Czesi w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Czesi w Polsce – jedna z dziewięciu ustawowo uznanych mniejszości narodowych w Polsce[1], przynależność do której w trakcie spisu powszechnego z 2011 roku zadeklarowało 2 831 osób. Mniejszość czeska jest w Polsce równocześnie mniejszością wyznaniową, współtworzącą Kościół Ewangelicko-Reformowany[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Napis w języku czeskim nad kazalnicą w kościele ewangelicko-reformowanym w Zelowie
Tablica poświęcona Janowi Husowi

Początki kontaktów polsko-czeskich[edytuj | edytuj kod]

Czesi obecni są w polskiej kulturze już od samych początków państwowości. Stosunki polsko-czeskie już we wczesnym średniowieczu obejmowały wzajemne kontakty kulturowe oraz migracje kupców, rycerstwa czy duchowieństwa[2]. To właśnie Czesi odegrali rolę pośredników w przyswajaniu przez Polskę dorobku kulturowego zachodniej Europy. Powszechnie znany i obustronnie aprobowany jest historyczny fakt przyjęcia chrześcijaństwa z Czech, wraz z małżeństwem Mieszka I z Doubrawką (Dąbrówką)[3]. Kontakty polsko-czeskie ułatwiała językowa bliskość, czeskie wpływy bardzo silnie wpłynęły na kształtowanie się polskiej terminologii religijnej i prawnoadministracyjnej. W późnym średniowieczu wielkie znaczenie dla rozwoju polskiego języka literackiego miały czeskie przekłady Biblii[4].

Migracje na teren Polski[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze duże migracje Czechów na tereny Polski związane były z czynnikami religijnymi. Ich historię otwiera rok 1548, gdy Ferdynand I nakazał wszystkim poddanym należącym do husyckiej Jednoty Braterskiej wstąpienie do Kościoła katolickiego albo opuszczenie kraju[5]. Osiedlenie się w Wielkopolsce braci czeskich, którzy jako ruch religijno-społeczny wyłonili się z husytyzmu, było niezwykle istotne dla rozwoju polskiej reformacji. Inspiracje czeskie odegrały zwłaszcza rolę w początkowej fazie formowania się polskiej literatury reformacyjnej w I połowie XVI wieku[6].

Zasadnicza fala migracyjna Czechów na ziemie polskie przypadła jednak na późniejszy czas i związana była z ostateczną klęską wojsk pod Białą Górą w 1620. Represje władz wobec niekatolików spowodowały, iż z Czech i Moraw wyemigrowało około 120 tysięcy osób – protestantów o silnie czeskiej tożsamości[7]. Czeska inteligencja emigrowała głównie na teren Wielkopolski, a jej największym skupiskiem stało się od 1628 Leszno, gdzie osiadło około tysiąca Czechów, w tym wybitny uczony Jan Ámos Komenský[8]. Oprócz Leszna znaczna liczba Czechów osiedliła się także w Ostrorogu i Toruniu.

Znaczna liczba Czechów i Słowaków emigrowała w XVIII w. z głębi swego kraju na Śląsk, na ziemie którego w czasach tak zwanej „kolonizacji fryderycjańskiej” przybyło ponad 25 tysięcy Czechów[8]. Do największych czeskich osad należały wtedy Ziębice, Strzelin czy Tabor Wielki.

Pod koniec XVIII wieku koloniści czescy skierowali się na wschód. Potomkowie czeskich emigrantów ze Śląska kupili w 1802 ziemię w Zelowie – uważanym współcześnie za główny ośrodek mniejszości czeskiej – który wówczas znajdował się na obszarze zarządzanym przez króla pruskiego. Wkrótce macierzyste czeskie kolonie na Śląsku i Zelów znów rozdzieliła granica państwowa, ale napływ Czechów w okolice Zelowa nie ustawał. Innymi ośrodkami Polski centralnej, w których od XIX wieku osiedlali się Czesi, były: Kuców, Kamienica Polska, Łódź, Żyrardów, a także Warszawa[8][9].

