Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)
Obiekt zabytkowy nr rej. A-856 z dnia 5 września 2009 r.
Ilustracja
Macewy w centralnej części nekropolii
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Adres ul. św. Wincentego 15
Typ cmentarza wyznaniowy
Wyznanie judaizm
Stan cmentarza niegrzebalny
Powierzchnia cmentarza 13,5 ha[1]
Liczba pochówków ok. 250 000[1]
Liczba kwater cmentarnych 86[1]
Data otwarcia 1780
Data ostatniego pochówku listopad 1940[1]
Zarządca Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie
Mapa cmentarza
Mapa cmentarza
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)
Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)
Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)
Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)
Ziemia52°16′13″N 21°02′18″E/52,270278 21,038333
Strona internetowa
Brama główna cmentarza wniesiona w latach 80. XX wieku przez Fundację Rodziny Nissenbaumów
Główna aleja prowadząca do lapidarium
Brama nekropolii od strony cmentarza Bródnowskiego
Fragment wystawy wystawy „Bejt almin – Dom wieczności”

Cmentarz żydowski na Bródnie – cmentarz żydowski znajdujący się w Warszawie, w dzielnicy Targówek, u zbiegu ulic Odrowąża i św. Wincentego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Cmentarz został oficjalnie założony w 1780 na gruntach wsi Targówek przez Szmula Jakubowicza Zbytkowera, bogatego kupca i dostawcę dworu Stanisława Augusta Poniatowskiego[2][3]. Zbytkower uzyskał również wymaganą zgodę na założenie nekropolii od biskupa płockiego Michała Jerzego Poniatowskiego, któremu podlegały tereny na prawym brzegu Wisły[4][5]. Była ona obwarowana warunkami cichego przemarszu konduktów pogrzebowych oraz dostarczania co roku 10 kamieni (ok. 120 kg) łoju kościołowi parafialnemu w Skaryszewie[4]. Pierwszy odnotowany pochówek odbył się jednak jeszcze przed oficjalnym otwarciem cmentarza, w 1743[6].

Powierzchnia cmentarza wynosiła w tamtym czasie 0,75 ha[2]. W 1784 żona Szmula Zbytkowera ufundowała ogrodzenie nekropolii; zbudowano także dom przedpogrzebowy[2]. Do rzezi Pragi w 1794 liczba pochówków była jednak stosunkowo niewielka[7]. W 1785 utworzono Bractwo Święte (Chewra Kadisza), które po śmierci Szmula Zbytkowera w 1801, zgodnie z zapisem przywileju lokacyjnego, przejęło zarządzanie nekropolią[8].

W 1794 na cmentarzu pochowano żołnierzy dowodzonego przez Berka Joselewicza Pułku Lekkokonnego Starozakonnego, którzy polegli w walkach z Rosjanami[9].

Szmul Zbytkower spoczął na ufundowanym przez siebie cmentarzu[2]. W 1842 pochowano tam wynalazcę Abrahama Sterna, twórcę pierwszego na świecie arytmometru wykonującego pięć podstawowych działań[10].

W 1843 staraniem wnuka Szmula Zbytkowera, Jakuba Flataua, wzniesiono wzdłuż północno-wschodniej granicy cmentarza ceglany mur, w którym umieszczono tablicę pamiątkową ku czci fundatora. Pozostałe fragmenty muru wzniesiono dopiero w latach 70. XIX wieku z funduszy pochodzących z legatów Jakuba Flataua i jego siostry Rozalii Löwenstein[11].

W 1870 zarząd cmentarza został przejęty przez Gminę Żydowską w Warszawie[8]. Wzniesiono nowy dom przedpogrzebowy, mur cmentarza, posadzono drzewa, wykopano kilka studni artezyjskich oraz zorganizowano regularną służbę cmentarną[12]. W 1890 nekropolia znalazła się w granicach administracyjnych miasta[2]. Pod koniec XIX wieku powiększono cmentarz od strony południowej[13].

Cmentarz był uważany za miejsce pochówku uboższych Żydów[14]. Ustalone w 1855 opłaty były niższe o 75% niż na cmentarzu przy ulicy Okopowej, urządzano tam również wiele bezpłatnych pochówków[15]. Ostatni pogrzeb miał miejsce przed zamknięciem getta warszawskiego, w listopadzie 1940[1]. W tamtym czasie powierzchnia nekropolii wynosiła 18,5 ha[2][13].

W okresie okupacji i Niemcy zniszczyli znajdujące się na cmentarzu budynki i ogrodzenie oraz dużą liczbę nagrobków[16].

W czasie powstania warszawskiego w sierpniu 1944 Niemcy rozstrzelali pod murem cmentarza 40 Polaków[17]. Miejsce egzekucji zostało upamiętnione w latach 50. XX wieku tablicą Tchorka ustawioną przy ul. Odrowąża[18].

