Cmentarze żydowskie w Wilnie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cmentarz żydowski na Śnipiszkach (Pióromoncie) w 1922 roku

Żydowskie Cmentarze Wilna – zbiorcza nazwa dla trzech żydowskich nekropolii znajdujących się w obrębie stolicy Litwy - dwa z nich zostały zniszczone w czasach radzieckich, trzeci można oglądać do dziś.

Cmentarz na Śnipiszkach[edytuj]

Pomnik z 1958 upamiętniający cmentarz żydowski na Śnipiszkach
Pałac Muzyki i Sportu zbudowany na miejscu żydowskiej nekropolii
Pomnik i lapidarium w miejscu cmentarza na Zarzeczu
Cmentarz żydowski na Szeszkiniach

Najstarszy cmentarz żydowski Wilna znajdował się na Śnipiszkach (jid. Sznipiszok) po prawej stronie Wilii został założony w XV wieku (w 1477[1] lub 1487[2]) na przedmieściu Pióromont (pierwszy zapis pochodzi z 1568 i dotyczy opłaty za przejście konduktu pogrzebowego przez most). Nekropolia była wielokrotnie niszczona m.in. podczas pogromów w latach 1634-1635, podczas obozowania wojsk francuskich w 1812 teren cmentarza został potraktowany jako pastwisko dla koni[3]. Na przełomie XVIII i XIX wieku osiągnął obszar 4,3 ha, największy w swojej historii. W 1817 władze carskie podjęły decyzję o ufortyfikowaniu miasta, wiązało się to z licznymi wyburzeniami zabudowy Pióromontu i zakazem pochówków na tutejszym kirkucie. Na potrzeby budowy założenia bastionowego w 1831 zniszczono wewnętrzną część cmentarza (ok. 1/4 powierzchni), natomiast zewnętrzna pozostała w dobrym stanie do czasu II wojny światowej. Z opisu Israela Klausnera w okresie międzywojennym na ocalałej części cmentarza znajdowały się groby m.in. Menachema Manisza – syna Icchaka Hajesa (pomnik nagrobny z 1636), Eljahu, syna Moszego Kramera, który zmarł w 1710, Moszego, syna Baala Betha Hillela, zmarłego w 1726, wileńskiego rabina Hillela, syna Jony ha-Lewiego, zmarłego w 1706. Ponadto na cmentarzu znajdowało się mauzoleum Eljahu, syna Solomona Zalmana, który był nazywany Gaonem z Wilna oraz grób hrabiego Wincentego Potockiego, czyli Ger Cadyka "Nawróconego Sprawiedliwie"[4]. W 1935 polskie władze uznały teren cmentarza za zabytkowy i podjęły decyzję o potraktowaniu go jako lapidarium o charakterze muzealnym[5]. Po wkroczeniu do Wilna hitlerowców nekropolia została zdewastowana z rozkazu hitlerowców. Ostatecznie cmentarz został zniszczony w latach 1949-1950 podczas budowy stadionu Žalgiris[4], w 1958 wybudowano kompleks sportowy i pływalnię. Zezwolono wówczas na ekshumację części grobów, które przeniesiono na kirkut w Szeszkiniach, pozostałe groby zostały splantowane a nagrobki zniszczone i użyte jako materiał budowlany przy realizacji obiektów sportowych. Przy Olimpiečių gatvė ustawiono wówczas granitowy pomnik upamiętniający zniszczony cmentarz. Na terenie pozostałym po południowej części cmentarza w latach 1965-1971 wybudowano Pałac Muzyki i Sportu (Koncertų ir sporto rūmai)[2] (proj. Eduardas Chlomauskas z zespołem). Niezabudowany obszar został w 1996 poddany badaniom archeologicznym podczas których potwierdzono, ze ziemia nadal kryje szczątki zmarłych, których nie ekshumowano[6]. W 2005 w zachodniej części terenu pozostałego po nekropolii wybudowano zespół budynków mieszkalnych i biurowiec, inwestycja wywołała falę krytyki wśród międzynarodowych środowisk żydowskich oraz została potępiona przez ówczesnego prezydenta Izraela. W wyniku ustaleń podjętych w latach 2008-2012 władze litewskie otoczyły opieką konserwatorską obszar dawnego cmentarza na Śnipiszkach, w 2009 zlikwidowano parking, który znajdował się na terenie nie objętym ekshumacją[7], w 2010 został on przekształcony w teren zielony[8].

Cmentarz na Zarzeczu[edytuj]

Kolejny kirkut został wybudowany na Zarzeczu (Užupis) - działał od 1828 roku aż do czasów powojennych. Wraz z wielką synagogą wileńską został zniszczony w latach sześćdziesiątych przez władze miasta[2].

Cmentarz na Szeszkiniach[edytuj]

Najmłodszy cmentarz żydowski powstał przed wybuchem II wojny światowej w Szeszkiniach, pierwsze pochówki miały tu miejsce w 1941 i byli to Żydzi zmarli w wileńskim gettcie. Podczas likwidacji kirkutu na Śnipiszkach przeniesiono tu część nagrobków, w tym grób wileńskiego Gaona i Ger Cadyka „Nawróconego Sprawiedliwego”. Podobnie uczyniono podczas likwidacji nekropolii na Zarzeczu, z którego przeniesiono groby robotników poległych w czasie rewolucji w latach 1905–1906, a także grobowce Eliasza Globusa, który był prezesem Towarzystwa Sportowego "Makkabi" oraz rodziny Gordonów, ogółem z Zarzecza przeniesiono ok. 30 pomników.

W 1989 powstały symboliczne pomniki nagrobne upamiętniające ofiary getta, a kilka lat później monumenty na cześć założycieli Bundu m.in. Kremera, Rosenthala, Kahana. Powstał również monument Lekerta, którego stracono w 1902 za próbę zamachu na carskiego gubernatora. Wśród symbolicznych grobów znajdują się także upamiętniające członków powstałej w gettcie Zjednoczonej Partyzanckiej Organizacji tj. Yitzhaka Witteberga, Sonię Madeysker, Abrahama Chwojnika i Jacoba Kaplana[9]. Obecnie na cmentarzu znajduje się ponad 6500 macew i oheli, cmentarz jest nadal otwarty na nowe pochówki[2].

Przypisy