Przejdź do zawartości

Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)
Zabytek: nr rej. A-856 z dnia 5 września 2009 r.
Ilustracja
Macewy w centralnej części nekropolii
Państwo

 Polska

Miejscowość

Warszawa

Adres

ul. św. Wincentego 15

Typ cmentarza

wyznaniowy

Wyznanie

judaizm

Stan cmentarza

niegrzebalny

Powierzchnia cmentarza

13,5 ha[1]

Liczba pochówków

ok. 250 000[1]

Liczba kwater cmentarnych

86[1]

Data otwarcia

1780

Data ostatniego pochówku

listopad 1940[1]

Zarządca

Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie

Mapa cmentarza
Mapa cmentarza
Położenie na mapie Warszawy
Mapa konturowa Warszawy, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)”
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)”
Ziemia52°16′13″N 21°02′18″E/52,270278 21,038333
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Brama główna cmentarza wzniesiona w latach 80. XX wieku przez Fundację Rodziny Nissenbaumów, po prawej pawilon z wystawą „Bejt almin – Dom wieczności”
Główna aleja prowadząca do lapidarium
Brama nekropolii od strony cmentarza Bródnowskiego
Fragment wystawy „Bejt almin – Dom wieczności”

Cmentarz żydowski na Bródnie – cmentarz żydowski znajdujący się w Warszawie, w dzielnicy Targówek, u zbiegu ulic Odrowąża i św. Wincentego.

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Cmentarz został oficjalnie założony w 1780 na gruntach wsi Targówek przez Szmula Jakubowicza Zbytkowera, bogatego kupca i dostawcę dworu Stanisława Augusta Poniatowskiego[2][3]. Zbytkower uzyskał również wymaganą zgodę na założenie nekropolii od biskupa płockiego Michała Jerzego Poniatowskiego, któremu podlegały tereny na prawym brzegu Wisły[4.1][5.1]. Była ona obwarowana warunkami cichych przemarszów konduktów pogrzebowych oraz dostarczania co roku 10 kamieni (ok. 120 kg) łoju kościołowi parafialnemu w Skaryszewie[4.1]. Pierwszy odnotowany pochówek odbył się jednak jeszcze przed oficjalnym otwarciem cmentarza, w 1743[4.2].

Powierzchnia cmentarza wynosiła w tamtym czasie 0,75 ha[2]. W 1784 żona Szmula Zbytkowera ufundowała ogrodzenie nekropolii; zbudowano także dom przedpogrzebowy[2]. Do rzezi Pragi w 1794 liczba pochówków była jednak stosunkowo niewielka[6]. W 1785 utworzono Bractwo Święte (Chewra Kadisza), które po śmierci Szmula Zbytkowera w 1801 (został pochowany na ufundowanym przez siebie cmentarzu)[2], zgodnie z zapisem przywileju lokacyjnego, przejęło zarządzanie nekropolią[7.1].

W 1794 na cmentarzu pochowano żołnierzy dowodzonego przez Berka Joselewicza Pułku Lekkokonnego Starozakonnego, którzy polegli w walkach z Rosjanami[8]. W 1842 pochowano tam wynalazcę Abrahama Sterna, twórcę pierwszego na świecie arytmometru wykonującego pięć podstawowych działań[9].

W 1843 staraniem wnuka Szmula Zbytkowera, Jakuba Flataua, wzniesiono wzdłuż północno-wschodniej granicy cmentarza ceglany mur, w którym umieszczono tablicę pamiątkową ku czci fundatora. Pozostałe fragmenty muru wzniesiono dopiero w latach 70. XIX wieku z funduszy pochodzących z legatów Jakuba Flataua i jego siostry Rozalii Löwenstein[10].

W 1870 zarząd cmentarza został przejęty przez Gminę Żydowską w Warszawie[7.1]. Wzniesiono nowy dom przedpogrzebowy, mur cmentarza, posadzono drzewa, wykopano kilka studni artezyjskich oraz zorganizowano regularną służbę cmentarną[7.2]. W 1890 nekropolia znalazła się w granicach administracyjnych miasta[2]. Pod koniec XIX wieku powiększono cmentarz od strony południowej[7.3].

Cmentarz był uważany za miejsce pochówku uboższych Żydów[11][5.2]. Ustalone w 1855 opłaty były niższe o 75% niż na cmentarzu przy ulicy Okopowej, urządzano tam również wiele bezpłatnych pochówków[12]. Ostatni pogrzeb miał miejsce przed zamknięciem getta warszawskiego, w listopadzie 1940[1]. W tamtym czasie powierzchnia nekropolii wynosiła 18,5 ha[2][7.3].

W okresie okupacji Niemcy zniszczyli znajdujące się na cmentarzu budynki i ogrodzenie oraz dużą liczbę nagrobków[13]. Opuszczona nekropolia ucierpiała również w wyniku działalności hien cmentarnych[14].

