Cmentarze Galicji

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Grobowiec Rudolfa Seelingera na cmentarzu ewangelickim w Białej (Bielsko-Biała)

Cmentarze Galicji (niem. Galizische Friedhöfe) – nekropolie obszarów wchodzących niegdyś w skład austro-węgierskiego kraju koronnego Galicji.

Od średniowiecza obok kościoła był cmentarz, za miastem grzebano ofiary zarazy, samobójców, włóczęgów, kuglarzy, skazańców i ludzi "zmarłych w butach". Starano się umieszczać zwłoki jak najbliżej kościoła, w jego świętym obrębie, pożądane były miejsca przy murze kościoła, najlepiej pod rynnami[1]. Pochówki ludzkie w tym czasie umieszczano zwyczajowo płytko pod powierzchnią ziemi. W związku z tym na wielu cmentarzach użytkowanych przez kilka pokoleń kości ze starszych grobów wystawały spod warstwy ziemi. Pod kilkunastocentymetrową warstwą gruntu w obrębie samego miasta spoczywały setki ale i tysiące zwłok. Wystający na powierzchni nadmiar zbielałych szczątków ludzkich szkieletów zbierano co jakiś czas i umieszczano w rozległych dołach, a następnie zalewano wapnem i gliną[2]. Z jednej strony płytkie groby groziły wybuchem epidemii, z drugiej ich rozproszenie w terenie, często w pobliżu kaplic, klasztorów i szpitali, uniemożliwiało rozwój przestrzenny miasta.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Cmentarze zamiejskie w tej obyczajowości uznawano za profanację majestatu śmierci. Powszechny był lęk przed psim pochówkiem. Przepełnione cmentarze w skrajnych warunkach stawały się ogniskiem wybuchu wszelkich epidemii. Dopiero agitacja władz i kościoła miała przekonać o konieczności higieny. Pierwsze reformy w tej sprawie podejmuje w roku 1773 Józef II Habsburg. W roku 1781 wychodzi broszura dla użytku powszechnego mówiąca o pilnej konieczności zmian w zwyczajach pogrzebowych "O pogrzebach wiedeńskich pismo małe", wydana w Wiedniu w roku 1781 i przełożona z niemieckiego języka na polski oraz "Śmierć z grobów". Dwa lata później po przygotowaniu opinii publicznej do radykalnej zmiany w dniu 11 grudnia 1783, Józef II wydaje dekret cesarski Kancelarii Nadwornej, nakazujący zamknięcie w całym państwie wszystkich cmentarzy przykościelnych i wyznaniowych, polecający zarazem magistratom wydzielenie poza obrębem miasta specjalnych obszarów, na których miały być lokalizowane nowe cmentarze. 21 stycznia 1784 ukazuje się publikacja dekretu przez Gubernium Galicyjskie. 9 września 1784 wchodzi w życie rozporządzenie, mówiące o karach za nieprzestrzeganie prawa. Po okresie tym uwidoczni się również podział na cmentarze katolickie i prawosławne wskazujący na społeczne rozgraniczenie mieszkańców wedle kryterium wyznaniowego.

Pismo magistratu nowotanieckiego do cyrkułu leskiego o zakończeniu prac przy wytyczeniu nowego cmentarz z dn. 8 sierpnia 1784 roku

Architektura cmentarzy[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyczną cechą kościołów i cmentarzy Galicji są skupione wokół nich rodzinne kaplice grobowe i mauzolea[3]. Idea prywatnego kultu zmarłych wyłoniła się w okresie renesansu, kiedy to powstają pierwsze upamiętnienia w kryptach kościołów. Najokazalsze z kaplic nakryte są dachami kopułowymi i czaszą zdobioną rzędami kasetonów z rozetami, obramowane pilastrami, przypominające małe kościółki w różnych stylach architektonicznych, herbami tkwiącymi w tympanonach, zwieńczone mitycznymi rzeźbami Charona i Hypnosa. Między kolumnami fasad umieszczone zostały naturalnych rozmiarów posągi z piaskowca i marmurów. Kaplice spotkać można nie tylko przy kościołach wielkich miast, ale także na wsiach i koloniach. Gdy pod koniec XVIII wieku w Galicji w ramach obowiązującego porządku stanęła koncepcja cmentarzy na obrzeżach miast, zwyczaj wystawiania rodzinnych kaplic grobowych przyjął się jako nieodłączny element małej architektury nowoczesnej nekropoli. W myśl antycznego pojmowania śmierci grobowiec uważany będzie za pomnik stojący na granicy dwóch światów, między skończonością a bezkresem, między materią a duchem, naturą i kulturą[4]. Funkcjonowało bowiem przeświadczenie, że śmierć nie jest zaprzeczeniem życia ale jedynie jego momentem. Kaplica cmentarna była w tym ujęciu domem wspomnień, do którego udawali się żyjący krewni i znajomi, by w spokoju oddać się dewocji i komemoracji nad tymi co odeszli. Na największym cmentarzu galicyjskim na lwowskim Łyczakowie znajduje się 23 kaplice, dwudziesta czwarta została zniszczona sowieckim pociskiem artyleryjskim w lipcu 1944 roku[5].

Największe i najlepiej zachowane we wschodniej Galicji są rzymskokatolickie cmentarze w Drohobyczu, Złoczowie, Żółkwi, Stryju, Samborze i Brodach. Wśród pozostałych interesujące nekropolie znajdują się w Sokalu, Bełzie, Rawie Ruskiej, Mościskach i Gródku Jagiellońskim. Na wielu z nich mieszczą się stare nagrobki z XIX i początku XX w., nierzadko mające wartość artystyczną.

Historycy i grupy rekonstruktorów historycznych przed grobowcem ck. marszałka Dembickiego na Cmentarzu Centralnym w Sanoku w rocznicę bitwy pod Gorlicami

Cmentarze z okresu I wojny światowej są w Galicji zabytkami historii ale i sztuki, na niektórych cmentarzach można zobaczyć ciekawe nagrobki. Projektantem głównego cmentarza bitwy gorlickiej, zlokalizowanego na Górze Cmentarnej był architekt Emil Ladwieg. Szczególną wartość posiadają również drewniane cmentarze w Beskidzie Niskim zaprojektowane przez słowackiego architekta Dušana Jurkoviča.

Po II wojnie światowej cmentarze rzymskokatolickie i ewangelickie we wschodniej Galicji ale i w zachodniej części regionu, niejednokrotnie pozbawione opieki, uległy dewastacji. Niektóre niszczono w sposób celowy i zaplanowany, na innych rabowano cenne pomniki nagrobne. Kirkuty żydowskie w większości zostały zniszczone.

Źródła[edytuj | edytuj kod]

  • Emil Bielecki. Von galizischen Friedhofen.
  • Stanisław Nicieja. Cmentarz Łyczakowski we Lwowie w latach 1786-1986, 1989

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Archeologia, tomy 23-27, UMK w Toruniu, 1995, str. 154
  2. Delumeau 1986, str. 112, Aries 1989
  3. Stanisław Tomkiewicz Kaplice kościoła O.O. Dominikanów, „Rocznik Krakowski", 1926, t. 20 w: Stanisław Nicieja. Cmentarz Łyczakowski we Lwowie w latach 1786-1986, 1989
  4. Stanisław Nicieja. Cmentarz Łyczakowski we Lwowie w latach 1786-1986, 1989, str 219
  5. Stanisław Nicieja. Cmentarz Łyczakowski we Lwowie w latach 1786-1986, 1989