Słubice COA.svg

Cmentarz żydowski w Słubicach (niem. Judenkirchhof, jüdischer Friedhof Frankfurt (Oder)-Dammvorstadt) – cmentarz żydowski przy ul. Transportowej w Słubicach. Jeden z najstarszych cmentarzy żydowskich w Europie (pierwsza pisemna wzmianka o nim znalazła się w uchwale Rady Miejskiej Frankfurtu nad Odrą z 2 lipca 1399). Pochowano tu wielu frankfurckich rabinów, m.in. Josefa ben Meir Theomima, Mendla von Podheiza i Jehudę Lejba Margaliota.

Historia cmentarza[edytuj | edytuj kod]

Okres niemiecki[edytuj | edytuj kod]

Założony przy wschodnim brzegu Odry na prywatnym gruncie rodziny Hokemann. Teren ten przejęło potem miasto. Cmentarz położony na ówczesnych tzw. Wzgórzach Żydowskich (Judenberge) przez stulecia należał do okręgu Kunersdorf – dzisiaj Kunowice.

16 marca 1805 roku gmina żydowska we Frankfurcie nad Odrą wykupiła pod przyszły II sektor cmentarza przylegającą do nekropolii ziemię chłopa Martina Hanschke z Kunowic. Oficjalne otwarcie tej części o powierzchni 10 907 m² nastąpiło w 1868.

Od ok. 1870 roku na jego terenie wznosił się neoromański dom przedpogrzebowy z ocynkowaną kopułą zwieńczoną gwiazdą Dawida. Ogrodnikami cmentarnymi byli kolejno:

  • 1870-1900: Heinrich Billerbeck (zm. 1900, ojciec Roberta); zarabiał 150 marek rocznie;
  • 1900-1919: Robert Billerbeck (syn Heinricha, ojciec Ottona); zarabiał 200 marek rocznie;
  • 1 kwietnia 1919 – 27 maja 1941: Otto Billerbeck (syn Roberta, wnuk Heinricha).

23 października 1897 roku odsłonięto pomnik ku czci frankfurckiego rabina dr. Mosesa Löwenmeiera, wykonany przez kamieniarza C. Schulza i mierzący ok. 2,75 m.

W 1936 roku w późniejszym III sektorze cmentarza rozpoczęto budowę pomnika 17 żołnierzy żydowskich z okresu I wojny światowej, ufundowanego przez Związek Żydowskich Żołnierzy Frontowych z Grupy Landsberg an der Warthe (Gorzów Wlkp.). Oficjalne odsłonięcie pomnika miało miejsce latem 1937 roku (zniszczony w 1938 roku podczas tzw. nocy kryształowej). Otto Billerbeck zdołał ocalić modlitewniki, sztandary i zwoje Tory z frankfurckiej synagogi zakopując je na terenie cmentarza na drugim brzegu Odry (dzisiejsze Słubice). Mimo rozpowszechnianych później opinii nekropolia wcale nie została zdewastowana przez Niemców podczas II wojny światowej.

W 1940 roku w Berlinie przetłumaczono z języka hebrajskiego na niemiecki rejestr cmentarny frankfurckiej gminy żydowskiej, obejmujący okres 1677-1866 i zawierający ok. 1100 wpisów. W 1941 roku pochowano tu 110 osób z obozu pracy w Finkenheerd, które niemal bez wyjątku pochodziły z Łodzi, zaś w 1942 roku teren musiał zostać przekazany pod zarząd Zrzeszenia Żydów w Niemczech z siedzibą w Berlinie.

15 lutego 1944 roku samoloty Royal Air Force zbombardowały cmentarz i uszkodziły m.in. północną ścianę domu przedpogrzebowego oraz niektóre nagrobki, m.in. dr Baswitza i Martina Heydemanna. Tuż za domem przedpogrzebowym powstał spory krater. Ostatni oficjalny pochówek odbył się 11 grudnia 1944 roku, 2 miesiące przed ewakuacją niemieckiej ludności tego terenu.