W czasie powstania warszawskiego w sierpniu 1944 Niemcy rozstrzelali pod murem cmentarza 40 Polaków[15]. Miejsce egzekucji zostało upamiętnione w latach 50. XX wieku tablicą Tchorka ustawioną przy ul. Odrowąża[16].

Dewastacja cmentarza była kontynuowała po 1945[17][18.1]. Rozebrano otaczające go pozostałości muru[19]. Między 1948 a 1951 na polecenie władz ocalałe nagrobki wyrwano; część z nich wykorzystano jako materiał budowlany, a kilkadziesiąt tysięcy przygotowano do wywiezienia[1], zwożąc je traktorami w jedno miejsce[18.1]. Teren nekropolii zalesiono[7.3]. Planowano urządzenie tam parku rekreacyjnego[9]. Te plany nie zostały zrealizowane, a cmentarz stał się miejscem spotkań miejscowego marginesu społecznego[20]. Wypasano tam także krowy[18.1]. Zmniejszono również powierzchnię nekropolii z 16,5 do 13,5 ha, m.in. o pas terenu od strony ulicy Rogowskiej[18.2].

Na początku lat 80. XX wieku planowano wzniesienie w centralnej części cmentarza pomnika Żydów warszawskich[18.1]. Projekt nie został zrealizowany, zachował się jednak wzniesiony w tym czasie postument[18.1].

W latach 80. XX wieku nekropolia została odrestaurowana przez Fundację Rodziny Nissenbaumów[21]. Cmentarz ogrodzono żelaznym parkanem, a od strony ul. św. Wincentego wzniesiono monumentalną bramę[9]. Tworzą ją dwa pylony z płaskorzeźbami autorstwa Dariusza Kowalskiego, Teresy Pastuszki i Leszka Waszkiewicza[7.3]. Płaskorzeźby przedstawiają sceny z dziejów praskich Żydów[18.2]. Od bramy w głąb cmentarza przez las prowadzi brukowana centralna aleja. Znajduje się przy niej kilka odtworzonych kwater z charakterystycznymi, półcylindrycznymi nagrobkami z piaskowca i stojącymi przed nimi macewami. Na końcu alei znajduje się lapidarium z kamieni nagrobnych, gdzie miał stanąć pomnik Żydów warszawskich.

Nekropolia została wpisana do rejestru zabytków pod nr A-856 w dniu 5 września 2009[22].

W 2012 cmentarz został przekazany Gminie Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie[17]. Gmina wybudowała nowe ogrodzenie i odrestaurowała bramę. Na postumencie niezbudowanego pomnika i przy głównej alei ustawiono gabiony wypełnione kawałkami macew[17].

W lutym 2018 w jednym z dwóch wzniesionych przy bramie parterowych pawilonów otwarto wystawę „Bejt almin – Dom wieczności” poświęconą historii bródnowskiej nekropolii oraz śmierci i zwyczajom pogrzebowym w kulturze żydowskiej[23]. Zwiedzający może zapoznać się ze zwyczajami dotyczącymi pogrzebu i żałoby, rolą cmentarza w żydowskiej tradycji, a ponadto z formami inskrypcji i przesłaniem symboliki nagrobnej[24]

W 2023 zakończył się pierwszy etap prac topograficznych i archeologicznych, prowadzonych pod nadzorem Komisji Rabinicznej ds. Cmentarzy[18.3]. Odtworzono wtedy m.in. trzy oryginalne alejki oraz zlokalizowano miejsce pochówku Szmula Zbytkowera, a także − z dokładnością do trzech metrów − Abrahama Sterna, którego upamiętniono symboliczną macewą z napisem w językach polskim i hebrajskim[18.4]. Odkopano także zarysy ścian oheli Jona Melwergera i Fajwke Lewińskiego[18.4] i pozostałości po domu przedpogrzebowym[25].

W 2024 liczba macew na cmentarzu była szacowana na ok. 40 tys. sztuk[18.2].

Nekropolia jest dostępna do zwiedzania, wstęp na jej teren jest płatny[18.4].

Przypadki wykorzystania macew z cmentarza

[edytuj | edytuj kod]

Park im. Jana Szypowskiego „Leśnika”

[edytuj | edytuj kod]

Do 2014 roku w parku im. płk. Jana Szypowskiego „Leśnika” przy ul. Grochowskiej znajdowały się pergole częściowo wykonane z macew pochodzących z bródzieńskiej nekropolii[26]. Zbudowano z nich murki oraz słupki pergoli przy kręgu tanecznym.