W 1825 zelowscy Czesi oddali do użytku pierwszą w mieście świątynię (kalwińską). Parafia ta od razu stała się równocześnie ważnym ośrodkiem czeskiego życia narodowego. Pastorzy dbali o to, by językiem nabożeństw oraz komunikacji między parafianami był język czeski[10]. W okresie tym Zelów etnicznie miał charakter niemal czysto czeski. W 1845 w mieście zamieszkiwało 1264 Czechów, należących do Kościoła ewangelicko-reformowanego, i tylko 64 Polaków wyznania katolickiego oraz 19 Niemców-luteranów[11]. W kolejnych latach – w miarę napływu ludności żydowskiej, polskiej i niemieckiej – charakter Zelowa zmienił się na wielonarodowy. Największą zbiorowością Czesi byli tu jeszcze tuż przed II wojną światową (3 000 Czechów przy 2 000 Żydów i około 600 Polaków). Po II wojnie światowej liczba Czechów znacznie zmalała, wyjechała również duża część Niemców. Na miejsce wymordowanej ludności żydowskiej do ośrodka napływali Polacy, a Czesi stali się niewielką społecznością[10]. Przeobrażeniom uległ również krajobraz konfesyjny miasta – przestały tu funkcjonować Wolny Kościół Ewangelicko-Reformowany, metodyści i bracia czescy[12].

Współcześnie oprócz Zelowa czeskie rodziny zamieszkują także w pobliskich miejscowościach: Zelówek, Ignaców, Józefatów, Kleszczów[13].

„Czeski kątek”[edytuj | edytuj kod]

Ludnością autochtoniczną byli Czesi zamieszkujący niegdyś na zachodzie powiatu kłodzkiego. Rejon ten nazywano „czeskim kątkiem” (cz. Český koutek) i składał się on z wsi: Kudowa-Zdrój (Chudoba), Ostra Góra (Ostrá Hora), Słone (Slané), Brzozowie (Březová), Pstrążna (Stroužné), Czermna (Velká Čermná), Bukowina Kłodzka (Bukovina), Zakrze (Žakš), Ostra Góra (Nouzín) i Błażejów (Blažejov). Obszar ten, pod względem geograficznym, nie jest częścią Kotliny Kłodzkiej – należy do zlewiska Łaby/Morza Północnego w odróżnieniu od Kotliny Kłodzkiej, która należy do zlewiska Odry/Morza Bałtyckiego. Według niemieckiego spisu ludności z 1902 żyło tam 5250 Czechów[14]. W pozostałych rejonach ziemi kłodzkiej osadnictwo czeskie było mniej liczne. W 1905 w powiecie bystrzyckim język czeski jako ojczysty deklarowało 769 osób, a w powiecie noworudzkim 615 osób[15].

Administracja polska traktowała po 1945 mieszkających tu Czechów jako Niemców, dlatego też podlegali oni przymusowym przesiedleniom. Zaraz po wojnie liczbę Czechów w „czeskim kątku” szacowano na około 5 tysięcy osób. W ciągu roku liczba ta zmniejszyła się do około 500. Większość już w 1945 uciekła do Czechosłowacji do swych rodzin, a nieco ponad tysiąc osób wyjechało do Niemiec Zachodnich razem z etnicznymi Niemcami[16].

Czesi w II RP[edytuj | edytuj kod]

W granicach II RP zamieszkiwała duża grupa tak zwanych Czechów wołyńskich. Największa fala czeskich kolonistów przybyła na Wołyń w latach 1878-1897. Po I wojnie światowej na obszarze tym mieszkało już ponad 40 tysięcy Czechów[17]. Polski spis powszechny z 1921 wykazał, iż w samym województwie wołyńskim zamieszkiwało około 25 tysięcy Czechów w 534 miejscowościach (w 107 z nich zamieszkiwało więcej niż 30 Czechów, w 51 Czesi byli jedyną ludnością)[17]. Według spisu powszechnego z 1931 językiem czeskim posługiwało się w Polsce 29 739 osób. Znakomitą większość stanowili w tej grupie właśnie Czesi wołyńscy (27 978 osób).