Okres polski[edytuj | edytuj kod]

Od maja do czerwca 1945 roku na głównej drodze do domu przedpogrzebowego pochowano co najmniej 82 osoby, głównie w okolicy żołnierzy Wehrmachtu oraz Volkssturmu. W okresie powojennym przy aprobacie władz komunistycznych następowała stopniowa dewastacja cmentarza. W 1972 roku podjęto decyzję o jego likwidacji. Decyzją nr 105/72 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Zielonej Górze z 20 czerwca 1972 roku wyrażono zgodę na przedterminową likwidację cmentarzy żydowskich w Słubicach i Rzepinie.

W uzasadnieniu zawarto nieprawdziwą informację, że ostatni pochówek na tym terenie odbył się w 1936 roku. Dalej powoływano się brak opieki nad grobami ze strony osób tu pochowanych oraz na względy estetyczne. Teren po cmentarzu żydowskim w Słubicach nakazano wykorzystać „na urządzenie zieleni miejskiej”. Zastrzeżeń do likwidacji cmentarza nie zgłosiły ani Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ani też Wydział ds. Wyznań czy Wydział Kultury WRN w Zielonej Górze[1].

W latach 1975–1976 na terenie cmentarza wybudowano „Zajazd Staropolski”, administrowany przez państwowe przedsiębiorstwo Warta Tourist[2]. Podczas prac budowlanych usunięto wszystkie nagrobki, a teren wyrównano spycharką. Na powierzchni 2,4 hektara nie zachował się wtedy ani jeden nagrobek. Macewy wywieziono na wysypisko śmieci oraz do lasu w pobliżu lotniska wojskowego.

W 1985 roku Polska Służba Ochrony Zabytków uznała główną część byłego cmentarza jako miejsce historyczne[3]. W 1988 roku Fundacja Rodziny Nissenbaumów przeprowadziła prace porządkowe i ogrodziła część terenu cmentarza. Na początku lat 90. teren sprywatyzowano a zajazd przekształcono w motel „Eden” z klubem nocnym.

W 1999 roku obchodzono 600. rocznicę pierwszej pisemnej wzmianki na temat cmentarza. Przy tej okazji ufundowano tablicę pamiątkową w językach hebrajskim, polskim i niemieckim. Polska wersja brzmi: „Uszanuj miejsce wiecznego spoczynku. Cmentarz żydowski założony w XIV wieku. Mieszkańcy miast Frankfurt (Oder) i Słubice 1999[4]. Klubu nocny na cmentarzu żydowskim stał się jednym z tematów podczas wizyty premiera RP Leszka Millera w Stanach Zjednoczonych.

W 2004 roku władze miejskie wykupiły teren od poprzedniego właściciela i pod koniec marca tego samego roku przekazały cmentarz Gminie Wyznaniowej Żydowskiej w Szczecinie. Specjalna uroczystość z tej okazji miała miejsce 4 maja 2004 roku , a udział wzięli w niej około 20 rabinów, m.in. rabin Berel Polatsek z Brooklynu, a także Eve Anderesen – dyrektor FODŻ, konsul ambasady USA w Warszawie, burmistrz Słubic Ryszard Bodziacki oraz nadburmistrz Frankfurtu nad Odrą Martin Patzelt[5]. Już 12 grudnia 2004 roku doszło do kolejnej dewastacji cmentarza poprzez kradzież ogrodzenia, jednak ze względu na niewykrycie sprawców śledztwo umorzono[6].

W 2007 roku cmentarz przeszedł na własność Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego w Warszawie i został gruntownie wyremontowany. 15 maja 2008 roku do grobu rabina Theomima przybyli chasydzi z całej Europy, a także ze Stanów Zjednoczonych. W uroczystości upamiętniającą żydowską społeczność miasta udział wzięli m.in. rabin przeworski Raw Leibisch Leiser z Antwerpii, rabin Berel Polatsek z Brooklynu, wicewojewoda lubuski Jan Świrepo, poseł na Sejm Marek Cebula, starosta słubicki Marcin Jabłoński i burmistrz Słubic Ryszard Bodziacki[7].

26 października 2010 roku w bibliotece miejskiej we Frankfurcie nad Odrą odbyła się prezentacja efektów projektu „Wirtualny spacer po cmentarzu żydowskim w Słubicach”, koordynowanego przez dr. Jana Musekampa. 29 czerwca 2011 roku cmentarz odwiedzili zaś członkowie XIII Letniej Akademii Fundacji Bertelsmanna[8]. W 2012 roku ukazała się monografia historii cmentarza, napisana przez lokalnego historyka Eckarda Reißa.