Na początku lat 90. XX wieku władze Żydowskiego Instytutu Historycznego wystąpiły do władz Pragi-Południe o rozbiórkę pergoli w parku. Wiceburmistrz Jacek Podwysocki stwierdził jednak, że pergola nie zostanie rozebrana ze względu na brak funduszy[26]. Została ona rozebrana w 2014, a kawałki macew użyte do ich budowy przewieziono z powrotem na cmentarz[26].

Miejski Ogród Zoologiczny w Warszawie

[edytuj | edytuj kod]

Podobna sytuacja zaistniała również na terenie warszawskiego zoo, gdzie w latach 50. XX wieku[26] macewy wykorzystano do budowy chodników i krawężników w ogródku różanym w pobliżu ul. Ratuszowej[27]. Nie jest wykluczone, że zostały wykorzystane także w innych miejscach[27].

Po 2007 roku macewy zostały wykopane i złożone koło wybiegu dla hipopotamów[27]. W 2022 roku w uzgodnieniu z Gminą Wyznaniową Żydowską w Warszawie zostały przewiezione na cmentarz na Bródnie[27].

Cmentarz Bródnowski

[edytuj | edytuj kod]

Macewy z żydowskiej nekropolii zostały użyte do budowy kwatery poległych żołnierzy radzieckich na sąsiednim cmentarzu Bródnowskim[18.1]. Zostały przeniesione z powrotem w 2011 roku[18.2].

Brzegi Wisły

[edytuj | edytuj kod]

W 2012 roku w związku z wyjątkowo niskim poziomem wody rzeka odsłoniła fragmenty żydowskich nagrobków, które – prawdopodobnie zmieszane z gruzem pochodzącym z rozebranych dróg – służyły do umacniania brzegów[28]. Pracująca wówczas nad Wisłą grupa archeologów przekazała je policji, skąd trafiły na cmentarz[29][30].

Inne informacje

[edytuj | edytuj kod]

Otoczony murem cmentarz jest widoczny na jednej z płaskorzeźb umieszczonych na mauzoleum Bera Sonnenberga (syna Szmula Zbytkowera), znajdującym się na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej[5.1].

Osoby pochowane na cmentarzu

[edytuj | edytuj kod]

Na cmentarzu pochowany został między innymi jego założyciel, kupiec Szmul Zbytkower wraz z żoną Judytą Jakubowiczową oraz ich zięciem Izaakiem Flatauem[31], który był kupcem i założycielem synagogi Zgromadzenia Izraelitów Niemieckich w Warszawie[32], a także wynalazca Abraham Stern[33] i działacz społeczno-religijny Menachem Mordechaj Mote[34].

Na cmentarzu znajdowały się również trzy ohele cadyków w których pochowani byli: Jona Melwerger, Fajwel Lewiński i Eliezer Aszkenazy[35].

W filmie

[edytuj | edytuj kod]

