Czerwoni Khmerzy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Czerwoni Khmerzy (fr. Khmer Rouge) – ekstremistyczne ugrupowanie łączące ideologie komunistyczną z khmerskim nacjonalizmem[1][2]. Wywodzili się z Komunistycznej Partii Kambodży. W 1981 roku utworzyli Partię Demokratycznej Kampuczy. Przywódcami grupy byli Pol Pot, Khieu Samphan i Ieng Sary. Po przejęciu władzy w Kambodży w 1975 roku zmienili nazwę kraju na Demokratyczna Kampucza, ich krwawe rządy (w wyniku ludobójstwa zginęło ok. 20–25% ludności kraju) trwały do 1979 roku – wyparci przez wojska wietnamskie z Phnom Penh, wycofali się do dżungli i kontynuowali wojnę partyzancką (do 1998 roku). Od 1982 razem z monarchistami i prawicowymi republikanami wchodzili w skład Koalicyjnego Rządu Demokratycznej Kampuczy.

Działalność jako frakcja w partii komunistycznej[edytuj | edytuj kod]

Grupa początkowo rozwijała się jako część Komunistycznej Partii Kambodży. Stopniowo zdominowała partię tworząc w niej antywietnamską frakcję (zarzucała wietnamskim komunistom zdradę) zwaną jako "grupa paryska" (od tego że jej przywódcy otrzymali wykształcenie w Paryżu) na czele z Pol Potem. Chroniąc się przed represjami władz zwolennicy Pol Pota założyli bazę w północno-wschodniej prowincji Ratanakiri, pozyskując tam sympatyków spośród mniejszości etnicznej Khmer Loeu (Khmerów Górskich)[3], zaś sam Pol Pot udał się na szkolenie do Chin[4]. Na czele grupy jak i całej partii komunistycznej stanęła ściśle tajna Angkar Loeu (Najwyższa Organizacja)[5], w skład której wchodzili m.in. Pol Pot, Ieng Sary, Vorn Vet, Son Sen, Yun Yat, Touch Phoeun, Thiounn Thioeun, Ieng Thirith. W kwietniu 1967 w prowincji Battambang wybuchło spontaniczne powstanie chłopskie, do którego przyłączyli się komuniści. Powstanie przyczyniło się do dużego wzrostu poparcia dla radykalnej frakcji Pol Pota która przez panującego monarchę określona została mianem "Czerwonych Khmerów". W styczniu 1968 utworzona przez zwolenników Pol Pota Armia Rewolucyjno-Wyzwoleńcza rozpoczęła partyzancką ofensywę przeciw armii królewskiej[6].

Sojusz z królem i wojna domowa[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: wojna domowa w Kambodży.

18 marca 1970 roku król Norodom Sihanouk został obalony w wyniku puczu, który wyniósł do władzy wspieranego przez CIA generała Lon Nola. Nowy przywódca zrezygnował z prowadzonej przez Sihanouka polityki tolerowania oddziałów północno-wietnamskich na terytorium Kambodży i wsparł USA w wojnie z komunistycznym Wietnamem Północnym, jednocześnie prowadząc kampanię wymierzoną w 450 tys. mniejszość wietnamską w Kambodży – ok. 300 tys. Wietnamczyków zmuszono do wyjazdu, urządzano pogromy ludności wietnamskiej i podpalono ambasadę Wietnamu Północnego. Lon Nol wezwał przebywające w Kambodży oddziały północno-wietnamskie do opuszczenia kraju, nie uzyskując jednak żadnej reakcji – lotnictwo amerykańskie rozpoczęło bombardowania Kambodży, gdzie ukrywały się oddziały północnowietnamskie. Naloty przyczyniły się do licznych strat w cywilach które wyniosły od 40 do 150 tysięcy zabitych[7]. 1 maja 1970 roku do Kambodży wkroczyły wojska USA i Południowego Wietnamu. Straty ludzkie i materialne w Kambodży w wyniku tej interwencji spotęgowały wrogość do Lon Nola i przyczyniły się w znacznej mierze do późniejszego przejęcia władzy przez Czerwonych Khmerów. W maju 1970 roku w ChRL powstał Królewski Rząd Jedności Narodowej, na czele którego stanął Norodom Sihanouk, który nie posiadał jednak kontroli nad krajowym ruchem oporu – Czerwonymi Khmerami. Rząd ten wezwał naród do walki przeciw najeźdźcom i reżimowi Lon Nola, zwanemu formalnie Republiką Khmerską. Król osobiście poparł Czerwonych Khmerów i zawarł z nimi sojusz[8]. Król i jego współpracownicy pozostali na emigracji lecz kilkukrotnie odwiedził on tereny Kambodży zajęte przez Czerwonych Khmerów, wizyty te miały jednak czysto propagandowy charakter[9].

