Cyraneczka rdzawa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Cyraneczka rdzawa
Anas chlorotis[1]
G.R. Gray, 1845
Samiec cyraneczki rdzawej w Wellington
Samiec cyraneczki rdzawej w Wellington
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd ptaki neognatyczne
Rząd blaszkodziobe
Rodzina kaczkowate
Podrodzina kaczki
Rodzaj Anas
Gatunek cyraneczka rdzawa
Synonimy

Anas aucklandica chlorotis G.R. Gray, 1845

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 NT pl.svg

Cyraneczka rdzawa[3] (Anas chlorotis, maori: pāteke) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny kaczkowatych. Występuje endemicznie na Nowej Zelandii.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Gatunek został opisany naukowo przez George’a R. Graya w 1845 roku[4]. Ptaki te są blisko spokrewnione z nielotnymi cyraneczką auklandzką (A. aucklandica) i cyraneczką południową (A. nesiotis) z Nowozelandzkich Wysp Subantarktycznych. Te trzy taksony tworzą jeden klad[5], a w przeszłości były uznawane za podgatunki cyraneczki auklandzkiej[3][6]; cyraneczka auklandzka i południowa wywodzą się od cyraneczki rdzawej[7]. Pomimo zewnętrznego podobieństwa nie łączy jej bliższe pokrewieństwo z australijską cyraneczką kasztanowatą (Anas castanea)[5]. Dowody kopalne wskazują, że cyraneczka rdzawa wywodzi się od ptaków, które dotarły na Nową Zelandię z Australii około 12 000 lat temu[8].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Cyraneczka rdzawa jest małą kaczką, wielkości cyraneczki zwyczajnej, mierzy od 36 do 48 cm[6]. Upierzenie u obu płci, a także u piskląt jest ciemnobrązowe. Głowa i grzbiet kaczora w szacie godowej opalizuje na zielono, czasem ma on też wąską białą obrożę; pierś jest ciemnokasztanowa, pióra na bokach ciała mają dwa kontrastujące odcienie brązu; kaczory mają też białawą plamę u nasady kupra. Kaczki i pisklęta są jednolicie ciemnobrązowe. Ptaki obu płci mają wyraźną białą obwódkę dookoła ciemnobrązowego oka, ciemnoszary dziób, nogi i płetwy. Skrzydła są krótkie, brązowe z obu stron, z zielonym lusterkiem na lotkach drugorzędowych. Bardzo podobne cyraneczki auklandzkie i południowe są nielotne, mają krótsze skrzydła, a samce nie stają się tak intensywnie ubarwione w szacie godowej[7]. Masa ciała dorosłego kaczora to 586–860 g, a kaczki 530–860 g[6].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

W przeszłości cyraneczki rdzawe zajmowały wiele siedlisk, w tym wilgotne lasy, bagna, wolno płynące strumienie, jeziora (także górskie), plaże i estuaria. Ze względu na drapieżnictwo i przekształcanie środowiska zostały w znacznym stopniu wyparte na wybrzeża i wyspy. Współcześnie często wykorzystują stawy na terenach użytkowanych rolniczo[7][8].

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Przed przybyciem człowieka cyraneczki rdzawe mogły być najpospolitszymi ptakami wodnymi w archipelagu Nowej Zelandii, a były szeroko rozpowszechnione jeszcze w XIX wieku. Do 1925 roku żyły na Wyspach Chatham, do 1972 r. na Wyspie Stewart. Obecnie większość ptaków żyje w północnej części Wyspy Północnej (w regionie Northland i na półwyspie Coromandel) i na przybrzeżnej wyspie Great Barrier. Cyraneczki rdzawe zostały też reintrodukowane na wyspy Kapiti i Mana, oraz do dwóch rezerwatów. W Fiordlandzie na Wyspie Południowej ostatnie ptaki z pierwotnej populacji zniknęły pod koniec lat 90. XX wieku, ale na początku XXI w. także tam wypuszczono cyraneczki wyhodowane w niewoli[7].

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Dieta tych ptaków jest różnorodna, obejmuje bezkręgowce lądowe, słodkowodne i morskie, grzyby oraz rośliny lądowe i słodkowodne. Jedzą one nasiona turzyc, koniczynę, larwy chruścików, chrząszcze, gąsienice, ćmy i dżdżownice. W strefie międzypływowej wyciągają z osadów ślimaki, małże, skorupiaki i wieloszczety. Jadają też liście roślin wodnych[7]. Potrafią wydobyć większe małże z zamkniętych muszli[7][8].