Na terenie nekropolii kręcono sceny do filmu Pokolenie w reżyserii Andrzeja Wajdy i Europa, Europa w reżyserii Agnieszki Holland[18.4].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 3 4 5 6 Cmentarz Żydowski na Bródnie. [w:] Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie [on-line]. warszawa.jewish.org.pl. [dostęp 2018-06-26].
  2. 1 2 3 4 5 6 Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 422. ISBN 83-06-00089-7.
  3. ↑ Maria Bogucka, Maria I Kwiatkowska, Marek Kwiatkowski, Władysław Tomkiewicz, Andrzej Zahorski: Warszawa w latach 1526–1795. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 83-01-03323-1, s. 278, 325.
  4. Ignacy Schiper: Cmentarze żydowskie w Warszawie. Warszawa: Maor, 1938.
    1. 1 2 S. 5.
    2. ↑ S. 4.
  5. Hanna Faryna, Piotr Paszkiewicz. Warszawskie cmentarze żydowskie. „Kronika Warszawy”. 2(58), 1984.
    1. 1 2 S. 107.
    2. ↑ S. 112.
  6. ↑ Zofia Borzymińska: Szmul Zbytkower i jego Chewra Kadisza (Święte Bractwo) [w:] Odkrywanie żydowskiej Pragi. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 80. ISBN 978-83-61850-42-7.
  7. Karol Mórawski: Przewodnik historyczny po cmentarzach warszawskich. Warszawa: Wydawnictwo PPTK „Kraj”, 1989. ISBN 83-7005-129-4.
    1. 1 2 S. 133.
    2. ↑ S. 133–134.
    3. 1 2 3 4 S. 134.
  8. ↑ Adam Dylewski: Ruda, córka Cwiego. Historia Żydów na warszawskiej Pradze. Wołowiec: Czarne, 2018, s. 21. ISBN 978-83-8049-775-7.
  9. 1 2 3 Jerzy S. Majewski, Tomasz Urzykowski: Spacerownik po warszawskich cmentarzach. Warszawa: Agora, 2009, s. 140. ISBN 978-83-7552-713-1.
  10. ↑ Schiper Cmentarze ss. 69-70
  11. ↑ Leon Przysukier: Cmentarze żydowskie w Warszawie. Przewodnik ilustrowany (reprint). Warszawa (Radom): 1936 (1992), s. 72.
  12. ↑ Hanna Faryna, Piotr Paszkiewicz. Warszawskie cmentarze żydowskie. „Kronika Warszawy”. 2(58), s. 112–113, 1984.
  13. ↑ Kazimierz Urban: Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 1944–1966. Kraków: Nomos, 2006, s. 286. ISBN 83-60490-16-3.
  14. ↑ Paweł Elsztein: Moja Praga. Warszawa: Dom Wydawniczy Syrenka, 2002, s. 284. ISBN 83-914909-8-X.
  15. ↑ Jerzy Majewski, Tomasz Urzykowski: Przewodnik po powstańczej Warszawie. Warszawa: Muzeum Powstania Warszawskiego, 2012, s. 351. ISBN 978-83-273-0091-1.
  16. ↑ Stanisław Ciepłowski: Wpisane w kamień i spiż. Inskrypcje pamiątkowe w Warszawie XVII–XX w.. Warszawa: Argraf, 2004, s. 207. ISBN 83-912463-4-5.
  17. 1 2 3 Tomasz Urzykowski. Koniec rekreacji na cmentarzu. „Gazeta Stołeczna”, s. 5, 4 kwietnia 2016.
  18. Maria i Przemysław Pilichowie. Cmentarz żydowski na Bródnie. „Skarpa Warszawska”, kwiecień 2024.
    1. 1 2 3 4 5 6 S. 61.
    2. 1 2 3 4 S. 62.
    3. ↑ S. 62−63.
    4. 1 2 3 4 S. 63.
  19. ↑ Jerzy Kasprzycki: Żydzi Warszawy. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1998, s. 200. ISBN 83-221-0488-X.
  20. ↑ Tomasz Urzykowski, Wojciech Karpieszuk: Stop profanacji kirkutu na Bródnie!. gazeta.pl, 2010-03-11. [dostęp 2012-05-21].
  21. ↑ Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 112. ISBN 83-01-08836-2.
  22. ↑ Zestawienie zabytków nieruchomych.Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków - stan na 31 grudnia 2017 r. Woj. mazowieckie (Warszawa). [w:] Narodowy Instytut Dziedzictwa [on-line]. nid.pl, 31 grudnia 2017. s. 55. [dostęp 2018-06-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (27 czerwca 2018)].
  23. ↑ Tomasz Urzykowski. Wystawa w Domu Śmierci. „Gazeta Stołeczna”, s. 4, 7 lutego 2018.
  24. ↑ Wystawa „Bejt almin – dom wieczności”. [w:] Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie [on-line]. warszawa.jewish.org.pl. [dostęp 2019-02-11].
  25. ↑ Marek Kozubal. Nekropolia odsłania tajemnica. „Rzeczpospolita”, s. A4, 18 marca 2025.
  26. 1 2 3 4 Tomasz Urzykowski: Macewy znikną z parku. Wracają na cmentarz. warszawa.wyborcza.pl, 9 października 2014. [dostęp 2016-10-23].
  27. 1 2 3 4 Tomasz Urzykowski. Macewy wywiezione z zoo. Czy wszystkie?. „Gazeta Stołeczna”, s. 2, 10 października.
  28. ↑ Tomasz Urzykowski: Wisła oddaje macewy. Służyły do umacniania brzegu. gazeta.pl, 2012-09-25. [dostęp 2012-09-26].
  29. ↑ Macewy z Wisły już w policyjnym hangarze. gazeta.pl, 2012-09-26. [dostęp 2012-09-26].
  30. ↑ Macewy z Wisły po latach wróciły na cmentarz na Bródnie. gazeta.pl, 2012-10-01. [dostęp 2012-10-01].
  31. ↑ Cmentarz żydowski na Bródnie w Warszawie (ul. Św. Wincentego 15). sztetl.org.pl. [dostęp 2023-11-06].
  32. ↑ Synagoga Niemiecka w Warszawie. sztetl.org.pl. [dostęp 2023-11-06].
  33. ↑ Abraham Stern. cemetery.jewish.org.pl. [dostęp 2023-11-06].
  34. ↑ Menachem Mordechai Mote. cemetery.jewish.org.pl. [dostęp 2023-11-06].
  35. ↑ Tomasz Urzykowski: Cmentarz Żydowski na Bródnie od 1 listopada dostępny do zwiedzania. warszawa.wyborcza.pl. [dostęp 2023-10-24].

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Cmentarz_żydowski_w_Warszawie_(Bródno)&oldid=79762284”