W 1970 roku interwencji wojsk północnowietnamskich przeciwko rządowi Lon Nola w obliczu czego USA wysłały do Kambodży kolenie wojska[10]. Czerwoni Khmerzy niezależnie od Wietnamu zdobyli kontrolę nad częścią kraju i zachowali swoją niezależność od komunistów wietnamskich[11]. Czerwoni Khmerowie w tym czasie nie wykazywali większych oznak fanatyzmu który ujawnił się w okresie ich rządów a przynajmniej nie był on dostrzeżony przez ogół społeczeństwa i władze[12]. Z czasem gdy Czerwoni Khmerowie na kontrolowanych obszarach zaczęli wprowadzać swoje porządki, Wietnamczycy z Północy starli się z nimi zbrojnie (od 1974) a następnie wycofali się z konfliktu kambodżańskiego obawiając się znacznego wzrostu wpływów rebeliantów Pol Pota który mógł spowodować upadek reżimu Kambodży[13]. W tym czasie rozpoczął się konflikt na linii wietnamscy komuniści-Czerwoni Khmerowie który wynikał z m.in. różnić ideologicznych (Czerwoni Khmerowie byli prochińscy a Wietnamczycy bardziej proradzieccy)[14].

Liczebność partyzantki Czerwonych Khmerów wzrosła z 3 tysięcy żołnierzy w 1969 roku do 60 tysięcy w 1975 roku – w czasie wojny zdominowali oni sprzymierzonych z nimi od maja 1970 roku monarchistów. Armia Czerwonych Khmerów, wspierana politycznie przez Norodoma Sihanouka przebywającego na wygnaniu w Pekinie, przystąpiła do działań militarnych, do końca 1973 roku przejmując kontrolę nad 85% terytorium kraju. 17 kwietnia 1975 roku armia Czerwonych Khmerów zajęła Phnom Penh i obaliła reżim Lon Nola, zmieniając natychmiast nazwę kraju na Demokratyczna Kampucza. W skład tzw. Stałego Komitetu Centralnego Czerwonych Khmerów wchodzili wtedy Pol Pot, Nuon Chea, Ta Mok, Khieu Samphan, Ke Pauk, Ieng Sary, Son Sen, Yun Yat i Ieng Thirith - kierownictwo to pozostawało niemal niezmienione od lat 60., aż do połowy lat 80., gdy Czerwoni Khmerzy prowadzili wojnę partyzancką po odsunięciu ich od władzy przez wojska wietnamskie.

Rządy[edytuj | edytuj kod]

Flaga Demokratycznej Kampuczy
 Osobny artykuł: Demokratyczna Kampucza.

Polityka terroru[edytuj | edytuj kod]

Zaraz po przejęciu władzy Czerwoni Khmerzy przystąpili do realizacji swoich koncepcji. Zamknięto szkoły, szpitale i fabryki, zlikwidowano banki i pieniądz, zdelegalizowano religię, zlikwidowano własność prywatną, zaś ludność miast wyrzucono siłą na tereny wiejskie do tzw. kolektywnych gospodarstw rolnych, które były de facto obozami pracy przymusowej. Uzasadniono to fałszywymi twierdzeniami, że wskutek amerykańskich bombardowań kraj był na granicy masowego głodu, co wymagało przeniesienia ludności na wieś, gdzie mogła produkować żywność.

