Czapielsk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Czapielsk
Krajobraz Czapielska jesienią
Krajobraz Czapielska jesienią
Państwo  Polska
Województwo pomorskie
Powiat gdański
Gmina Kolbudy
Liczba ludności (2016) 838
Strefa numeracyjna (+48) 58
Tablice rejestracyjne GDA
SIMC 0163920
Położenie na mapie gminy Kolbudy
Mapa lokalizacyjna gminy Kolbudy
Czapielsk
Czapielsk
Położenie na mapie powiatu gdańskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu gdańskiego
Czapielsk
Czapielsk
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Czapielsk
Czapielsk
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Czapielsk
Czapielsk
Ziemia54°15′52″N 18°24′29″E/54,264444 18,408056
Strona internetowa miejscowości

Czapielsk (kaszb. Czapélskò)[1]wieś kaszubska w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie gdańskim, w gminie Kolbudy, w obrębie "Przywidzkiego Obszaru Chronionego Krajobrazu", na turystycznym szlaku Wzgórz Szymbarskich i nad rzeką Reknicą.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa gdańskiego.

W miejscowości znajduje się rzymskokatolicka parafia św. Mikołaja, należąca do dekanatu Kolbudy w archidiecezji gdańskiej.

Nazwy źródłowe miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Dawniej Czapelsko, kaszb. Królewsczé Czapélskò, Szlachecczé Czapélskò, niem. Königlich Czapielken, Adelig Gross Czapielken[2][3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki osadnictwa w okolicy sięgają młodszej epoki kamiennej (3-4 tys. lat p.n.e.) i epoki żelaza (VII-II wieku p.n.e.). We wczesnym średniowieczu istniał gród na Zamkowej Górze pod Babim Dołem. Pierwszym pisanym świadectwem istnienia Czapielska jest dokument z 18 listopada 1323, w którym Krzyżacy potwierdzają zakup wsi Schepelitzko przez Wilhelma z Senicz i nadają jej prawo chełmińskie. Powierzchnia gruntów wynosiła 80 łanów (ok. 1340 ha). W 1367 sołtysem wsi Lipce (pod Gdańskiem) był Mikołaj z Czappelken. W 1401 wytyczono granicę z Kolbudami (wzdłuż "Reknicy"). W tym samym czasie wieś Zcapeleke dawała Krzyżakom co roku 1 funt wosku i denara (1/60 grzywny) na św. Marcina, a w razie wojny była zobowiązana do wystawienia jednego zbrojnego.

Granice wsi nie były jak się zdaje należycie określone, bo co pewien czas wybuchały o nie zatargi. W wyniku sporu między Michałem z Czappelke a właścicielem Łapina w latach 1428-1434 potwierdzono dawne granice. Sąsiednimi wsiami były Trzepowo, Przywidz, Skrzeszewo, Bielkowo, Pręgowo i Buszkowy. Do Czapielska należało Jodłowno (Styngwałd) i Ząbrsko z lasem i jeziorem. Kolejnym dziedzicem wsi był Stefan von Schepelitzko. W 1448 szpital św. Elżbiety w Gdańsku kupił od niego połowę jeziora Łapińskiego za 320 grzywien. W 1454 wspomniany Stefan zadeklarował się jako zwolennik Związku Pruskiego i przeciwnik Krzyżaków i wziął udział w wojnie trzynastoletniej, która przywróciła Pomorze Gdańskie Polsce. Jego potomkami musieli być Tyburcjusz von Czepelke i jego siostra Barbara, wymienieni w 1528 jako dobroczyńcy kościoła w Pręgowie. Na podarowanym przez nich gruncie powstał kościelny folwark Popówka. Oni to najprawdopodobniej ufundowali kościół św. Mikołaja w Czapielsku.

Wejście do kościoła św. Mikołaja
Kościół

Tymczasem na Pomorzu zaczęła się szerzyć reformacja. W 1570 nowy właściciel Cziepielska Wilhelm von Jatzkow (Jackowski) osadza w kościele ewangelickiego duchownego. Że nie wszystko przebiegało spokojnie, świadczy wzmianka w protokole lustracji (inspekcji) z lat 1582-1584. "Kościół sprofanowany przez patrona p. Wilhelma Bąkowskiego. Krew owieczek zaciąży na nim i grzechy jego, jeżeli do zdrowych zmysłów nie zechce wrócić".

