Cmentarze w Toruniu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Cmentarze w Toruniu
Ilustracja
Cmentarz św. Jerzego
Państwo

 Polska

Województwo

 kujawsko-pomorskie

Miejscowość

Toruń

Typ cmentarza

parafialne, komunalne i garnizonowe

Wyznanie

rzymskokatolickie, ewangelickie i inne

Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa konturowa województwa kujawsko-pomorskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Cmentarze w Toruniu”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Cmentarze w Toruniu”
Ziemia53°01′20″N 18°36′40″E/53,022222 18,611111

Cmentarze w Toruniu – nekropolie znajdujące się zarówno na prawym, jak i lewym brzegu Wisły w Toruniu.

Lokalizacja[edytuj | edytuj kod]

Lokalizacja cmentarzy w Toruniu:

Kościół św Jakuba - groby duchownych i mieszczan toruńskich
Cmentarz Najświętszej Marii Panny w dniu Wszystkich Świętych
Centralny Cmentarz Komunalny, dom przedpogrzebowy
Cmentarzu św. Jerzego, aleja główna
Cmentarz św. Antoniego, brama główna
Cmentarz na Kluczykach, aleja główna
Mapa konturowa Torunia
Geographylogo.svg
Blue pog.svg - komunalne Red pog.svg - parafialne Yellow pog.svg - nieczynne Black pog.svg - nieistniejące

Historia[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Torunia znajduje się kilkanaście cmentarzy różnych wyznań, co wiąże się z wielokulturową historią miasta. W pierwszych wiekach Torunia jego mieszkańców grzebano na cmentarzach przy kościołach, a bogatych mieszczan w ich podziemiach. Na szczególną uwagę zasługuje tu kościół św. św. Janów (obecnie katedra). Od XV wieku chowano tu osoby z rodzin patrycjuszowskich i duchowieństwo, lecz do naszych czasów zachowały się jedynie tablice, epitafia i płyty nagrobne wewnątrz świątyni oraz kilkadziesiąt trumien w jego podrzeniach, pochodzące prawdopodobnie z XIX w. Natomiast cmentarz wokół świątyni dzisiaj nie istnieje[1]. Kolejnym kościołem jest świątynia pw. WNMP, w której pochowano m.in. królewnę Annę Wazównę, zaś przy kościele św. Jakuba zachowały się do naszych czasów tablice nagrobne[potrzebny przypis].

Pod koniec XVIII wieku władze miasta zakazały pochówków zmarłych na terenie Starego i Nowego Miasta, stąd założono wówczas nowe miejsca grzebalne na obrzeżach. W tym okresie powstał przy szpitalu dla trędowatych i kościele św. Jerzego tzw. stary cmentarz św. Jerzego, na którym spoczęli m.in. zamożni patrycjusze, a w 1724 roku pochowano tu m.in. burmistrza J.G. Rosnera. Po likwidacji kościoła i cmentarza w 1811 roku część płyt nagrobnych przeniesiono m.in. do kościoła św. Ducha[2]. Drugim miejscem pochówków na ówczesnych przedmieściach Torunia był nieistniejący już kościół i cmentarz św. Wawrzyńca. W XIX wieku chowano tu m.in. mieszkańców z Chełmińskiego Przedmieścia[2].

W 1811 roku otwarto tzw. nowy cmentarz św. Jerzego, który jest najstarszą zachowaną nekropolią Torunia. Pochowani są tam wybitni torunianie: rajcowie miejscy, notable, naukowcy, duchowieństwo, a także zwykli mieszkańcy miasta[3]. Z kolei największą toruńską nekropolią jest założony w 1973 roku Centralny Cmentarz Komunalny, mieszczący się w północnej części miasta i zajmujący powierzchnię 27, 84 ha[4].

Najmłodszym cmentarzem Torunia jest nekropolia parafialna przy ul. Wymarzonej 22 na Bielawach[5].

Pieczę nad zielenią na cmentarzach komunalnych sprawuje Biuro Ogrodnika Miejskiego[6].