Polityka ta, znana jako „Rok Zerowy”, doprowadziła do śmierci ogromnej liczby osób, zarówno wskutek zagłodzenia, jak i przepracowania i egzekucji. Czerwoni Khmerzy systematycznie mordowali wszystkie osoby, które miały jakiekolwiek powiązanie z poprzednim reżimem, a także fachowców i intelektualistów – zabijano nawet za sam fakt posiadania okularów lub zbyt delikatnych dłoni. Ofiarą padła również mniejszość wietnamska w tym kraju. Większość źródeł podtrzymuje, że liczba ofiar Czerwonych Khmerów jest w proporcji do liczby ludności wyższa niż w jakimkolwiek kraju na świecie we współczesnej historii. Najniższe szacunki mówią o 10% strat, ale częściej przyjmuje się, że liczba zamordowanych i zmarłych z głodu i chorób osób sięgnęła 20-25% całej populacji. Politykę Czerwonych Khmerów określa się powszechnie mianem ludobójstwa[15]. Informacje o zbrodniach były przekazywane na Zachód głównie przez uciekinierów z obozów pracy[16]. Dokładna liczba ofiar jest ciągle przedmiotem sporów. Osadzona przez Wietnamczyków władza mówiła o 3,3 mln zabitych, ale jest to mało prawdopodobny szacunek. CIA szacuje liczbę zabitych w egzekucjach na 50-100 tys., ale jest to niewielka część wszystkich ofiar. Amerykański Departament Stanu, Amnesty International i Yale Cambodian Genocide Project mówią odpowiednio o 1,2, 1,4 i 1,7 mln ofiar. R. J. Rummel podaje liczbę 2 mln. Średnią z przeprowadzonych szacunków jest liczba 1,5 mln zmarłych spośród 7 mln obywateli tego kraju przed 1975 rokiem. Badacz problematyki kambodżańskiej Adam W. Jelonek podsumowuje problem strat demograficznych następująco: „całkowita śmiertelność w tym okresie szacowana powinna być na 1 252 000, z których 511 tysięcy stanowi wynik naturalnej śmiertelności biologicznej [...]. Oznacza to około 740 tysięcy osób, których śmierć spowodowana została bezpośrednimi bądź pośrednimi efektami polityki Demokratycznej Kampuczy”[17].

Przykłady działalności Czerwonych Khmerów, w tym i metod tortur, można dzisiaj zobaczyć w Muzeum Ludobójstwa Tuol Sleng znajdującym się w Phnom Penh. Muzeum znajduje się na terenie byłego liceum, zamienionego w więzienie S-21 zarządzane przez Kainga Guek Eav’a znanego także jako „Towarzysz Duch”. Przez to więzienie przeszło około 17 tys. ludzi zanim zostali zamordowani na „polach śmierci” i pogrzebani w masowych grobach.

Konflikt z Wietnamem[edytuj | edytuj kod]

Do pierwszego incydentu na dużą skalę między Wietnamem a Kampuczą doszło 1 maja 1975 gdy Czerwoni Khmerowie zaatakowali wietnamską wyspę Phú Quốc. Zdaniem zwolenników Pol Pota wyspa była częścią terytorium Kambodży[18]. Dziewięć dni później armia Kampuczy wtargnęła na wysepkę Thổ Chu w Zatoce Syjamskiej. Agresji towarzyszyła masakra około 500 tamtejszych mieszkańców. Wietnamczycy odpowiedzieli na atak kontrofensywą w wyniku której siły Demokratycznej Kampuczy zostały wygnane ze spornych wysepek a Wietnamczycy karnie zajęli kampuczańskie wyspy Koh Poulo Wai[19]. W ciągu 1976 roku choć oficjalnie oba rządy mówiły o poprawie wzajemnych relacji to w praktyce wrogość między nimi stale wzrastała[20]. 30 kwietnia armia Czerwonych Khmerów przekroczyła granicę z Wietnamem i zaatakowała prowincję An Giang i Châu Đốc. W trakcie ataku Czerwoni Khmerzy dokonali zabójstw setek cywilów wietnamskich[21]. Siły Wietnamu rozpoczęły odwetowy atak przeciwko Kampuczy. 16 grudnia oddziały piechoty wsparte przez siły powietrzne dokonały bezpośredniego ataku na obszar Kampuczy[22]. Kampuczanie w starciu z wojskiem wietnamskim odnieśli dotkliwe straty. Pod koniec grudnia Wietnam odniósł nad Kampuczą liczne zwycięstwa[23][24]. 6 stycznia 1978 roku wojska wietnamskie znalazły się już tylko 38 kilometrów od Phnom Penh jednak rząd Wietnamu nie zdecydował się na ostateczne uderzenie przeciwko reżimowi Pol Pota i zdecydował się na wycofanie się w stronę Wietnamu połączone z ewakuacją tysięcy kampuczańskich uchodźców cywilnych i uwolnionych więźniów reżimów. Wśród tej grupy uchodźców znalazł się Hun Sen który po obaleniu reżimu Czerwonych Khmerów stanął na czele nowego rządu Kambodży[25].

