Cyryl Ratajski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cyryl Ratajski
Cyryl Ratajski.jpg
Data i miejsce urodzenia 3 marca 1875
Zalesie Wielkie
Data i miejsce śmierci 19 października 1942
Warszawa
Prezydent Poznania
Okres od 1922
do 25 listopada 1924
Poprzednik Mikołaj Kiedacz
12. Minister spraw wewnętrznych
Okres od 17 listopada 1924
do 14 czerwca 1925
Poprzednik Zygmunt Hübner
Następca Władysław Raczkiewicz
Prezydent Poznania
Okres od 15 czerwca 1925
do 1934
Następca Erwin Więckowski
Prezydent Poznania
Okres od 5 września 1939
do 12 września 1939
Poprzednik Stanisław Celichowski
Następca Gerhard Scheffler
2. Delegat Rządu na Kraj
Okres od 3 grudnia 1940
do 5 sierpnia 1942
Poprzednik Jan Skorobohaty-Jakubowski
Następca Jan Piekałkiewicz
Signature of Cyryl Ratajski (-1929).jpg
Odznaczenia
Order Orła Białego Wstęga Wielka Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Niepodległości z Mieczami Komandor Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja)
Akt ślubu Cyryla Ratajskiego
Cyryl Ratajski – upamiętnienie współczesne
Pomnik Cyryla Ratajskiego, dłuta Jana Kucza, odsłonięty w Poznaniu w 2002 roku
Dom Cyryla Ratajskiego w Poznaniu z tablicą pamiątkową – ul. Chopina
Tablica pamiątkowa ku czci Cyryla Ratajskiego

Cyryl Ratajski, ps. Górski, Wartski, Wrzos, Celestyn Radwański (ur. 3 marca 1875, zm. 19 października 1942) – polski polityk, prezydent Poznania, minister spraw wewnętrznych w rządzie Władysława Grabskiego, podczas II wojny światowej Delegat Rządu na Kraj od 3 grudnia 1940 do 5 sierpnia 1942 roku.

Był członkiem Ligi Narodowej[1].

Życiorys[edytuj]

Przed I wojną światową[edytuj]

Urodził się 3 marca 1875 roku w Zalesiu Wielkim koło Gostynia, pochodził z chłopskiej rodziny. W 1896 roku zdał maturę w Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu (podczas nauki należał do Towarzystwa Tomasza Zana). Studiował prawo na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma w Berlinie, które ukończył w 1900. Praktykę sądowniczą odbył w Naumburgu, a asesorską w Berlinie. Następnie otworzył kancelarię adwokacką w Raciborzu, gdzie zaangażował się w działalność społeczną i polityczną. W tym okresie uprawiał turystykę i zasłużył się dla rozwoju polskiego ruchu turystycznego w śląskich Beskidach: był współzałożycielem w 1910 roku i pierwszym prezesem Polskiego Towarzystwa Turystycznego „Beskid” z siedzibą w Cieszynie. Jego działalność polityczna związana była z Narodową Demokracją w zaborze pruskim, z ramienia której (wraz z Wojciechem Korfantym) był przedstawicielem Górnego Śląska w Radzie Głównej Polskiego Towarzystwa Demokratycznego.

W 1908 roku ożenił się ze Stanisławą May, córką Romana Maya – poznańskiego działacza społecznego, naukowca i właściciela fabryki nawozów sztucznych. W 1911 roku przybył wraz z żoną do Poznania gdzie jako współwłaściciel kierował firmą teścia, a w latach 1919–1922 był prezesem spółki akcyjnej R. Maya. W Poznaniu kontynuował swoją pasję turystyczną stając się w 1913 roku współzałożycielem Towarzystwa Krajoznawczego, którego wiceprezesem był do wybuchu I wojny światowej. W ramach tejże organizacji założył sekcję Miłośników miasta Poznania, która w 1922 roku przekształciła się Towarzystwa Miłośników Miasta Poznania.

W niepodległej Polsce[edytuj]

Podczas powstania wielkopolskiego był łącznikiem Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej z Komitetem Narodowym Polskim w Paryżu. Od 19 lipca 1919 roku był zastępcą komisarza i szefem I Wydziału Komisariatu NRL.