Kolejnym właścicielem wsi był Krzysztof von Bersowitz – zapewne krewny Marcina Berzewiczego, przybyłego wraz ze Stefanem Batorym z Siedmiogrodu i osadzonego przez króla na starostwach osieckim i starogardzkim. W 1608 nowy dziedzic zaoferował wieś Gdańskowi, który jednak nie zdecydował się na kupno. W 1617 spadkobiercy Berzewiczego sprzedali Czapielsk jezuitom ze Starych Szkotów za 31 500 zł. Zrekatolicyzowany kościół stał się filią kościoła Bożego Ciała w Pręgowie, które w 1593 na krótko stało się własnością jezuitów (dotychczas należało do brygidek). Wkrótce potem, w latach 1624 i 1631 na nowo wyznaczono granice majątków jezuickich: Czapielska i Jodłowna.

Nowi gospodarze wyposażyli kościół m.in. w ołtarz boczny, w którym zachował się do dziś obraz Świętej Rodziny, namalowany w 1632 przez gdańskiego malarza Adolfa Boya (1612-1680). Z tego czasu pochodzi obraz Marii Magdaleny, z niewiele późniejszego – konfesjonał. We dworze powstała kaplica. W 1661 w kościele pochowano jezuitę o. Walentego Korzykowicza.

Ołtarz w kościele w Czapielsku
Kapliczka przydrożna przy ul. Słonecznikowej
Kapliczka przydrożna przy skrzyżowaniu

W czasie wojny północnej przemarszom obcych wojsk przez Polskie ziemie towarzyszyły zniszczenia i rabunki. W 1703 okolice zostały splądrowane przez Szwedów, którzy zmusili jezuitów do zapłacenia z Czapielska, Dybowa i Brodsacku (Chlebówki) kontrybucji w wysokości 5460 zł. W 1704 zażądali mniej – 3750 zł plus dodatkowo 1300 zł w naturze. W 1709 wymęczonych wojną mieszkańców dopada zaraza. W Czapielsku umiera m.in. Sebastian Ropalowski. Po przejściu plagi następuje okres względnego spokoju. W kościele pojawia się nowy ołtarz główny, a na zewnątrz kolumna z popiersiem św. Ignacego Loyoli. Poniżej przy drodze, umieszczono figurę Ecce Homo z inskrypcją: "Nieśmiertelnemu Bogu, w ciele śmiertelnem cierpiącemu, Jezusowi Chrystusowi, Królowi Boleści, Roku od cierniowej koronacyi 1696. Wdzięczność ludzka wystawiła 4 Maia Roku 1729". W 20 lat później zanotowano: "Wieża kaplicy publicznej (kościoła) wzniesiona została roku 1745. Kaplica nowa domowa we dworze świetnej postaci wzniesiona została roku 1747." W tym samym opisie pojawiła się po raz pierwszy wersja nazwy Czapielsko, z której w XIX w. wypadło końcowe o. Obecna urzędowa forma "Czapelsk" opiera się na błędnym zapisie z 1936: "Czapielsk, dawne Czapelsk". Wieś nigdy tak się nie nazywała. Prawidłową nazwą jest Czapielsk.