24 czerwca 2013 roku zastępca Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Kamila Domagalska z upoważnienia Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków dr Barbary Bielinis-Kopeć zawiadomiła o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie wpisanie cmentarza żydowskiego w Słubicach do rejestru zabytków województwa lubuskiego. 9 lipca miały miejsce oględziny, na które mimo zaproszenia nie przybył żaden przedstawiciel strony właścicielskiej, czyli Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego w Warszawie. Wpisu do rejestru zabytków dokonano decyzją 26 listopada 2013 roku[9].

Niektórzy pochowani na cmentarzu[edytuj | edytuj kod]

Nazwiska A-La Nazwiska Le-Z
Aron (?) (rabin, zm. 1721) Noa Levÿ (ur. 1803, zm. 1828)
David (?) (rabin, zm. 1777) Paul Lewin (żołnierz I w.ś., ur. 13.01.1891, zm. 23.10.1916)
Leib/ Löb (?) (rabin, zm. 1766) Julius Markus Liepman
Berthold Angerthal (żołnierz I w.ś., ur. 09.05.1891, zm. 03.07.1916) Mindel Liepmann (zm. 10.05.1782)
dr Baswitz (?) dr Moses Löwenmeier (rabin, ur. 23.09.1823, zm. 17.02.1893)
Herz Beer (członek zarządu gminy, zm. 10.10.1811) Solkind ben Chaim Löwenstein (zm. 1831)
Julius Biram (żołnierz I w.ś., ur. 04.11.1881, zm. 05.07.1916) Leopold Lüttge (żołnierz I w.ś., ur. 24.02.1877, zm. 10.01.1915)
Wolf ben Itzak Brasch (zm. 22.01.1792) Sara Man (córka Menachem Prägera, zm. 10.06.1822)
Herz A. Braun (zarząd Związku Dobroczynnego, zm. 10.02.1832) dr Hermann Marcus (lekarz-internista, ostatni oficjalnie pochowany 11.12.1944)
Berthold Cohn (żołnierz I w.ś., ur. 03.03.1876, zm. 04.10.1918) Jehuda Leib Margaliot (rabin, syn rabina Aszera Seliga, zm. 1811)
Max Cohn (żołnierz I w.ś., ur. 07.06.1897, zm. 05.04.1918) Eugen Mende (ur. 29.01.1849, zm. 12.02.1885)
Therese David, z domu Reiss (ur. 24.01.1823, zm. 25.05.1873) Fritz Meyerheim (żołnierz I w.ś., ur. 16.11.1886, zm. 12.10.1918)
Alfred Fain (żołnierz I w.ś., ur. 27.03.1896, zm. 04.08.1917) Martin Miedzwinski (żołnierz I w.ś.)
Moshe Fränkel (zarząd Związku Dobroczynnego, zm. 10.08.1829) Abraham Moses ben Tewele Nathorff (zm. 22.11.1857)
Georg Fürst (ur. 02.08.1874, zm. 28.04.1934) Mendel von Podheiz (rabin, zm. 1791)
Jenny Fürst (ur. 07.05.1853, zm. 15.09.1931) Salomon (Szlomo) Pollack (zm. 29.03.1786)
Julius Fürst (ur. 15.02.1844, zm. 04.05.1907) Esther Präger (córka Hirsza Prägera, zm. 21.06.1819)
Paul Gerber (żołnierz I w.ś., ur. 08.01.1881, zm. 07.08.1915) Mordechai Präger (przew. Sądu Rabinackiego, syn Josepha Kneplessa, zm. 24.02.1808)
Clara Graff, z domu Levy (ur. 15.01.1839, zm. 22.05.1899) Salman ben Jaakow Prausnitz (zm. 1828)
dr Max Graff (lekarz, ur. 29.06.1839, zm. 11.11.1921) Efraim ben Wolf Preßburg (zm. 27.02.1782)
Walter Heilborn (żołnierz I w.ś., ur. 02.02.1891, zm. 09.01.1915) Chaje Ries (zm. 08.07.1804)
Aron Levi Heller (rabin, mąż Mirls, ojciec Mosesa, zm. 1693) Mordechai ben Jehoschua Rosenberg (zm. 21.11.1848)