Czesi na terenie Wołynia posiadali własne organizacje społeczne i kulturalne, 27 bibliotek, wydawano czeskie pisma „Hlas Volyně” oraz „Buditel”[18].

Większość dorosłych Czechów wołyńskich zajmowała się rolnictwem. Czeskie gospodarstwa należały do intensywnych, wśród upraw dominowało żyto, rozwinięta była również hodowla. Do Czechów należało oprócz tego dziesięć regionalnych browarów, cukrownie i mleczarnie, olejarnie, młyny[19].

Czesi wołyńscy należeli w większości do Kościoła prawosławnego (w 1928 objęła nad nimi zwierzchnictwo Czeska Cerkiew Prawosławna na czele z władyką Gorazdem). Głównym ośrodkiem wołyńskiego czeskiego prawosławia stał się Kwasiłów, gdzie znajdował się prawosławny sobór i drukowano religijne czasopismo „Za pravdu”[20].

Po II wojnie światowej duża część wołyńskich Czechów przesiedliła się do Czechosłowacji na mocy umowy między Czechosłowacją a Związkiem Radzieckim[18].

Liczebność i obszar zamieszkania[edytuj | edytuj kod]

Podczas spisu powszechnego w 2002 narodowość czeską zadeklarowało 386 obywateli Polski, w tym[21]:

W kolejnym spisie z 2011, w którym umożliwiono podwójne deklaracje narodowościowo-etniczne, narodowość czeską zadeklarowało 2 831 obywateli polskich, w tym[23]:

W miastach zamieszkiwało 2251 przedstawicieli mniejszości czeskiej (79,53%), na obszarach wiejskich zaś 580 (20,47%)[24].

Życie społeczne[edytuj | edytuj kod]

Członków mniejszości czeskiej zrzesza Stowarzyszenie Czechów w Polsce z siedzibą w Zelowie. Zawiązało się ono obok tamtejszej parafii ewangelicko-reformowanej, gdzie otworzyło między innymi klub czeski z biblioteką i wypożyczalnią filmów[25]. Stowarzyszenie zarejestrowano 8 stycznia 2010, podejmuje ono działania na rzecz zachowania języka przodków i dziedzictwa kulturowego osadników czeskich żyjących od wielu pokoleń w Polsce. Aktywnymi członkami stowarzyszenia są w głównej mierze członkowie Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w Polsce z parafii w Zelowie, Bełchatowie, Kleszczowie, Łodzi, Warszawie. Oddział Stowarzyszenia Czechów w Polsce funkcjonuje również w Gęsińcu[26].

Życie religijne[edytuj | edytuj kod]

Wyznanie ewangelicko-reformowane jest dla Czechów zamieszkujących w centrum Polski podstawowym systemem odniesienia, a sam Kościół ewangelicko-reformowany określany jest jako „ostoja czeskości”[27]. Na kształt sprawowanych w Zelowie obrzędów religijnych miały wpływ tradycje czeskobraterskie (według tego wzoru odprawiane są również nabożeństwa w języku polskim). Zachował się zwyczaj czytania Biblii i odmawiania modlitw w języku narodowym oraz śpiewania czeskich pieśni w trakcie nabożeństw. Na wielu nagrobkach cmentarza ewangelickiego w Zelowie widoczne są czeskie inskrypcje[28]. Wśród społeczności zelowskich Czechów kultywowana jest pamięć o wygnaniu ich przodków z ojczyzny z powodu wierności ideom Jana Husa, który wraz z Janem Amosem Komeńskim należy w świadomości polskich Czechów do grona bohaterów narodowych[29].