27 stycznia Wietnam rozpoczął rozmowy z przygranicznymi oddziałami kampuczańskimi w celu przekonania ich do buntu przeciwko reżimowi[26]. Wietnam w tym samym czasie skontaktował się z So Phim będącym liderem wojskowej frakcji Czerwonych Khmerów we Wschodniej Strefie Wojskowej Kambodży. So Phim planował powstanie przeciwko reżimowi w czym został poparty przez Wietnam. Strefa Wschodnia Wojska ze względu na celowe jak się później okazało uchylanie się od akcji przeciw Wietnamowi wzbudziła coraz większe niepokoje w rządzie na skutek czego sam Pol Pot określił strefę jako gniazdo zdrajców[27]. Pol Pot wyprzedziłpo tym jak odkrył że wszedł on w alians z Wietnamczykami, wysłał pozostałe jednostki wojskowe na obszar Strefy Wschodniej w celu eliminacji zdrajców. Na skutek interwencji rządu strefa została rozbita a So Phim popełnił samobójstwo. Do Wietnamu udało się uciec zastępcy Phima, Hengowi Samrinowi gdzie kontynuował on działalność przeciw reżimowi[28]. W czerwcu 1978 roku siły lotnicze Wietnamu rozpoczęły masowe bombardowanie Kampuczy wykonując dziennie około 30 lotów. Loty przyczyniły się do gigantycznych strat Kampuczy. Do tego czasu większość rozbitej Strefy Wschodniej Wojska uciekło do Wietnamu gdzie w tajnych obozach wojska wietnamskiego przechodziło szkolenie[29]. Pod koniec czerwca wojska wietnamskie przeprowadziły ograniczoną akcje wojskową przeciwko Czerwonym Khmerom. Wietnamczycy zajęli szereg prowincjonalnych miast i Prey Veng Suong w odpowiedzi na co armia Kampuczy przeprowadziła ostrzał terenów przygranicznych[30]. W drugiej połowie 1978 roku Wietnam ogłosił utworzenie Zjednoczonego Frontu Ocalenia Narodowego Kambodży[31]. Według Hanoi Zjednoczony Front Ocalenia Narodowego był niezależnym ruchem komunistycznym Kambodży wywodzącym się z różnych środowisk. Na czele ruchu stanął Hen Samrin będący byłym dowódcą 4. dywizji Kampuczy. Jeszcze przed utworzeniem Frontu wspierani przez Hanoi opozycjoniści kambodżańscy przekraczali granicę w celu poszerzania bazy wsparcia dla ruchu przeciwników reżimu[32].