Mirls Heller (żona rabina Arona, matka rabina Mosesa) Johanna Ruben, z domu Seelig (zm. 04.01.1923)
Moses Levi Heller (rabin, syn Arona i Mirls, zm. 1702) Arnhold Salig (żołnierz I w.ś., ur. 07.02.1890, zm. 12.05.1915)
Martin Heydemann Therese Samuel, z domu Levy (ur. 27.12.1856, zm. 19.09.1924)
Zwi Hirsch (wicerabin, zm. 1838) Sara Schermeisel (zm. 18.12.1799)
Mosche ben Jischai Horwitzky (zm. 07.06.1836) Max Schlesinger (żołnierz I w.ś., ur. 22.05.1877, zm. 01.08.1916)
Elia ben Jeschaja Hurwitz (zm. 1809) Meir ben David Schnattich (zm. 26.09.1850)
dr Emil Kahnemann (z-ca zarządu gminy, ur. 04.10.1871, zm. 18.02.1930) Georg Schüler (żołnierz I w.ś., ur. 12.11.1879, zm. 06.11.1917)
Arthur Kaiser (żołnierz I w.ś., ur. 04.02.1887, zm. 10.11.1914) Jacob Simon (kupiec, 1818-1880)
Rodisch Kargauer (zm. 1830) Gerschon ben Jischai Springer (zm. 1835)
Felix Laband (żołnierz I w.ś., ur. 30.06.1895, zm. 09.09.1917) Josef ben Meir Theomim (rabin, zm. 1792)
Noach Landsberg (zm. 1825) Kela Wörlitz (córka Natego Wörlitza, zm. 03.05.1826)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Dariusz Barański: Rabini na grobie rabbiego Teomina w Słubicach, Gazeta Wyborcza Górzów Wielkopolski, 22.04.2002.
  • Dariusz Barański: Uroczystości na cmentarzu żydowskim w Słubicach, Gazeta Wyborcza Gorzów Wielkopolski, 04.05.2004.
  • Beata Bielecka: Cmentarz żydowski w Słubicach ma ponad 600 lat i jest jednym z najstarszych w Europie Środkowej, Gazeta Lubuska, 21.08.2009.
  • Beata Bielecka: Co dalej z cmentarzem żydowskim w Słubicach?, Gazeta Lubuska, 05.05.2009.
  • Maciej Borkowski/ Andrzej Kirmiel/ Tamara Włodarczyk: Śladami Żydów. Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Muzeum Historii Żydów Polskich, Warszawa 2008, s. 82–85.
  • Przemysław Burchard: Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Warszawa: 1990, s. 98.
  • Walter Hausdorf, Siegrid Noack, Słubice – Ulice, drogi i place a ich rozwój historyczny, we: Frankfurter Jahrbuch 2005, ​ISBN 3-933416-61-2​.
  • Ulrich Knefelkamp, Siegfried Griesa (red.): Frankfurt an der Oder 1253-2003, Verlag für Wissenschaft und Forschung, Berlin 2003.
  • Ralf Loock: Buch zum Jüdischen Friedhof gefunden, w: Märkische Oderzeitung z 02.05.2009.
  • Sebastian Preiss/ Uta Hengelhaupt/ Sylwia Groblica/ Almut Wille/ Dominik Oramus: Słubice. Historia – topografia – rozwój, Słubice 2003.
  • Eckard Reiß, Magdalena Abraham-Diefenbach (red.): Makom tow – dobre miejsce. O cmentarzu żydowskim w Słubicach i Frankfurcie nad Odrą, Vergangenheits Verlag, Berlin 2012.
  • Mikołaj Rozen: Żydzi w Szczecinie, seminarium „Żydzi na polsko-niemieckim pograniczu – po śladach” w Groß Neuendorf, 17.06.2007.
  • Dietrich Schröder: Gebet für einen großen Rabbiner, w: Märkische Oderzeitung z 16.05.2008.
  • Dietrich Schröder: Theomims Wunderkraft, w: Märkische Oderzeitung z 17/18.03.2012, Journal, s. 1.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]