Cmentarze w dzielnicach prawobrzeżnych[edytuj | edytuj kod]

Cmentarze komunalne[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Administrator Rok założenia Adres Dzielnica Uwagi Zabytek
Cmentarz Komunalny nr 1 Gmina Miasta Toruń 1839 ul. Grudziądzka 22-30 Centrum nieczynny, dawniej wojskowy
Obiekt zabytkowy znak.svg
Cmentarz Komunalny nr 2 Gmina Miasta Toruń 1891 ul. Grudziądzka 129-137 Mokre
Obiekt zabytkowy znak.svg
Centralny Cmentarz Komunalny Gmina Miasta Toruń 1976 ul. Grudziądzka 192 Katarzynka

Cmentarze parafialne[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Administrator Rok założenia Adres Dzielnica Uwagi Zabytek
Cmentarz św. Jerzego parafia katedralna, parafia ewangelicko-augsburska, parafia prawosławna i parafia WNMP 1811 ul. Gałczyńskiego Chełmińskie Przedmieście
Obiekt zabytkowy znak.svg
Cmentarz św. Jakuba parafia św. Jakuba Apostoła 1817 (część ewangelicka) 1838 (część katolicka) ul. Antczaka Jakubskie Przedmieście
Obiekt zabytkowy znak.svg
(gminna ewidencja zabytków)
Cmentarz św. Barbary parafia św. Antoniego 1842 ul. Przysiecka 12 Barbarka
Obiekt zabytkowy znak.svg
Cmentarz Podwyższenia Krzyża Świętego parafia Podwyższenia Krzyża Świętego 1843 ul. Turystyczna 49-51 Kaszczorek
Obiekt zabytkowy znak.svg
(gminna ewidencja zabytków)
Cmentarz Matki Bożej Królowej Polski parafia MBKP I poł. XIX w. ul. Rydygiera 21 Rubinkowo I nieczynny
Obiekt zabytkowy znak.svg
Cmentarz św. Antoniego parafia św. Antoniego 1892 ul. Owsiana 57 Wrzosy
Cmentarz Najświętszej Marii Panny parafia WNMP 1919 ul. Wybickiego 78-80 Chełmińskie Przedmieście
Obiekt zabytkowy znak.svg
Cmentarz Matki Bożej Nieustającej Pomocy parafia MBNP 1999 ul. Wymarzona 22 Bielawy

Cmentarze nieistniejące[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Rok założenia Rok likwidacji Adres Dzielnica Uwagi Zabytek
Cmentarz Staroluterański 1854 1992 ul. Matejki Chełmińskie Przedmieście od 2011 roku teren nosi nazwę: Skwer Inwalidów Wojennych
Obiekt zabytkowy znak.svg
Cmentarz Benedyktynek 1667 1837 ul. Winnica Jakubskie Przedmieście teren zielony
Cmentarz Elsnerów 1811 1866 ul. św. Józefa Bielany pozostałości po nekropoli znajdują się na terenie Muzeum Techniki i Inżynierii Komunalnej. Na początku latach 90. XX w. dokonano uprzątnięcia terenu (postawiono krzyż i wykonano ogrodzenie kwater) W 2005 roku z inicjatywy Toruńskich Wodociągów odnowiono ponownie miejsce pochówku
Obiekt zabytkowy znak.svg
Cmentarz Bawarczyków 1813 ul. Legionów Chełmińskie Przedmieście miejsce dawnego pochówku Bawarczyków upamiętnia niewielki pomnik. W II połowie XX w. na terenie nekropoli wybudowano szkołę (Zespół Szkół Technicznych)
Cmentarz Boża Męka 1924 ul. Staszica, Gogi i Podgórna Mokre zurbanizowana część miasta
Garnizonowy 1816 1839 Centrum m.in. Koszary Bramy Kaszownik Twierdzy Toruń

Cmentarze w dzielnicach lewobrzeżnych[edytuj | edytuj kod]