Upadek[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 1978 roku, po kilku latach granicznych starć i wskutek masowego napływu uchodźców do Wietnamu, dywizje wietnamskie wsparły rozpoczęte w kwietniu 1978 antypolpotowskie powstanie którym kierował dowódca 4 Dywizji Piechoty Heng Samrin i 7 stycznia 1979 roku współdziałając z oddziałami powstańczymi zajęły Phnom Penh, obalając reżim Pol Pota. Pomimo zakorzenionej niechęci do Wietnamczyków, oddziałom pomagali masowo uciekający aktywiści, którzy stanowili potem rdzeń nowego, prowietnamskiego rządu. Na czele nowych władz państwa czyli Ludowej Republiki Kampuczy stanął Heng Samrin[33]. Czerwoni Khmerzy wycofali się do dżungli w zachodniej części kraju, gdzie kontrolowali obszary przy granicy z Tajlandią i przez szereg lat w sojuszu z monarchistami prowadzili walkę partyzancką. W 1981 KPK została formalnie rozwiązana. Nieoficjalnie byli wspierani przez niektórych oficerów armii tajlandzkiej, którzy dorabiali się na przemycie diamentów, a także (w imię walki z Wietnamem) przez Chiny, rząd Tajlandii oraz władze USA i CIA[34]. CIA dostarczało pieniędzy, żywności i broni zaś w listopadzie 1980 bazy Czerwonych Khmerów wizytował były wicedyrektor CIA Ray Cline. Na arenie międzynarodowej USA podtrzymywały fikcję istnienia Demokratycznej Kampuczy reprezentowanej w ONZ przez „brata numer 3” Ieng Sary. Koalicyjny Rząd Demokratycznej Kampuczy powstał w 1982 roku skupiał monarchistów, prawicowych republikanów i Czerwonych Khmerów, na arenie międzynarodowej był uznawany przez większość państw niekomunistycznych. W 1985 roku Khieu Samphan oficjalnie zastąpił Pol Pota na stanowisku przywódcy Czerwonych Khmerów. W latach 1986-1988 Pol Pot mieszkał w Tajlandii chroniony przez oddział specjalny armii tajlandzkiej. W 1989 roku z Kambodży wycofała się armia wietnamska, u władzy pozostał jednak prowietnamski rząd, którym kierował premier Hun Sen.

Wszystkie siły polityczne Kambodży podpisały w 1991 roku układ, wzywający do rozbrojenia i wolnych wyborów, ale w 1992 roku Czerwoni Khmerzy podjęli działania zbrojne, odrzucając wyniki wyborów. W 1996 roku nastąpiła jednak masowa dezercja żołnierzy, zaś walki frakcyjne doprowadziły do uwięzienia Pol Pota przez samych Czerwonych Khmerów. Pol Pot zmarł w kwietniu 1998 roku, a w grudniu Khieu Samphan poddał się. 29 grudnia 1998 roku pozostali przywódcy organizacji wyrazili żal z powodu zbrodni w latach 70. W następnym roku większość członków poddała się, a z chwilą schwytania ostatniego przywódcy, Ta Mok, organizacja przestała formalnie istnieć. Wielu liderów organizacji oraz członków ich ochrony osobistej, rodzin i najwierniejszych popleczników mieszka w Pailin, gdzie sprawują władzę na mocy nieformalnej umowy z rządem. Oficjalną organizacją byłych Czerwonych Khmerów jest Grupa Studiów nad Teorią Pol Pota mająca swoje komórki zagraniczne m.in. w Nepalu, Indiach, USA, Holandii.

Procesy sądowe[edytuj | edytuj kod]

Kaing Guek Eav w Nadzwyczajnej Izbie Sądu Kambodży 3 lutego 2012

Procesy przywódców Czerwonych Khmerów utknęły w martwym punkcie i wyraża się przekonanie, że nie uda się ich postawić przed sądem, m.in. dlatego, że wielu ludzi u władzy, jak np. premier Hun Sen, było kiedyś aktywistami tej organizacji lub okresowo współdziałało z nią (jak król Norodom Sihanouk) i mogli być zamieszani w zbrodnie lub obawiać się ujawnienia kompromitujących faktów. To samo dotyczy ChRL, Tajlandii, USA i CIA. Młodzi mieszkańcy Kambodży mają coraz mniejszą świadomość okrucieństw, jakich dopuszczono się ćwierć wieku wcześniej.

W 2001 Zgromadzenie Narodowe Kambodży przyjęło ustawę o powołaniu trybunału do osądzenia zbrodni Czerwonych Khmerów. Rząd nalegał, aby procesy odbywały się w Kambodży i z udziałem kambodżańskich sędziów. W 2006 osiągnięto porozumienie z ONZ w sprawie organizacji Nadzwyczajnej Izby Sądu Kambodży dla Osądzenia Zbrodni Popełnionych w Czasach Demokratycznej Kampuczy.

