Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)
Obiekt zabytkowy nr rej. A-856 z dnia 5 września 2009 r.
Macewy w centralnej części nekropolii
Macewy w centralnej części nekropolii
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Adres ul. św. Wincentego
Typ cmentarza wyznaniowy
Wyznanie judaizm
Stan cmentarza nieczynny
Data otwarcia 1780
Data ostatniego pochówku grudzień 1947
Mapa cmentarza
Mapa cmentarza
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)
Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)
Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)
Cmentarz żydowski w Warszawie (Bródno)
Ziemia52°16′13″N 21°02′18″E/52,270278 21,038333
Brama cmentarza
Macewy

Cmentarz żydowski na Bródnie – cmentarz żydowski znajdujący się w Warszawie, w dzielnicy Targówek, u zbiegu ulic Odrowąża i św. Wicentego.

Cmentarz zajmuje powierzchnię ok. 5 ha i znajduje się na nim około 3000 nagrobków.

Historia[edytuj]

Cmentarz został oficjalnie założony w 1780 przez Szmula Jakubowicza Zbytkowera, nadwornego bankiera Stanisława Augusta Poniatowskiego. Oprócz zgody króla, Zbytkower uzyskał również zgodę na utworzenie cmentarza od biskupa płockiego Michała Jerzego Poniatowskiego, obwarowaną warunkami cichego przemarszu konduktów pogrzebowych oraz dostarczania co roku ok. 100 kg łoju do kościoła parafialnego w Skaryszewie[1].

Zbytkower posiadał rozległe dobra na Pradze (od jego imienia pochodzi nazwa Szmulowizna). Założyciel oraz jego żona spoczęli na tymże cmentarzu, choć było to miejsce pochówku przede wszystkim żydowskiej biedoty. Spośród znanych osób w 1842 pochowany tu został Abraham Stern, twórca pierwszego na świecie arytmometru wykonującego pięć podstawowych działań[2]. Spoczęli tam również członkowie znanych rodzin żydowskich: Nissenbaumów, Sonnenbergów czy Bergsonów.

W 1843 staraniem wnuka Szmula Zbytkowera, syna jego córki Ludwiki z małżeństwa z Izaakiem Flatauem, Jakuba Flataua wzniesiono wzdłuż północno-wschodniej granicy cmentarza ceglany mur, w którym umieszczono tablicę pamiątkową ku czci fundatora. Pozostałe fragmenty muru wzniesiono dopiero w latach 70. XIX wieku z funduszy pochodzących z legatów Jakuba Flataua i jego siostry Rozalii Löwenstein [3].

Dostępność nekropolii poprawiła się po otwarciu sąsiadującego cmentarza Bródnowskiego (1884), wytyczeniu obecnej ul. św. Wincentego oraz doprowadzeniu na Bródno linii tramwajowej[4]. Cmentarz służył głównie ludności Warszawy prawobrzeżnej aż do wybuchu wojny.

W czasie II wojny światowej Niemcy zdewastowali cmentarz oraz wycięli cenne starodrzewy. Płyty nagrobne posłużyły im do wyłożenia dróg i lotnisk[5]. Dewastacja cmentarza była kontynuowała po 1945[6]. Rozebrano otaczający go mur[7]. Z 300 tysięcy grobów przed wojną zachowało się ok. 3000 macew i nagrobków, które w latach pięćdziesiątych XX wieku ściągnięto traktorami na jedno miejsce oraz powywożono jako materiał budowlany w różne części Warszawy. Na terenie nekropolii władze planowały urządzenie parku rekreacyjnego[2]. Cmentarz był miejscem spotkania miejscowego marginesu społecznego[8].

Dopiero w latach 80. XX wieku zaniedbanym zabytkiem zajęła się Fundacja Rodziny Nissenbaumów[9]. Cmentarz ogrodzono żelaznym parkanem, w którym znajdują się trzy bramy. Ozdobna brama od ulicy Biruty to główne wejście na cmentarz. Tworzą ją dwa pylony z płaskorzeźbami autorstwa Dariusza Kowalskiego, Teresy Pastuszka i Leszka Waszkiewicza. Według informacji fundacji Nissenbaumów płaskorzeźba po lewej stronie to scena przekazywania pamięci pokoleniowej, natomiast druga płaskorzeźba przedstawia Żydów modlących się przed egzekucją, jaka miała tu miejsce w 1942. Są tam również hebrajskie inskrypcje. Od bramy w głąb cmentarza przez młody las prowadzi brukowana centralna aleja. Znajduje się przy niej kilka odtworzonych kwater z charakterystycznymi, półcylindrycznymi nagrobkami z piaskowca i stojącymi przed nimi macewami. W tym czasie mokotowscy harcerze odnaleźli na ulicy Dworkowej setki płyt nagrobnych, których Niemcy użyli do wybrukowania tej uliczki. Nagrobki zostały przewiezione na cmentarz[10].

Na końcu alei znajduje się lapidarium z kamieni nagrobnych, gdzie miał stanąć pomnik Zamordowanej Kultury Żydowskiej.