Cmentarze parafialne[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Administrator Rok założenia Adres Dzielnica Uwagi Zabytek
Cmentarz św. św. Piotra i Pawła parafia św. św. Piotra i Pawła 1651 ul. Poznańska 104 Podgórz
Obiekt zabytkowy znak.svg
tzw. nowy Cmentarz św. św. Piotra i Pawła parafia św. św. Piotra i Pawła 1937 ul. Poznańska 146–148 Podgórz
Obiekt zabytkowy znak.svg
(gminna ewidencja zabytków)
Cmentarz Opatrzności Bożej parafia Opatrzności Bożej 1947 ul. Włocławska 56-58 Stawki
Obiekt zabytkowy znak.svg
(gminna ewidencja zabytków)
Cmentarz ewangelicki Gmina Miasta Toruń XVII w. ul. Rudacka 27 Rudak nieczynny
Obiekt zabytkowy znak.svg
Cmentarz ewangelicki Gmina Miasta Toruń 1845 ul. Poznańska 114 Podgórz nieczynny
Cmentarz ewangelicki Gmina Miasta Toruń 1878 ul. Łączna 38 Stawki nieczynny
Cmentarz tzw. nowy ewangelicki Gmina Miasta Toruń po koniec XIX w. ul. Poznańska 313 Podgórz nieczynny

Cmentarze nieistniejące[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Rok założenia Rok likwidacji Adres Dzielnica Uwagi Zabytek
Cmentarz komunalny 1912 1945 ul. Turkusowa 24 Stawki w 2006 roku władze miasta uporządkowały teren. Obecnie obszar zielony

Kolumbarium[edytuj | edytuj kod]

W Toruniu oprócz tradycyjnych grobów na dwóch cmentarzach (Centralny Cmentarz Komunalny i św. Jerzego) założono kolumbaria, w których składa się urny z prochami zmarłych. Od czasu wybudowania w mieście spopielarni zwłok (2013 rok) ta forma pochówku staje się coraz bardziej popularna[7].

Kostnice cmentarne[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcie Cmentarz Stan obecny Uwagi
Cmentarz Garnizonowy Teren zielony Kaplicę rozebrano podczas przebudowy ul. Przy Kaszowniku w I poł. lat 70. XX w.
Cmentarz Komunalny nr 2 w Toruniu4.jpg Cmentarz Komunalny nr 2 im. Ofiar II Wojny Światowej Pomieszczenie gospodarcze z częścią wynajmowaną przez sprzedawcę zniczy i kwiatów
Kaplica polskokatolicka - torun.jpg Cmentarz św. Jerzego Kaplica Narodzenia Najświętszej Maryi Panny
Kaplica cmentarna przy ul. Antczaka w Toruniu.jpg Cmentarz św. Jakuba Teren zielony Kaplicę rozebrano po pożarze w 2008 roku
Cmentarz Podwyższenia Krzyża Świętego w Toruniu2.jpg Cmentarz Podwyższenia Krzyża Świętego Pomieszczenie gospodarcze
Dawna kostnica cmentarza NMP w Toruniu.jpg Cmentarz Najświętszej Marii Panny Pomieszczenie gospodarcze

Kwesta[edytuj | edytuj kod]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza kwesta na cmentarzu św. Jerzego, której organizatorem był Urząd Miasta Torunia oraz Towarzystwo Miłośników Torunia odbyła się 1 listopada 2003 roku. W 2015 roku brało w niej udział 60 osób, w tym m.in. władze miasta, radni, parlamentarzyści, marszałek i sekretarz województwa, rektor UMK, artyści, aktorzy, członkowie ToMiTO, sportowcy, naukowcy, a także marynarze z ORP Toruń[8]. Celem zbiórki jest ratowanie nagrobków należących do zasłużonych obywateli miasta lub szczególnie wartościowych artystycznie. Nagrobki do renowacji wskazuje komisja złożona z przedstawicieli Miejskiego Konserwatora Zabytków, Instytutu Zabytkoznawstwa i Konserwatorstwa UMK oraz Towarzystwa Miłośników Torunia, a prace konserwatorskie przy nich prowadzą pracownicy i studenci Zakładu Konserwacji Elementów i Detali Architektonicznych UMK[9].

Kwestę organizują Towarzystwo Miłośników Torunia oraz władze Torunia, a odbywa się ona każdego 1 listopada w godzinach od 9.00 do 15.00[10].