W 2009 ruszył pierwszy proces, w którym osądzono Kaing Guek Eav (Kang Kek Ieu) alias Duch[35]. Do 16 marca 2009 30 sędziów, w tym 13 spoza Kambodży, przesłuchało 133 świadków[36]. Kaing Guek Eav po wysłuchaniu długiego aktu oskarżenia przyznał się do winy. Twierdził jednak, iż wykonywał wówczas rozkazy swoich przełożonych[37]. 26 lipca 2010 Kaing Guek Eav przez Izbę Orzekającą został skazany na 35 lat pozbawienia wolności za zbrodnie przeciwko ludzkości, 3 lutego 2012 Izba Wyższa zmieniła wyrok na dożywotnie pozbawienie wolności[38].

W czerwcu 2011 rozpoczęły się procesy kolejnych czterech członków rządu Pol Pota: Nuon Chea, Khieu Samphan, Ieng Sary i Ieng Thirith. W sierpniu 2012 Ieng Thirith została wyłączona z procesu z powodów zdrowotnych (demencja)[39]. W trakcie procesu, w marcu 2013, zmarł Ieng Sary. 8 sierpnia 2014 Noun Chea i Khieu Samphan zostali skazani na kary dożywotniego więzienia.

Ideologia[edytuj | edytuj kod]

Czerwoni Khmerzy byli ruchem niejednorodnym, Adam W. Jelonek wyróżnia tam sześć tendencji: ekstremistyczną „grupę paryską” (Pol Pot), ortodoksyjnych maoistów (Hu Nim, Hou Youn), prowietnamskich internacjonalistów (Vorn Veth, Touch Phoen), nacjonalistów z Issarak (Ta Mok), demokratów z Pracheachon (Keo Meas, Non Suon) i jednolitofrontowców (zwolenników Sihanouka)[40]. Tu omówiona zostanie ideologia tzw. „grupy paryskiej”. Ideologia ta pozostała prosta i enigmatyczna ze względu na antyintelektualizm Czerwonych Khmerów głoszących absolutny prymat praktyki nad teorią[41].

Celem Czerwonych Khmerów było stworzenie społeczeństwa komunistycznego poprzez całkowite i natychmiastowe zniesienie pieniądza, wymiany towarowej i własności prywatnej[42]. Nowe społeczeństwo miało być doskonale egalitarne[43], co wymagało homogeniczności zakładającej unicestwienie dotychczasowych struktur społecznych i uniformizację jednostek[44]. Niezbędnym warunkiem stworzenia „nowego społeczeństwa” miało być też zerwanie z tradycją i dotychczasowym dziedzictwem kulturowym (zwłaszcza religią)[45]. Egalitaryzm w warunkach zacofanej Kambodży oznaczał „równanie w dół” do poziomu wiejskiej biedoty najbardziej zacofanych regionów: za wymagający zniszczenia luksus uznano wszystko, co jest niedostępne dla ogółu[46]. Czołowy teoretyk ekonomiczny Czerwonych Khmerów Hou Youn wyróżnił dwa typy systemów gospodarczych: „przyrodniczy” (gospodarka naturalna) i „towarowy” (oparty na handlu)[47]; w warunkach rolniczej Kambodży gospodarka „towarowa” pasożytowała na „przyrodniczej” (według jego obliczeń producent ryżu otrzymywał tylko 26 proc. zysku)[48] Wynikała z tego wrogość Czerwonych Khmerów wobec miast pełniących w społeczeństwie preindustrialnym rolę pasożytniczą[49] (nawet miejska klasa robotnicza była uważana za grupę relatywnie uprzywilejowaną)[50].

Za jedyną siłę rewolucji uznano najbiedniejsze chłopstwo, które zamierzano zorganizować w spółdzielniach produkcyjnych[47]. Podstawą gospodarki miało być rolnictwo, rozwój przemysłu (głównie lekkiego) odkładano na przyszłość („rolnictwo stanowi podstawę dla dalszej ekspansji przemysłu”)[51]. Gospodarka Kambodży miała mieć charakter samowystarczalny (zasada „opierania się na własnych siłach”), co zapewnić miało rewolucji kambodżańskiej niezależność od imperializmu i neokolonializmu; pociągało to za sobą konieczność regresji technologicznej[52].