W kwietniu 1922 roku został prezydentem Poznania. Za jego kadencji miasto przekształciło się z byłego garnizonu niemieckiego w prężnie rozwijający się ośrodek gospodarczy. Wykorzystując istniejące warunki wybudowano m.in. elektrownię, most Bolesława Chrobrego i Ogród Botaniczny, nowe trasy tramwajowe, pierwszą w Polsce linię trolejbusową oraz pierwszą w Polsce i Europie Wschodniej spalarnię odpadów. Do miasta przyłączono nowe dzielnice: Dębiec, Główna, Golęcin, Komandoria, Rataje, Sołacz, Starołęka, Wola. W okresie od 25 listopada 1924 do 15 czerwca 1925 roku Ratajski był Ministrem Spraw Wewnętrznych w rządzie Władysława Grabskiego. W 1926 roku ponownie został prezydentem Poznania i położył duże zasługi dla zorganizowania w 1929 wystawy PeWuKi (był prezesem jej rady głównej). Z tej okazji z jego inicjatywy powstała w Poznaniu pierwsza w Polsce linia trolejbusowa. Jednocześnie oskarżano go o to, że plan jej budowy motywowany był względami osobistych korzyści majątkowych gdyż wcześniej wykupił parcele, którymi miała biec linia trolejbusu[2]. Reprezentował Polskę na światowych zjazdach międzynarodowych organizacji samorządowych. W 1934 roku mimo wygranych wyborów został – w ramach czystek politycznych – usunięty ze stanowiska przez władze sanacyjne. 25 kwietnia 1934 roku Rada Miejska Poznania przyznała mu tytuł Honorowego Obywatela Miasta Poznania[3].

Od 1936 związał się z Frontem Morges, organizacją opozycyjną wobec Sanacji. W 1937 z Frontu wydzieliło się Stronnictwo Pracy, do którego przystąpił i został członkiem jego władz wojewódzkich w Poznaniu. Był też współwłaścicielem firmy chemicznej Roman May, która podupadła w wyniku kryzysu światowego i doprowadziła Ratajskiego na skraj bankructwa. Musiał zastawić cały posiadany majątek, jak również część emerytury. Mimo to nadal oddawał część swoich dochodów, jak to czynił wcześniej, na rzecz ubogich i bezrobotnych. W 1939 podpisał list protestacyjny do premiera Felicjana Sławoja-Składkowskiego przeciwko aresztowaniu Wojciecha Korfantego[4].

W okresie międzywojennym Ratajski pełnił również wiele innych funkcji, m.in. był prezesem rad nadzorczych Poznańskiej Kolei Elektrycznej, Komunalnego Banku Kredytowego, Zachodniopolskiego Towarzystwa Kredytu Miejskiego oraz Kuratorium Polskiego Radia. Mimo utraty stanowiska prezydenta nadal brał czynny udział w życiu publicznym będąc np. członkiem delegacji uczonych i działaczy liberalno-demokratycznych do prezydenta Ignacego Mościckiego.

II wojna światowa[edytuj]

5 września 1939 roku, po ewakuacji z Poznania władz wojewódzkich, odebranej przez mieszkańców jako ucieczka, Ratajski ponownie objął urząd prezydenta miasta (7 września także wojewody poznańskiego[4]), który sprawował do 12 września, gdy zarząd miasta przejęli Niemcy. Mimo prób przymuszenia, odmówił uroczystego przekazania kluczy do miasta na stopniach Ratusza, z czego Niemcy ostatecznie zrezygnowali. Tymczasowo sprawował jeszcze urząd do 14 września, kiedy to zastąpił go Gerhard Scheffler. O godzinie 14 odjechał do Puszczykowa Drogą Dębińską. Po czasowym uwięzieniu w Forcie VII w charakterze zakładnika (6 dni), został zwolniony i 17 maja 1940 przesiedlony do Generalnego Gubernatorstwa, w okolice Kielc (od 7 maja 1940 przebywał czasowo w obozie przesiedleńczym na Głównej). Wywózka była paradoksalnie szczęśliwym zbiegiem okoliczności, gdyż w jego puszczykowskim domu, krótko po wyjeździe zjawiło się Gestapo. 18 maja 1940 został wysadzony w Szastarce, skąd udał się do majątku brata synowej Władysława Podlewskiego w Krukowie[4].