Poszczególne edycje[edytuj | edytuj kod]

Edycja Rok Cel zbiórki Zebrana kwota PLN Uwagi Źródło
1. 2003 nagrobek Władysława Szumana, pierwszego prezesa Sądu Apelacyjnego w Toruniu ok. 4 000 [11]
2. 2004
3. 2005
4. 2006
5. 2007
6. 2008 nagrobek ks. Heliodora Grzymały-Łaszewskiego, kapłana diecezji chełmińskiej [12]
7. 2009 nagrobek prof. Mieczysława Limanowskiego [13]
8. 2010 nagrobek Ludwika Kolankowskiego, historyka, pierwszego rektora UMK oraz Waleriana Preisnera, romanisty, bibliotekarza, pracownika naukowego UMK ok. 15 000 [14]
9. 2011 nagrobki Magdaleny Jacobi-Pawłowicz i kwatery rodzinnej, w której spoczywa m.in. Kazimiera Biuszel-Karwacka ok. 14 500 [15]
10. 2012 nagrobki Adama Jabłońskiego, toruńskiego przedsiębiorcy i rodziny Raapke, toruńskich przemysłowców z przełomu XIX w. ok. 12 000 [16]
11. 2013 nagrobki rodziny Raapke (kontynuacja) oraz prof. Tadeusza Hipolita Czeżowskiego, wybitnego matematyka i filozofa ok. 15 000 kwesta odbyła się także na cmentarzu św. Jakuba przy ul. Antczaka[17] [18]
12. 2014 nagrobek prof. Stefana Srebrnego i jego żony Małgorzaty oraz kontynuacja prac z lat ubiegłych ok. 15 700 [19]
13. 2015 nagrobek Adolfa Legiejko, międzywojennego prawnika i działacza niepodległościowego ok. 15 100 [20]
14. 2016 nagrobek zbiorowy rodziny Araczewskich, toruńskich rzemieślników i przedsiębiorców z okresu zaborów i dwudziestolecia międzywojennego ok. 13 000 [21]
15. 2017 krzyż upamiętniający Antoniego Ignacego Żernickiego, kapitana wojska pruskiego ok. 18 000 [22]
16. 2018 nagrobek Franciszka Kruszelnickiego, sędziego Sądu Apelacyjnego w międzywojennym Toruniu ok. 22 000 [23]
17. 2019 nagrobek Stanisława Arkusiewicza, sędziego Sądu Okręgowego w międzywojennym Toruniu ok. 23 500 [24]
18. 2020 nagrobek rodziny Landgrafów ok. 3 300 kwesta odbyła się wirtualnie, w dniach od 26 października do 8 listopada[25] [26][27]
19. 2021 nagrobek rodziny Landgrafów ok. 17 000 po raz drugi [28][29]

Miejsca Pamięci Narodowej[edytuj | edytuj kod]

W 2019 w granicach Torunia znajdowało się 7 miejsc pamięci narodowej, w których skład wchodziły m.in. cmentarze, obiekty budowlane lub ich pozostałości[30]. Z kolei najmłodszym miejscem pamięci jest odsłonięty 6 października 2018 roku Pomnik Ofiar Zbrodni Pomorskiej 1939[31].

Pieczę nad zielenią na terenie MPN sprawuje Biuro Ogrodnika Miejskiego[6].