Dewastacja cmentarza była kontynuowała po 1945[19]. Rozebrano otaczające go pozostałości muru[20]. Między 1948 a 1951 na polecenie władz ocalałe nagrobki wyrwano; część z nich wykorzystano jako materiał budowlany, a kilkadziesiąt tysięcy przygotowano do wywiezienia[1]. Teren nekropolii zalesiono[13]. Planowano urządzenie tam parku rekreacyjnego[10]. Te plany nie zostały zrealizowane, a cmentarz stał się miejscem spotkań miejscowego marginesu społecznego[21].

W latach 80. XX wieku nekropolia została odrestaurowana przez Fundację Rodziny Nissenbaumów[22]. Cmentarz ogrodzono żelaznym parkanem, a od strony ul. św. Wincentego wzniesiono monumentalną bramę[10]. Tworzą ją dwa pylony z płaskorzeźbami autorstwa Dariusza Kowalskiego, Teresy Pastuszka i Leszka Waszkiewicza[13]. Od bramy w głąb cmentarza przez las prowadzi brukowana centralna aleja. Znajduje się przy niej kilka odtworzonych kwater z charakterystycznymi, półcylindrycznymi nagrobkami z piaskowca i stojącymi przed nimi macewami. Na końcu alei znajduje się lapidarium z kamieni nagrobnych, gdzie miał stanąć pomnik Zamordowanej Kultury Żydowskiej.

Nekropolia została wpisana do rejestru zabytków pod nr A-856 w dniu 5 września 2009[23].

W 2012 cmentarz został przekazany Gminie Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie[19]. Gmina wybudowała nowe ogrodzenie i odrestaurowała bramę. Na postumencie niezbudowanego pomnika i przy głównej alei ustawiono gabiony wypełnione kawałkami macew[19].

Wystawa „Bejt almin – Dom wieczności”[edytuj | edytuj kod]

W lutym 2018 w jednym z dwóch wzniesionych przy bramie parterowych pawilonów otwarto wystawę „Bejt almin – Dom wieczności” poświęconą historii bródnowskiej nekropolii oraz śmierci i zwyczajom pogrzebowym w kulturze żydowskiej[24]. Zwiedzający może zapoznać się ze zwyczajami dotyczącymi pogrzebu i żałoby, rolą cmentarza w żydowskiej tradycji, a ponadto z formami inskrypcji i przesłaniem symboliki nagrobnej[25]

Przypadki wykorzystania macew z cmentarza[edytuj | edytuj kod]

Park im. Jana Szypowskiego „Leśnika”[edytuj | edytuj kod]

Do 2014 w parku im. płk. Jana Szypowskiego „Leśnika” przy ul. Grochowskiej znajdowały się pergole częściowo wykonane z macew pochodzących z bródzieńskiej nekropoliiu[26]. Zbudowano z nich murki oraz słupki pergoli przy kręgu tanecznym.

Na początku lat 90. XX wieku władze Żydowskiego Instytutu Historycznego wystąpiły do władz Pragi-Południe o rozbiórkę pergoli w parku. Wiceburmistrz Jacek Podwysocki stwierdził jednak, że pergola nie zostanie rozebrana ze względu na brak funduszy[26]. Została ona rozebrana w 2014, a kawałki macew użyte do ich budowy przewieziono z powrotem na cmentarz[26].

Warszawski Ogród Zoologiczny[edytuj | edytuj kod]

Podobna sprawa zaistniała również na terenie warszawskiego zoo, gdzie z piaskowcowych macew wykonane są krawężniki chodników. Otaczają on mały ogródek różany z fontanną. Większość jest odwrócona frontem do ziemi, poprzez co nie widać żadnych napisów. Na kilku macewach można jednak zobaczyć fragmenty wykutych w kamieniu hebrajskich inskrypcji.

Jak informuje pracownik Żydowskiego Instytutu Historycznego Jan Jagielski, nagrobki zostały przewiezione do zoo w latach 50. XX wieku. W przeszłości już kilkakrotnie zwracano uwagę na wystające hebrajskie napisy, ale zarządcy ogród zoologiczny nic w tej sprawie nie uczynili [26].

Pod koniec kwietnia 2007 zarząd zoo spotkał się z przedstawicielami Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie w sprawie zwrotu macew [26].

Brzegi Wisły[edytuj | edytuj kod]

W 2012 w związku z wyjątkowo niskim poziomem wody rzeka odsłoniła fragmenty żydowskich nagrobków, które - prawdopodobnie zmieszane z gruzem pochodzącym z rozebranych dróg – służyły do umacniania brzegów[27]. Pracująca wówczas nad Wisłą grupa archeologów przekazała je policji, skąd trafiły na cmentarz[28][29].

