To jest dobry artykuł

Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych
Tablica informacyjna w południowej części cmentarza. Widoczne tabliczki szlakowe na drzewie po prawej
Tablica informacyjna w południowej części cmentarza. Widoczne tabliczki szlakowe na drzewie po prawej
Państwo  Polska
Miejscowość Ustrzyki Dolne
Typ cmentarza wyznaniowy
Wyznanie judaizm
Stan cmentarza nieczynny
Powierzchnia cmentarza 0,8 ha
Data otwarcia II połowa XVIII wieku
Data ostatniego pochówku sierpień 1943?
Zarządca Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych
Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych
Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych
Ziemia49°25′37″N 22°35′15″E/49,426944 22,587500

Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnychkirkut społeczności żydowskiej zamieszkującej niegdyś Ustrzyki Dolne i okoliczne miejscowości oraz podlegającej ustrzyckiemu kahałowi. Powstał przypuszczalnie w XVIII wieku. Znajduje się w południowej części miasta. Został częściowo zniszczony podczas II wojny światowej. Nie jest wpisany do rejestru zabytków.

Położenie[edytuj]

Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych
Oczyszczone macewy
Zakrzaczona część cmentarza
Macewy, widoczne ślady malatury
Widok ogólny, w tle zabudowania miasta

Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych znajduje się w południowej części miejscowości. Brak jest przy tym możliwości dojazdu do cmentarza jakąkolwiek miejską ulicą. Istniejące dojście prowadzi drogami polnymi od ulicy Kolejowej.

Cmentarz ma kształt nieregularnego czworokąta[1] i znajduje się na północnych zboczach góry Gromadzyń. Od północy sąsiaduje z torami linii kolejowej nr 108, od wschodu – z polami i boiskiem piłkarskim miejscowego klubu, od południa – z polami, zaś od zachodu – z bezimiennym potokiem – dopływem rzeki Strwiąż. Rozciąga się wzdłuż osi północ-południe. Ma powierzchnię około 0,8 ha[2]. Znajduje się na działkach nr 1795 i 1796[3]. Jest nieogrodzony, lecz na jego naturalnych granicach od wschodu i południa rosną szpalery lip[4]. Brak jest danych dotyczących ogrodzenia cmentarza przed II wojną światową. Nie zachowały się ślady po domu przedpogrzebowym znajdującym się niegdyś w południowo-zachodnim narożniku kirkutu[5]. Wobec braku ogrodzenia cmentarz jest dostępny z każdej strony. Nie wiadomo, gdzie znajdowało się wejście przed II wojną światową.

Historia[edytuj]

Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych powstał zapewne w drugiej połowie XVIII wieku, jednak data roczna pozostaje nieznana[6].

Powstanie cmentarza jest ściśle związane z prężnym rozwojem lokalnej społeczności żydowskiej. Pierwsze wzmianki o żyjących w Ustrzykach Żydach dotyczą początku XVII stulecia, a lawinowy rozwój osadnictwa żydowskiego w mieście miał miejsce w drugiej połowie XIX wieku – po powstaniu połączenia kolejowego z Przemyślem, Koszycami, Jasłem, Krosnem i Sanokiem. W 1900 roku stanowili oni już około 61% mieszkańców[7]. W początkach swej obecności w Ustrzykach Dolnych ludność żydowska podlegała leskiemu kahałowi. Około 1777 roku powstał w Ustrzykach przykahałek. Istnienie samodzielnej gminy żydowskiej w Ustrzykach Dolnych jest potwierdzone dopiero w odniesieniu do lat 30. XIX wieku. Nie wiadomo, gdzie ustrzyccy Żydzi grzebali swoich zmarłych przed powstaniem tutejszego kirkutu. Mogli to czynić na cmentarzu w Lesku, lecz mogło również być tak, iż – dla uniknięcia niewygód i kosztów – cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych powstał wcześniej niż się zakłada (przed drugą połową XVIII w.) i to na nim odbywały się pochówki.

Brak jest danych dotyczących historii cmentarza podczas I wojny światowej. Nie wiadomo, czy byli na nim chowani polegli żydowscy żołnierze walczących armii.

Cmentarz został zniszczony przez Niemców podczas II wojny światowej. Część nagrobków została przez nich wykorzystana do utwardzania ulic i budowy mostów. W latach 1993 i 1995 podczas prac budowlanych na terenie miasta odnaleziono kilkadziesiąt użytych w ten sposób nagrobków, które zwrócono na cmentarz[8]. Cmentarz był w czasie II wojny światowej miejscem masowych pochówków podczas eksterminacji żydowskiej ludności miasta[9], a także miejscem egzekucji uciekinierów z transportów do obozu zagłady w Bełżcu. Egzekucje te miały miejsce w styczniu (24 osoby[10]) i sierpniu (kilkanaście osób[11]) 1943 roku.

Do chwili powrotu Ustrzyk Dolnych do Polski w 1951 roku w związku z umową z ZSRR cmentarz, tak jak i całe miasto, znajdował się w granicach Związku Radzieckiego. Brak jest danych odnośnie losu cmentarza w tym okresie, aczkolwiek przypuszcza się, iż mogły na nim zostać pochowane szczątki Żydów ekshumowanych ze zbiorowej mogiły w Brzegach Dolnych[12]. Po zakończeniu II wojny światowej pozbawiony opieki cmentarz popadł w zapomnienie i niszczał[13].

Pochowani[edytuj]

Wobec braku monografii cmentarza nie sposób wskazać, jakie znaczniejsze osoby zostały na nim pochowane.