W 1757 wtargnęły wojska Fryderyka "Wielkiego" – pod pretekstem poszukiwania zbiegłych z jego państwa poborowych. W 1772 Prusy już jawnie zajmują okolice w pierwszym rozbiorze. Według sporządzonego wkrótce potem zestawienia położonych wśród lasów Czapielsko o rozmiarach 1 na 1/2 mili miał oprócz folwarku 12 "nieurodzajnych karczunków" i 53 mieszkańców – w tym 6 w Rybiej (Górnej) Hucie. Rocznie przynosił 434 talary 16 gr czynszu, 82 gęsi i 101 kur. Mieszkańcy musieli również dowozić do kolegium w Starych Szkotach 42 półćwierntnie drewna (126-168 fur), za zapłatą 12 gr i 1 sztoftu (1,7 l) piwa za każdą półćwiertnię, a także odpracować w folwarku po 2 dni na tydzień od św. Michała do św. Jana. Zamieszkali tu tkacze lnu zaopatrywali kolegium w płótno. Majątek, jedyny zarządzany bezpośrednio przez jezuitów, określano jako wieczny powód zgryzoty. Grunty – nędzne piaski i glina – w najlepszych latach dawały zaledwie 1-1,5 ziarna plonu (na pobliskich Żuławach 6-7). Żyto zbierano z 240 morgów (1 mórg = 0,56 ha), jęczmień z 74, owies i groch z 2 razy po 20, siana 20 fur. Stado liczyło 12 krów, 250 owiec i 10 świń. Dochód z gospodarki rolnej wynosił 10-50 talarów rocznie (w żuławskich Gemlicach 450). Browar i gorzelnia przynosiły straty, tartak, połów ryb w jeziorze i hodowla w stawie ledwie pokrywały własne potrzeby.

Władze pruskie "uwolniły" klasztor od kłopotów kasując go i odbierając majątki. Część z nich przekształcono w królewskie domeny, resztę wypuszczono w emfiteutyczną (dziedziczną) dzierżawę. W 1789 rozróżniano już Czapielsko Wielkie (Gross Czapielken) i Małe Czapielsko(Klein Czapielken) – 1,3 km na północny wschód od Wielkiego. Kolejnymi dzierżawcami byli: w 1797 Jan Dawid von Chagnan, w 1798 Henryk von der Goltz, w 1805 Jan von Duisburg, w 1809 Korneliusz Neuman, w 1816 Ernest Peterschen.

W 1819 wyremontowano kościół. Czapielsko Wielkie wraz z mlecznym gospodarstwem Nowy Dwór obejmowało 620 ha gruntów. W 25 domach mieszkało 246 osób.

Dwie trzecie z nich stanowili katolicy. Funkcjonowały browar, gorzelnia, młyn i karczma. W sąsiedniej "królewskiej wsi chłopskiej" Czapielsko Małe, stały dwa domy z 12 mieszkańcami, a areał gruntów wynosił 50 ha. Od 1822 właścicielem (dzierżawcą) Wielkiego Czapielska był Otto von Schonbeck.

Pogarszający się stan doprowadził do zamknięcia kościoła w 1841. W 1848 pisano: " W kaplicy Św. Mikołaja z czasów jezuickich z powodu złego stanu nie ma nabożeństw". Czynna w zastępstwie kaplica we dworze była zbyt ciasna dla rosnącej liczby mieszkańców, których było 355, w tym 204 katolików. Obok Czapielska pojawiły się folwarki Helenowo, Luiznowo i Nowy Dwór. Spisano 23 budynki mieszkalne, 5 przemysłowych, wśród nich gorzelnię, młyn zbożowy i tartak. Inwentarz obejmował 26 koni, 97 sztuk bydła, 620 owiec i 42 świnie. W Małym Czapielsku było 5 domów mieszkalnych, 10 budynków i 62 mieszkańców, którzy trzymali 7 koni, 12 krów, 8 owiec i 11 świń.

W 1861 doszło wreszcie do odbudowy kościoła, na koszt kościoła w Pręgowie, który potem tak długo procesował o zwrot pieniędzy, aż wygrał. W 1867 rozróżniano Czapielsk Szlachecki (Czapielken Adelig) – z kościołem i dworemm mający 626 ha gruntów i Czapielsk Królewski (Czapielken Koniglich) – z 99 ha. Pierwszy miał 315 mieszkańców, drugi 91, razem 406. W 1903 właścicielką Czapielska Szlacheckiego – wraz z Helenowem i Nowym Dworem – była Berta Roggatz. W 1912 wieś należała do Jakuba Zoellnera. W 2 lata później przeszła na własność fiskusa (skarbu państwa).