Głównym źródłem ideologii Czerwonych Khmerów był maoizm[53] (ponadto różni badacze zwracają uwagę na możliwy wpływ Józefa Stalina, Josipa Tito, Samira Amina i Frantza Fanona[54]). Z maoizmu Czerwoni Khmerzy zapożyczyli pojmowanie rewolucji jako totalnego zerwania z przeszłością, skrajnie kolektywistyczną i egalitarną wizję komunizmu („komuny ludowe”), uznanie chłopstwa za siłą rewolucyjną, militaryzm, wreszcie koncepcję „polegania na własnych siłach”[55]. Dlatego Adam W. Jelonek stwierdza: „Większość badaczy problematyki kampuczańskiej uznaje Demokratyczną Kampuczę za państwo komunistyczne, realizujące jednak indywidualnie założony i bardzo odległy od znanych nam europejskich wzorów marksizmu model ideologiczny, nawiązujący raczej do postleninowskich interpretacji niż do samych korzeni marksistowskich”[56][57].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Robert S. Robins, Jerrold M. Post, Paranoja polityczna, psychopatologia nienawiści, Wyd. KiW, Warszawa 1999, s. 320.
  2. Zbigniew Marcin Kowalewski, Czas Czerwonych Khmerów – rewolucja, rasizm i ludobójstwo, www.internacjonalista.pl, dostęp od 11 VII 2008 r.
  3. Monika Warneńska, Śladami pol Pota, Warszawa : Świat Książki 1999, s. 106-108
  4. Adam W. Jelonek, Kambodża, Warszawa: Trio 2008, s. 113-114
  5. Wiesław Górnicki, Bambusowa klepsydra, Warszawa: PIW 1980 s. 216-217
  6. Piotr Ostaszewski, Kambodża: zapomniana wojna 1970-1975 (dojście Czerwonych Khmerów do władzy), Toruń 2003, s. 74, 120
  7. Marek Sliwinski, Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique (L’Harmattan, 1995), s.41-48.
  8. David P. Chandler, The Tragedy of Cambodian History, New Haven CT: Yale University Press, 1991, s. 231.
  9. Chandler, s. 228–229.
  10. Karnow, s. 608.
  11. Sutsakhan, s. 32.
  12. Isaacs, Hardy i Brown, s. 106.
  13. Isaacs, Hardy i Brown, s. 107.
  14. Deac, s. 216, 230
  15. Sophal Ear: The Khmer Rouge Canon 1975-1979: The Standard Total Academic View on Cambodiahe Khmer Rouge Canon 1975-1979. 1995.
  16. Distortions at Fourth Hand: Chomsky lies.
  17. Adam W. Jelonek, Rewolucja Czerwonych Khmerów 1975-1978, Wyd. Scholar, Warszawa 1999, s. 156.
  18. Farrel, s. 195
  19. Farrel, s. 195
  20. Morris, s. 97
  21. Morris, s. 98
  22. O'Dowd, s. 37
  23. Morris, s. 102
  24. O'Dowd, s. 37
  25. Morris, s. 102
  26. O'Dowd, s. 37
  27. Morris, s. 106
  28. Khoo, s. 124
  29. Morris, s. 107
  30. O'Dowd, s. 38
  31. O'Dowd, s. 38
  32. Morris, s. 110
  33. Morris, s. 111
  34. Martin, s. 216
  35. Strona Nadzwyczajnej Izby Sądu dla Kambodży. [dostęp 2012-10-30].
  36. Hanna Shen, Tak mordowali komuniści z Sorbony, Naszdziennik.pl, dostęp od 20 II 2009 r.
  37. Khmer przyznał się do winy, Naszdziennik.pl, dostęp od 31 marca 2009 r.
  38. Profil Kaing Guek Eav na stronie Nadzwyczajnej Izby Sądu Kambodży dostęp od 30 X 2012 r.
  39. Sprawa 002 na stronie Nadzwyczajnej Izby Sądu Kambodży, dostęp od 30 X 2012 r.
  40. A. W. Jelonek, op. cit., s. 100.
  41. A. W. Jelonek, op. cit., s. 140-141.