Wykaz miejsc pamięci (administracyjny)[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcie Nazwa Dzielnica Ulica Uwagi Źródło
Cmentarza Ofiar Hitleryzmu w Toruniu3.jpg Cmentarz - Pomnik ofiar hitleryzmu Barbarka ul. Pawia miejsce straceń i spoczynku zamordowanych przez hitlerowców mieszkańców Torunia i województwa pomorskiego [32]
Toruń fort VII ściana śmierci.JPG Fort VII Bielany ul. Polna 1 więzienie hitlerowskie w l. 1939-1940 [33]
Cmentarz garnizonowy w Toruniu.jpg Cmentarz garnizonowy Mokre ul. Grudziądzka 22-30 m.in.: kwatera zbiorowa poległych 22 lotników, grób masowy poległych 43 mieszkańców Torunia, kwatera 52 żołnierzy LWP poległych w 1945 roku [34]
Toruń, cmentarz „samobójców”, tzw. Szmalcówka, ob. komunalny, 2 poł. XIX (OLA Z.).JPG Cmentarz Komunalny nr 2 im. Ofiar II wojny światowej Mokre ul. Grudziądzka 139-141 m.in. kwatera zbiorowa zamordowanych 711 Polaków, mogiła zbiorowa zamordowanych w Szmalcówce 91 Polaków, mogiła zbiorowa zamordowanych 334 dzieci [35]
Centralny Cmentarz Komunalny w Toruniu77.jpg Centralny Cmentarz Komunalny Katarzynka ul. Grudziądzka 192 kwatera zbiorowa 24 harcerzy polskich (1939 rok), 2 żołnierzy polskich (1939 rok), 3 żołnierzy AR (1945 rok)
Tor Wybick czerw armii.JPG Cmentarz parafialny NMP Chełmińskie Przedmieście ul. Wybickiego 78-80 kwatera zbiorowa 300 żołnierzy AR poległych w walkach o wyzwolenie Torunia w 1945 roku
Pomnik Ofiar Zbrodni Pomorskiej 1939 w Toruniu2.jpg Pomnik Ofiar Zbrodni Pomorskiej 1939 Centrum ul. Uniwersytecka/Dąbrowskiego urna z ziemią ze wszystkich znanych zbiorowych mogił z czasów II wojny światowej z terenu dawnego województwa pomorskiego [36]

Wykaz miejsc pamięci[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcie Dzielnica Miejsce Upamiętnienie
Młyny Richtera w Toruniu, pomnik młynarzy.jpg Mokre W sąsiedztwie dawnych Młynów Richtera Upamiętnia 70 toruńskich młynarzy zamordowanych przez hitlerowców 16-17 maja 1941 roku
Wrzosy Toruń, miejsce pamięci narodowej.jpg Wrzosy Las Barbarka, w sąsiedztwie ogródków działkowych Upamiętnia Antoniego Pasternackiego oraz piętnastu cywilów zamordowanych przez hitlerowców 6 grudnia 1939 roku
Fort VIIII pomnik.JPG Bielany Fort VIII Upamiętnia ofiary znajdującego się tu podczas II wojny światowej hitlerowskiego więzienia śledczego

Miejsca pamięci narodowej koło Torunia[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcie Miejscowość Upamiętnienie
Mięjsce Pamięci Narodowej, osada Olek.jpg Różankowo, w sąsiedztwie Leśnictwa Olek Upamiętnia 30 harcerzy zamordowanych i spalonych przez hitlerowców w 1941 roku
Miejsce Pamięci Narodowej, Przysiek koło Torunia.jpg Przysiek, w sąsiedztwie granicy administracyjnej Torunia Upamiętnia ludność cywilną zamordowaną przez hitlerowców w 1939 roku

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Cmentarze istniejące[edytuj | edytuj kod]