Inne informacje[edytuj | edytuj kod]

Otoczony murem cmentarz jest widoczny na jednej z płaskorzeźb umieszczonych na mauzoleum Bera Sonnenberga (syna Szmula Zbytkowera), znajdującym się na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej[5].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Cmentarz Żydowski na Bródnie. W: Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie [on-line]. warszawa.jewish.org.pl. [dostęp 2018-06-26].
  2. a b c d e f Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 422. ISBN 83-06-00089-7.
  3. Maria Bogucka, Maria I Kwiatkowska, Marek Kwiatkowski, Władysław Tomkiewicz, Andrzej Zahorski: Warszawa w latach 1526–1795. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 83-01-03323-1, s. 278, 325.
  4. a b Ignacy Schiper: Cmentarze żydowskie w Warszawie. Warszawa: Maor, 1938, s. 5.
  5. a b Hanna Faryna, Piotr Paszkiewicz. Warszawskie cmentarze żydowskie. „Kronika Warszawy”. 2(58), s. 107, 1984. 
  6. Ignacy Schiper: Cmentarze żydowskie w Warszawie. Warszawa: Maor, 1938, s. 4.
  7. Zofia Borzymińska: Szmul Zbytkower i jego Chewra Kadisza (Święte Bractwo) [w:] Odkrywanie żydowskiej Pragi. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 80. ISBN 978-83-61850-42-7.
  8. a b Karol Mórawski: Przewodnik historyczny po cmentarzach warszawskich. Warszawa: Wydawnictwo PPTK „Kraj”, 1989, s. 133. ISBN 83-7005-129-4.
  9. Adam Dylewski: Ruda, córka Cwiego. Historia Żydów na warszawskiej Pradze. Wołowiec: Czarne, 2018, s. 21. ISBN 978-83-8049-775-7.
  10. a b c Jerzy S. Majewski, Tomasz Urzykowski: Spacerownik po warszawskich cmentarzach. Warszawa: Agora, 2009, s. 140. ISBN 978-83-7552-713-1.
  11. Schiper Cmentarze ss. 69-70
  12. Karol Mórawski: Przewodnik historyczny po cmentarzach warszawskich. Warszawa: Wydawnictwo PPTK „Kraj”, 1989, s. 133–134. ISBN 83-7005-129-4.
  13. a b c d Karol Mórawski: Przewodnik historyczny po cmentarzach warszawskich. Warszawa: Wydawnictwo PPTK „Kraj”, 1989, s. 134. ISBN 83-7005-129-4.
  14. Hanna Faryna, Piotr Paszkiewicz. Warszawskie cmentarze żydowskie. „Kronika Warszawy”. 2(58), s. 112, 1984. 
  15. Hanna Faryna, Piotr Paszkiewicz. Warszawskie cmentarze żydowskie. „Kronika Warszawy”. 2(58), s. 112–113, 1984. 
  16. Kazimierz Urban: Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 1944–1966. Kraków: Nomos, 2006, s. 286. ISBN 83-60490-16-3.
  17. Jerzy Majewski, Tomasz Urzykowski: Przewodnik po powstańczej Warszawie. Warszawa: Muzeum Powstania Warszawskiego, 2012, s. 351. ISBN 978-83-273-0091-1.
  18. Stanisław Ciepłowski: Wpisane w kamień i spiż. Inskrypcje pamiątkowe w Warszawie XVII–XX w.. Warszawa: Argraf, 2004, s. 207. ISBN 83-912463-4-5.
  19. a b c Tomasz Urzykowski. Koniec rekreacji na cmentarzu. „Gazeta Stołeczna”, s. 5, 4 kwietnia 2016. 
  20. Jerzy Kasprzycki: Żydzi Warszawy. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1998, s. 200. ISBN 83-221-0488-X.
  21. Tomasz Urzykowski, Wojciech Karpieszuk: Stop profanacji kirkutu na Bródnie!. gazeta.pl, 2010-03-11. [dostęp 2012-05-21].
  22. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 112. ISBN 83-01-08836-2.
  23. Zestawienie zabytków nieruchomych.Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków - stan na 31 grudnia 2017 r. Woj. mazowieckie (Warszawa). W: Narodowy Instytut Dziedzictwa [on-line]. nid.pl, 31 grudnia 2017. s. 55. [dostęp 2018-06-26].
  24. Tomasz Urzykowski. Wystawa w Domu Śmierci. „Gazeta Stołeczna”, s. 4, 7 lutego 2018. 
  25. Wystawa „Bejt almin – dom wieczności”. W: Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie [on-line]. warszawa.jewish.org.pl. [dostęp 2019-02-11].
  26. a b c d e Tomasz Urzykowski: Macewy znikną z parku. Wracają na cmentarz. warszawa.wyborcza.pl, 9 października 2014. [dostęp 2016-10-23].
  27. Tomasz Urzykowski: Wisła oddaje macewy. Służyły do umacniania brzegu. gazeta.pl, 2012-09-25. [dostęp 2012-09-26].
  28. Macewy z Wisły już w policyjnym hangarze. gazeta.pl, 2012-09-26. [dostęp 2012-09-26].
  29. Macewy z Wisły po latach wróciły na cmentarz na Bródnie. gazeta.pl, 2012-10-01. [dostęp 2012-10-01].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Przemysław Burchard: Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Warszawa: 1990, s. 90.
  • Leon Przysuskier, Cmentarze żydowskie w Warszawie: przewodnik ilustrowany, Radom 1992
  • Ignacy Schiper, Cmentarze żydowskie w Warszawie, Warszawa 1938

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]