  42. Wiesław Górnicki, Bambusowa klepsydra, Wyd. Czytelnik, Warszawa 1980, s. 252-254.
  43. A. W. Jelonek, Kambodża, Wyd. Trio, Warszawa 2008, s. 157.
  44. W. Górnicki, op. cit., s. 34-35.
  45. A. W. Jelonek, Rewolucja Czerwonych Khmerów..., s. 144-145.
  46. W. Górnicki, op. cit., s. 135-137.
  47. 47,0 47,1 D. W. Mosiakow, Narodziny i praktyka państwa utopii, Prezentacje nr 4 (1982).
  48. A. W. Jelonek, op. cit., s. 72.
  49. W. Górnicki, op. cit., s. 138-139.
  50. A. W. Jelonek, op. cit., s. 90.
  51. A. W. Jelonek, op. cit., s. 89-90.
  52. W. Górnicki, op. cit., s. 128-133.
  53. A. W. Jelonek, op. cit., s. 49-50.
  54. A. W. Jelonek, op. cit., s. 52-55; W. Górnicki, op. cit., s. 210.
  55. W. Górnicki, op. cit., s. 50, 98-99, 217. Jeden z działaczy Czerwonych Khmerów powiedział: Musimy spalić starą trawę, by wyrosła nowa”. A. W. Jelonek, op. cit., s. 149.
  56. A. W. Jelonek, op. cit., s. 48.
  57. Jarosław Tomasiewicz, Maoizm, polpotyzm, dengizm: trzy formy azjatyckiego marksizmu, Centrum Studiów Polska-Azja.pl, dostęp od 27 kwietnia 2012 r.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Sutsakhan, Lt. Gen. Sak, The Khmer Republic at War and the Final Collapse. Washington DC: United States Army Center of Military History, 1987.
  • Deac, Wilfred P. (2000). Road to the Killing Fields: the Cambodian War of 1970–1975. College Station TX: Texas A&M University Press.
  • Dougan, Clark; Fulghum, David et al. (1985). The Fall of the South. Boston: Boston Publishing Company. ISBN 0-939526-16-6.
  • Isaacs, Arnold; Hardy, Gordon (1988). Pawns of War: Cambodia and Laos. Boston: Boston Publishing Company. ISBN 0-939526-24-7.
  • Karnow, Stanley (1983). Vietnam: A History. New York: Viking Press. ISBN 0-670-74604-5.
  • Lipsman, Samuel; Doyle, Edward et al. (1983). Fighting for Time: 1969–1970. Boston: Boston Publishing Company. ISBN 0-939526-07-7.
  • Lipsman, Samuel; Weiss, Stephen (1985). The False Peace: 1972–74. Boston: Boston Publishing Company. ISBN 0-939526-15-8.
  • Osborne, Milton (1979). Before Kampuchea: Preludes to Tragedy. Sydney: George Allen & Unwin. ISBN 0-86861-249-9.
  • Farrell, Epsey C. (1998). The Socialist Republic of Vietnam and the Law of the Sea: An Analysis of Vietnamese Behaviour within the Emerging International Oceans Regime. The Hague: Kluwer Law International. ISBN 90-411-0473-9.
  • Martin, Marie A. (1994). Cambodia: A Shattered Society. Berkeley: California University Press. ISBN 978-0-520-07052-3.
  • Morris, Stephen J. (1999). Why Vietnam invaded Cambodia: political culture and causes of war. Chicago: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-3049-5.
  • O’Dowd, Edward C. (2007). Chinese military strategy in the third Indochina war: the last Maoist war. Abingdon: Routledge. ISBN 978-0-203-08896-8.
  • Jones, David M.; Smith, M.L.R (2006). ASEAN and East Asian International Relations: Regional Delusions. Northhampton: Edward Elgar Publishing Limited. ISBN 978-1-84376-491-5.