Tryb życia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Cyraneczka rdzawa jest aktywna głównie o zmierzchu i nocą na terenach leśnych i rolnych, ale w strefie nadbrzeżnej jej aktywność wiąże się z fazą pływów – ptaki żerują w strefie pływów podczas odpływu. Populacje tych ptaków generalnie składają się z jednego dużego stada i wielu rozproszonych par. Niektóre pary mogą przez cały rok trzymać się wybranych terytoriów, podczas gdy inne opuszczają je w mniej sprzyjającej porze roku. W lecie młode kaczki, które niedawno uzyskały zdolność latania, i pierzące się młode dorosłe tworzą stada; okresowo dołączają do nich też ptaki, których siedliska wyschły[7].

Ptaki te niechętnie latają, w sytuacji zagrożenia wolą odpłynąć; były przez to łatwym celem dla myśliwych[8].

Rozród[edytuj | edytuj kod]

Cyraneczki rdzawe są monogamiczne i terytorialne. Najczęściej rozmnażają się późną zimą (lipiec–wrzesień), ale wylęgi stwierdzano we wszystkich porach roku, oprócz późnej jesieni. Gniazda są ukrywane głęboko w suchym sitowiu, trawach lub paprociach niedaleko wody. Samica składa w jednodniowych odstępach blado płowe jaja; jest ich typowo 5–6 (w ogólności od 3 do 9). Inkubacja jaj trwa około 28 dni. Oboje rodzice opiekują się kaczętami przez 50–55 dni, ale gdy te dorosną, są wypędzane z terytorium rodziców, gdy ci zaczynają pierzenie[7][2].

Status, zagrożenie i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Od lat 1890. do 1930. osuszanie bagien i polowania sprawiły, że liczebność cyraneczki rdzawej gwałtownie spadła. Ptak został objęty ochroną w 1921 roku. Główną przyczyną dalszego spadku liczebności było drapieżnictwo, głównie ze strony introdukowanych kotów, psów i łasic, a także kitanki lisiej i rodzimego modrzyka zwyczajnego. Obecnie zagrożeniem pozostają drapieżniki, a także utrata siedlisk, głód i samochody. W niektórych obszarach (szczególnie na wyspie Great Barrier) znaczącym drapieżnikiem jest także błotniak moczarowy[2].

W 1973 roku rozpoczęto program rozmnażania cyraneczek rdzawych w niewoli, aby powstrzymać szybki spadek liczebności, co początkowo nie przyniosło spodziewanych rezultatów. Dopiero w połączeniu z kontrolą populacji drapieżników i odtwarzaniem siedlisk udało się odwrócić ten trend. Obecnie liczebność gatunku rośnie[2]. W 2011 roku oceniano, że żyje od 1500 do 2500 cyraneczek rdzawych[7]. W latach 2000–2012 Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody uznawała ją za gatunek zagrożony wyginięciem, od 2015 roku jest uznawana za gatunek bliski zagrożenia[2].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Anas chlorotis, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d e BirdLife International 2016, Anas chlorotis [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2016, wersja 2017-3, DOI10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22728303A94979035.en [dostęp 2018-02-08] (ang.).
  3. a b Nazwa polska za: P. Mielczarek, M. Kuziemko: Plemię: Anatini Leach, 1820 (wersja: 2018-01-07). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2018-02-08].
  4. George Robert Gray: Birds. W: The zoology of the voyage of the H.M.S. Erebus & Terror, under the command of Captain Sir James Clark Ross, during the years 1839 to 1843. By authority of the Lords Commissioners of the Admiralty. T. 1. Londyn: E.W. Janson, 1845, s. 15. DOI: 10.5962/bhl.title.7364.
  5. a b Johnson, Kevin P., Sorenson, Michael D.. Phylogeny and biogeography of dabbling ducks (genus Anas): a comparison of molecular and morphological evidence. „The Auk”. 116 (3), s. 792–805, 1999. DOI: 10.2307/4089339. 
  6. a b c del Hoyo, J., Collar, N., Kirwan, G.M. & Sharpe, C.J.: Brown Teal (Anas chlorotis). W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie, E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2018. [dostęp 2018-02-08]. (ang.)
  7. a b c d e f g h i M.J. Williams: Brown teal. W: C.M. Miskelly (red.): New Zealand Birds Online. 2013.
  8. a b c d Brown teal (ang.). TerraNature. [dostęp 2018-02-08].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]