Po niedługim czasie przeniósł się do Warszawy, gdzie w 3 grudnia 1940 został mianowany Delegatem Rządu RP na Kraj. Funkcję objął 14 grudnia, pracując pod przybranym nazwiskiem Celestyna Radwańskiego, rzekomego emerytowanego profesora, zatrudnionego jako wicedyrektor Kontroli Miejskiej w Zarządzie Miejskim w Warszawie. Nosił pseudonimy "Wartski", "Górski", "Wrzos" i "Profesor". W trakcie sporów pomiędzy pionem cywilnym i wojskowym państwa podziemnego stał na stanowisku, że władza wojskowa powinna być podporządkowana rozbudowanej administracji cywilnej. Ten pogląd sprawił, że tworzył departamenty Delegatury istniejące obok aparatu cywilnego ZWZ-AK. Na skutek pogarszającego się zdrowia (m.in. choroby serca i żółtaczka), Ratajski złożył dymisję ze stanowiska, przyjętą 5 sierpnia 1942 roku przez premiera gen. Władysława Sikorskiego[4].

Śmierć i pochówek[edytuj]

Ostatni rok życia spędził w mieszkaniu Mariana i Anny Reiterów przy ul. Filtrowej 7 (narożnik Lekarskiej). Zmarł tamże 19 października 1942 o godzinie 21.00, bezpośrednio po podaniu zastrzyku kamfory. Do mieszkania przybył Stefan Grot Rowecki, celem oddania honorów zmarłemu, mimo że był jego oponentem politycznym. Pochowano go pod przybranym nazwiskiem Celestyna Radwańskiego na Cmentarzu Powązkowskim. Na domu przy ul. Filtrowej 28 listopada 1982 odsłonięto tablicę pamiątkową. W uroczystości udział wzięli syn Ziemowit, córka Magdalena oraz władze Naczelnej Rady Adwokackiej[4].

Po ekshumacji prochy sprowadzono do Poznania w dniu 20 grudnia 1962. Uroczyste pożegnanie odbyło się 3 sierpnia 1963 na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan na Wzgórzu św. Wojciecha. W grobowcu tym spoczywają też żona Stanisława (1885-1962) i syn Ziemowit (1908-1985)[4].

Opinie[edytuj]

Ignacy Jan Paderewski napisał, że mowy Ratajskiego zawierają dużo myśli, wiele piękna i rozmach wraz z umiarem prawdziwego męża stanu. Władysław Czarnecki określił go człowiekiem prawym, mądrym, wzorowym obywatelem państwa, doskonałym gospodarzem miasta, któremu poświęcił swoje siły i umiejętności. Był entuzjastą pracy, obowiązkowości, punktualności, solidności. [...] Swoimi zasadami etycznymi i politycznymi nie frymarczył. Nie umiał ich naginać do panującej koniunktury. Miał twardy charakter i uparcie zdążał do wytkniętego celu, a przy tym wszystkim był niepoprawnym optymistą. Piotr Zaremba, pierwszy polski prezydent Szczecina, stwierdził, że Ludzie z jego szkoły byli niezawodni, był on dla mnie wzorem i nauczycielem, jak ma działać prezydent miasta[4].

Odznaczenia[edytuj]

Pomnik[edytuj]

W 2002 roku odsłonięto w Poznaniu pomnik Cyryla Ratajskiego przed budynkiem Poznańskiego Centrum Finansowego.

Przypisy[edytuj]

  1. Stanisław Kozicki, Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964, s. 582.
  2. Marian Spychalski „Warszawa architekta” Bellona 2015 r., ISBN 978-83-11-13416-4, str. 37 i 38
  3. Honorowi i zasłużeni obywatele Miasta Poznania. [dostęp 2013-02-17].
  4. a b c d e f g Andrzej Zarzycki, Cyryl Ratajski (1875-1942), w: Kronika Miasta Poznania, nr 3/1989, s.74-97, ISSN 0137-3552
  5. M.P. z 1996 r. Nr 12, poz. 139. [dostęp 2011-11-08].
  6. M.P. z 1929 r. Nr 233, poz. 534
  7. Odznaczenia dla organizatorów P. W. K.. „Gazeta Lwowska”, s. 2, Nr 226 z 2 października 1929. 
  8. Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924. Warszawa: Prezydium Rady Ministrów, 1926, s. 20.
  9. Zbigniew Puchalski, Tadeusz Wawrzyński: Krzyż i Medal Niepodległości. Warszawa: Bellona, 1994. s. 63–64. ISBN 83-11-08344-4.
  10. Stanisław Łoza (red.): Czy wiesz kto to jest?. Wyd. II popr. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1938, s. 614.

Bibliografia[edytuj]