Tak pisał w wydanym w 1914 przewodniku Richard Hardwig, wspomagany przez znakomitego popularyzatora historii Walthera Domansky'ego:"Między wybudowaniami Luzinowa i Wielkim Czapielskiem zaleca się łączącą je krótszą prostą drogę. Obejszyj się przy tym pięknie położoną kościelną wieś Wielki Czapielsk, która od 1617 była w posiadaniu klasztoru jezuitów w Starych Szkotach. W kościele wisi cenny obraz Świętej Rodziny gdańskiego malarza Adolfa Boya."

Po I wojnie światowej Czapielsk stał się miejscowością nadgraniczną (po stronie Wolnego Miasta Gdańska). W 1923 Czapielsk Szlachecki liczył 33 gospodarstwa i 192 mieszkańców, Czapielsk Królewski 13 gospodarstw i 62 mieszkańców. Razem mieszkały tu 254 osoby – mniej niż przed wojną.

Na mapie z 1924 część Wielkiego Czapielska z kościołem i dworem jest określana jako Wielki Czapielsk Szlachecki (Adlige Gross Schaplitz), a część Królewskiego Czapielska jako Mały Czapielsk (Klein Schaplitz). W 1929 cała wieś (łącznie z Helenowem i Luzinowem) liczyła 263 mieszkańców, w tym, jak to oficjalnie określano, mniejszość polską. W 1930 Czapielsk rozparcelowano. Część północną kupił p. Horn, południową von Duhren. Obu w 1945 wysiedlono do Niemiec.

Tymczasem w 1927 opiekę nad kościołem sprawowały siostry urszulanki, prowadzące w Gdańsku gimnazjum Najświętszej Marii Panny (przy Podwalu Przedmiejskim 18). W dworze w Czapielsku urządziły wiejską siedzibę z internatem dla dziewcząt. W kościele odprawiano mszę w jedną niedzielę w miesiącu i w co drugie święto. Wojna położyła kres ich działalności. W 1940 hitlerowskie władze zamknęły ich szkołę, pozostawiając im jednak wiejski dwór.

Po ostatniej wojnie nadwątlone mury kościoła wymagały remontu. Przez pewien czas nabożeństwa odbywały się w dworskiej kaplicy. W 1951 dwór przejęła spółdzielnia produkcyjna ("kołchoz") i w niedługim czasie doprowadziła do ruiny. W 1965 rozebrano go. Kościół wyremontowano w latach 1958 i 1970.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze kościoła

Według rejestru zabytków NID[4] na listę zabytków wpisany jest kościół filialny pw. św. Mikołaja, murowano-szachulcowy, z XVIII w., nr rej.: 101 z 5.04.1960.

Barokowy kościół z końca XVIII wieku, konstrukcji szkieletowej wypełnionej ceglanym murem, posadowiony jest na niskiej podmurówce z kamieni polnych. Salowy, wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta, z niewydzielonym prezbiterium, za którym na całą szerokość korpusu znajduje się wydzielona zakrystia. Dach dwuspadowy, pokryty dachówką holenderką. Nad szczytem zachodnim kwadratowa wieżyczka. Wewnątrz zachowało się oryginalne wyposażenie, w tym obraz św. Mikołaja.

W bezpośrednim sąsiedztwie Czapielska znajduje się leśny rezerwat "Jar Reknicy".

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. "Polsko-Kaszubski Słownik Nazw Miejscowych i Fizjograficznych" / "Pòlskò-Kaszëbsczi Słowôrz Miestnëch ë fizjografnëch Mión", ​ISBN 978-83-87258-86-3​ wydanie I, Gdańsk 2006 Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie pod redakcją Andrzeja Chludzińskiego, w zespole redagującym m.in. Edward Breza i Jerzy Treder "Kaszuby – Leksykon Geograficzny", ​ISBN 83-7326-099-4​ Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2002
  2. Dr F. Lorentz "Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskiem" (​ISBN 83-60437-22-X​) (​ISBN 978-83-60437-22-3​)
  3. dawniej istniał podział miejscowości na część szlachecką i królewską
  4. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo pomorskie. 2018-06-30. s. 33. [dostęp 2017-01-15].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]