W 2012 cmentarz został przekazany Gminie Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie[6]. Gmina wybudowała nowe ogrodzenie nekropolii i odrestaurowała bramę. Na postumencie niezbudowanego pomnika i przy głównej alei ustawiono gabiony wypełnione kawałkami macew[6]. We wzniesionych przy bramie parterowych pawilonach ma powstać wystawa poświęcona historii cmentarza, postaci Szmula Zbytkowera i praskich Żydów, a także koncepcji śmierci i żydowskich rytuałów pogrzebowych[6].

Przypadki wykorzystania macew z cmentarza[edytuj]

Sprawa „żydowskich pergoli”[edytuj]

W parku im. płk. Jana Szypowskiego „Leśnika” przy ulicy Grochowskiej na Pradze-Południe znajdują się pergole częściowo wykonane z macew pochodzących z bródzieńskiego kirkutu[11]. Zbudowano z nich murki oraz słupki pergoli przy kręgu tanecznym.

Na początku lat 90. XX wieku władze Żydowskiego Instytutu Historycznego wystąpiły do władz Pragi-Południe o rozbiórkę pergoli w parku. Wówczas sprawujący urząd, wiceburmistrz Jacek Podwysocki stwierdził że pergola nie zostanie rozebrana ze względu na brak funduszy [11]. W 2014 macewy zostały zdemontowane i przewiezione na cmentarz[11].

Sprawa krawężników w warszawskim zoo[edytuj]

Podobna sprawa zaistniała również na terenie warszawskiego zoo, gdzie z piaskowcowych macew wykonane są krawężniki chodników. Otaczają on mały ogródek różany z fontanną. Większość jest odwrócona frontem do ziemi, poprzez co nie widać żadnych napisów. Na kilku macewach można jednak zobaczyć fragmenty wykutych w kamieniu hebrajskich inskrypcji.

Jak informuje pracownik Żydowskiego Instytutu Historycznego Jan Jagielski, nagrobki zostały przewiezione do zoo w latach 50. XX wieku. W przeszłości już kilkakrotnie zwracano uwagę na wystające hebrajskie napisy, ale zarządcy ogród zoologiczny nic w tej sprawie nie uczynili [11].

Pod koniec kwietnia 2007 zarząd zoo spotkał się z przedstawicielami Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie w sprawie zwrotu macew [11]. Podczas remontu nagrobki zostały wydobyte i najprawdopodobniej trafią na cmentarz bródzieński lub na Woli.

Brzegi Wisły[edytuj]

W 2012 w związku z wyjątkowo niskim poziomem wody rzeka odsłoniła fragmenty żydowskich nagrobków, które - prawdopodobnie zmieszane z gruzem pochodzącym z rozebranych dróg - służyły do umacniania brzegów[12]. Pracująca wówczas nad Wisłą grupa archeologów przekazała je policji, skąd trafiły na cmentarz [13][14].

Przypisy

  1. Karol Mórawski: Przewodnik historyczny po cmentarzach warszawskich. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1989, s. 133. ISBN 83-7005-129-4.
  2. a b Jerzy S. Majewski, Tomasz Urzykowski: Spacerownik po warszawskich cmentarzach. Warszawa: Agora, 2009, s. 140. ISBN 978-83-7552-713-1.
  3. Schiper Cmentarze ss. 69-70
  4. Jerzy Kasprzycki: Żydzi Warszawy. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1998, s. 194. ISBN 83-221-0488-X.
  5. Jerzy Kasprzycki: Żydzi Warszawy. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1998, s. 199. ISBN 83-221-0488-X.
  6. a b c d Tomasz Urzykowski. Koniec rekreacji na cmentarzu. „Gazeta Stołeczna”, s. 5, 4 kwietnia 2016. 
  7. Jerzy Kasprzycki: Żydzi Warszawy. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1998, s. 200. ISBN 83-221-0488-X.
  8. Tomasz Urzykowski, Wojciech Karpieszuk: Stop profanacji kirkutu na Bródnie!. gazeta.pl, 2010-03-11. [dostęp 2012-05-21].
  9. Fundacja Rodziny Nissenbaumów. [dostęp 2012-05-21].
  10. Tak Burchard
  11. a b c d e Tomasz Urzykowski: Macewy znikną z parku. Wracają na cmentarz. warszawa.wyborcza.pl, 9 października 2014. [dostęp 2016-10-23].
  12. Tomasz Urzykowski: Wisła oddaje macewy. Służyły do umacniania brzegu. gazeta.pl, 2012-09-25. [dostęp 2012-09-26].
  13. Macewy z Wisły już w policyjnym hangarze. gazeta.pl, 2012-09-26. [dostęp 2012-09-26].
  14. Macewy z Wisły po latach wróciły na cmentarz na Bródnie. gazeta.pl, 2012-10-01. [dostęp 2012-10-01].

Bibliografia[edytuj]

  • Przemysław Burchard: Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Warszawa: 1990, s. 90.
  • Leon Przysuskier, Cmentarze żydowskie w Warszawie: przewodnik ilustrowany, Radom 1992
  • Ignacy Schiper, Cmentarze żydowskie w Warszawie, Warszawa 1938
  • Mapa WIG Warszawa Północ Pas 39 Słup 32 Warszawa 1933

Linki zewnętrzne[edytuj]