Cmentarze nieistniejące[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rozmowa Dnia - wtorek 4.12.2018, www.toruntv.pl [dostęp 2019-01-05] (pol.).
  2. a b JW Web Development, Historia - Cmentarze Toruń, www.torunskiecmentarze.pl [dostęp 2019-01-05] (pol.).
  3. Toruńskie Nekropolie - Cmentarz Swiętego Jerzego - Strona Główna, historicus.umk.pl [dostęp 2019-01-05].
  4. Szymon Spandowski, Nowa aplikacja ułatwi szukanie miejsc pochówku bliskich na toruńskich cmentarzach komunalnych, nowosci.com.pl [dostęp 2019-01-05] (pol.).
  5. Cmentarnik.net, cmentarnik.net [dostęp 2019-01-05].
  6. a b Będzie Ogrodnik Miejski - www.torun.pl
  7. Kremacja możliwa w Toruniu (pol.). torun.pl. [dostęp 2013-02-05].
  8. Kwesta na cmentarzu św. Jerzego - www.torun.pl
  9. Kwesta na cmentarzu św. Jerzego - www.torun.pl
  10. XVI Kwesta na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu - www.torun.pl
  11. Wyborcza.pl, torun.wyborcza.pl [dostęp 2019-10-29].
  12. Szósta kwesta listopadowa w Toruniu - fakty.interia.pl, fakty.interia.pl [dostęp 2019-10-29] (pol.).
  13. Kwesta na cmentarzu św. Jerzego już w niedzielę | Toruń Nasze Miasto, torun.naszemiasto.pl [dostęp 2019-10-29] (pol.).
  14. Już po raz ósmy: Kwesta na cmentarzu św.Jerzego | Nasze Miasto, kujawskopomorskie.naszemiasto.pl [dostęp 2019-10-29] (pol.).
  15. Po raz dziewiąty będą kwestować na cmentarzu św. Jerzego - Kujawsko-Pomorskie, kujawsko-pomorskie.onet.pl [dostęp 2019-10-29] (pol.).
  16. Ratujemy nagrobki cmentarza św. Jerzego - Atrakcje Torunia. Przewodnik po Toruniu, www.turystyka.torun.pl [dostęp 2019-10-29] (pol.).
  17. postanowiliśmy poszerzyć zakres działania i będziemy zbierać pieniądze także na cmentarzu św. Jakuba przy ul. Antczaka
  18. 1 listopada odbędzie się 10. kwesta na rzecz zabytkowych nagrobków w Toruniu | Toruń Nasze Miasto, torun.naszemiasto.pl [dostęp 2019-10-29] (pol.).
  19. XII Kwesta na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu [ZDJĘCIA] | Toruń Nasze Miasto, torun.naszemiasto.pl [dostęp 2019-10-29] (pol.).
  20. XIII Kwesta na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu [ZDJĘCIA] | Toruń Nasze Miasto, torun.naszemiasto.pl [dostęp 2019-10-29] (pol.).
  21. Kwesta na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu. Wiemy ile zebrano [ZDJĘCIA] | Nowości Dziennik Toruński, nowosci.com.pl [dostęp 2019-10-29] (pol.).
  22. Cmentarna kwesta przy ulicy św. Jerzego po raz piętnasty | ChilliToruń - Najgorętsza strona miasta, www.chillitorun.pl [dostęp 2019-10-29] (pol.).
  23. Rekordowa XVI kwesta na cmentarzu św. Jerzego - www.torun.pl
  24. Kwesta z rekordem | www.torun.pl, www.torun.pl [dostęp 2019-11-02] (pol.).
  25. Rusza zbiórka online na renowację nagrobków | www.torun.pl, www.torun.pl [dostęp 2020-10-26] (pol.).
  26. Toruń: co z kwestą na 1 listopada? Prezydent podjął decyzję! - ddtorun.pl, ddtorun.pl [dostęp 2020-10-19] (pol.).
  27. Kwestowaliśmy zdalnie - www.torun.pl
  28. Kwesta na cmentarzu św. Jerzego - www.torun.pl
  29. https://torun.wyborcza.pl/torun/7,48723,27757406,kwesta-na-cmentarzu-sw-jerzego-torunianie-zebrali-prawie-17.html?disableRedirects=true
  30. JW Web Development, Miejsca pamięci narodowej - Cmentarze Toruń, torunskiecmentarze.pl [dostęp 2019-10-13] (pol.).
  31. Pomnik Pamięci Ofiar Zbrodni Pomorskiej 1939, www.kujawsko-pomorskie.pl [dostęp 2019-10-14].
  32. Pamięci ofiar zbrodni na Barbarce, kujawsko-pomorskie.pl [dostęp 2019-10-14].
  33. Michał P. Kadlec, Blog PO TORUNIU: Fort VII im. Tadeusza Kościuszki, Blog PO TORUNIU, 17 sierpnia 2015 [dostęp 2019-10-14].
  34. Michał P. Kadlec, Blog PO TORUNIU: Cmentarz Garnizonowy, Blog PO TORUNIU, 10 lipca 2015 [dostęp 2019-10-14].
  35. Cmentarz Komunalny nr 2 w Toruniu im. Ofiar II Wojny Światowej, RadioMaryja.pl, 1 listopada 2016 [dostęp 2019-10-14] (pol.).
  36. Pomnik Ofiar Zbrodni Pomorskiej 1939 roku | www.torun.pl, www.torun.pl [dostęp 2019-10-14] (pol.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]