Współczesność[edytuj]

Stan zachowania cmentarza jest w pierwszej dekadzie XXI wieku stosunkowo dobry. Jest porośnięty zaroślami, które okresowo utrudniają do niego dostęp[4]. Cmentarz został zinwentaryzowany w 2006 roku[14]. Znajduje się pod opieką uczniów miejscowego Gimnazjum nr 1, którzy w 2006 roku porządkowali teren nekropolii[15].

Ocalało, wedle różnych źródeł, od około 20[16] przez około 50[4], 80[17], 237[18], 240[9], ponad 250[11] do około 300 macew[19].

Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z drugiej połowy XVIII wieku. Istniejące źródła nie podają daty rocznej najnowszego zachowanego nagrobka, ograniczając się do wzmianki, iż na cmentarzu zachowały się nagrobki z XX wieku. Nagrobki, wykonane przeważnie z piaskowca i pokryte inskrypcjami w języku hebrajskim, są ustawione w ten sposób, iż ich lica zwrócone są na wschód-zachód[4]. Na niektórych zachowały się ślady malatury. Na cmentarzu prawdopodobnie nie było wyznaczonych kwater. Najwięcej zachowanych nagrobków znajduje się w północnej części cmentarza przy jego wschodniej i zachodniej granicy. Dużą część macew pokrywają mchy i porosty. Część z nich jest uszkodzona i nieczytelna. Niektóre są spękane i przewrócone licami do ziemi. Czynniki te utrudniają odczytanie inskrypcji[4].

Jesienią 2006 wyznaczono szlak prowadzący z centrum miasta do cmentarza żydowskiego i ustawiono na jego terenie tablicę pamiątkową[20].

Przypisy

  1. Prostokątny kształt cmentarza zawierają mapy: Ustrzyki Dolne. Pas 51 Słup 35. Skala 1:100 000, oprac. Wojskowy Instytut Geograficzny; W. Krukar, Bieszczady. Mapa dla wytrawnego turysty i schemat w: M. Gosztyła, M. Proksa, Kirkuty Podkarpacia.
  2. A. Potocki, Bieszczadzkie Judaica; A. Potocki, Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych, Muzeum Historii Żydów Polskich; Ustrzyki Dolne, podkarpackie, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Ustrzyki Dolne, kirkuty.xip.pl określa powierzchnię na kilka hektarów. M. Gosztyła, M. Proksa, Kirkuty Podkarpacia podaje około 70 arów.
  3. Na podstawie serwisu geoportal.gov.pl
  4. a b c d e M. Gosztyła, M. Proksa, Kirkuty Podkarpacia.
  5. Istnienie domu przedpogrzebowego odnotowuje Ustrzyki Dolne. Pas 51 Słup 35. Skala 1:100 000, oprac. Wojskowy Instytut Geograficzny.
  6. Za założeniem cmentarza w XVIII wieku opowiadają się: W. Litwin, M. Mańko, S. Mańko Ustrzyki Dolne. Szlak Chasydzki; Ustrzyki Dolne, kirkuty.xip.pl; Ustrzyki Dolne, podkarpackie, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. M. Gosztyła, M. Proksa, Kirkuty Podkarpacia datuje najstarszy nagrobek na drugą połowę XVIII wieku. Na XIX wiek datują cmentarz: P. Burchard, Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Wzmianki o istnieniu cmentarza w 1870 roku, lecz bez podania daty jego założenia zawierają: A. Potocki, Bieszczadzkie Judaica; A. Potocki, Żydzi w Podkarpackiem. A. Potocki, Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych, Muzeum Historii Żydów Polskich podaje, że cmentarz był oznaczony na mapach austriackich z 1852 roku. W Szlakiem żydowskich zabytków Podkarpacia, red. T. A. Olszański odnotowano, że najstarsze nagrobki pochodzą z XIX wieku.
  7. A. Potocki, Żydzi w Podkarpackiem, s. 192.
  8. Olszański w Szlakiem żydowskich zabytków Podkarpacia, red. T. A. Olszański podaje tezę o takim wykorzystaniu nagrobków w trybie przypuszczającym: Pozostałe nagrobki zostały prawdopodobnie zużyte przez okupanta do budowy dróg. A. Potocki w Żydzi w Podkarpackiem odnotowuje daty odkrycia macew na terenie miasta.
  9. a b W. Litwin, M. Mańko, S. Mańko, Ustrzyki Dolne. Szlak Chasydzki.
  10. A. Potocki, Żydzi w Podkarpackiem.
  11. a b A. Potocki, Bieszczadzkie Judaica.
  12. A. Potocki, Bieszczadzkie Judaica, s. 100–101.
  13. W. Krygowski, Bieszczady; Bieszczady. Mapa turystyczna, red. Z. Awłasewicz, U. Cichowska.
  14. W. Litwin, M. Mańko, S. Mańko, Ustrzyki Dolne. Szlak Chasydzki; Ustrzyki Dolne, kirkuty.xip.pl; Ustrzyki Dolne. Aktualności 2006-11-13, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.
  15. Ustrzyki Dolne. Gimnazjum nr 1. Projekt: Ocalić od zapomnienia. Historia cmentarza w Ustrzykach Dolnych, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.
  16. Szlakiem żydowskich zabytków Podkarpacia, red. T. A. Olszański.
  17. A. Potocki, Żydzi w Podkarpackiem; P. Burchard, Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce; Ustrzyki Dolne, podkarpackie, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego
  18. A. Potocki, Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych, Muzeum Historii Żydów Polskich.
  19. Ustrzyki Dolne, kirkuty.xip.pl.
  20. Ustrzyki Dolne. Aktualności 2006-11-13, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.

Bibliografia[edytuj]