Równocześnie w Zelowie zauważalny jest proces asymilacji ludności czeskiej, do najważniejszych przejawów której należy dominacja w nabożeństwach języka polskiego oraz odchodzenie od tradycyjnych czeskich elementów w liturgii[27].

Polacy pochodzenia czeskiego i Czesi związani z historią Polski[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Polacy czeskiego pochodzenia.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym
  2. 2,0 2,1 Krzysztof Gawliczek: Historia mniejszości czeskiej na ziemiach polskich oraz różnice w interpretacji wzajemnej historii między Polakami a Czechami. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 13, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  3. Krzysztof Kwaśniewski: Reminiscencje polsko-czeskiej pamięci historycznej. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 126, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  4. Aleksander Wojciech Mikołajczak: Czesi w historii i kulturze Polski. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 29, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  5. Krzysztof Kwaśniewski: Reminiscencje polsko-czeskiej pamięci historycznej. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 128, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  6. Aleksander Wojciech Mikołajczak: Czesi w historii i kulturze Polski. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 30, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  7. Krzysztof Gawliczek: Historia mniejszości czeskiej na ziemiach polskich oraz różnice w interpretacji wzajemnej historii między Polakami a Czechami. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 15, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  8. 8,0 8,1 8,2 Krzysztof Gawliczek: Historia mniejszości czeskiej na ziemiach polskich oraz różnice w interpretacji wzajemnej historii między Polakami a Czechami. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 16, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  9. Krzysztof Kwaśniewski: Reminiscencje polsko-czeskiej pamięci historycznej. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 129, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  10. 10,0 10,1 Krzysztof Gawliczek: Historia mniejszości czeskiej na ziemiach polskich oraz różnice w interpretacji wzajemnej historii między Polakami a Czechami. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 17, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  11. Kokaisl, Petr (red.): Krajané: Po stopách Čechů ve východní Evropě.. Praha: Nostalgie, 2009, s. 67. ISBN 978-80-254-5924-9.
  12. Historia Zelowa. Urząd Miejski w Zelowie. [dostęp 2015-01-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-20)].
  13. Kokaisl, Petr (red.): Krajané: Po stopách Čechů ve východní Evropě.. Praha: Nostalgie, 2009, s. 74-76. ISBN 978-80-254-5924-9.
  14. Lubos Arno, Das tschechische Volkstum in der Grafschaft Glatz, [w:] Deutsche und Slawen, Wiedeń 1974, s. 29-53.
  15. O. Felcman, R. Gładkiewicz a kolektiv, Kladsko. Dějiny regionu, Hadec Králové-Wrocław-Praha –Kłodzko 2012, s. 262.
  16. Krzysztof Gawliczek: Historia mniejszości czeskiej na ziemiach polskich oraz różnice w interpretacji wzajemnej historii między Polakami a Czechami. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 21, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  17. 17,0 17,1 Michał Jarnecki. Czesi na polskim Wołyniu w latach międzywojennych. „Mazowieckie Studia Humanistyczne”. 2012 nr 1-2. s. 16. 
  18. 18,0 18,1 Krzysztof Gawliczek: Historia mniejszości czeskiej na ziemiach polskich oraz różnice w interpretacji wzajemnej historii między Polakami a Czechami. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 19, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  19. Michał Jarnecki. Czesi na polskim Wołyniu w latach międzywojennych. „Mazowieckie Studia Humanistyczne”. 2012 nr 1-2. s. 18. 
  20. Michał Jarnecki. Czesi na polskim Wołyniu w latach międzywojennych. „Mazowieckie Studia Humanistyczne”. 2012 nr 1-2. s. 20. 
  21. Charakterystyka mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2015-01-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-20)].
  22. Deklaracje narodowościowe w gminach w 2002 r.. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-01-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-01)].
  23. Mniejszości narodowe i etniczne oraz społeczność posługująca się językiem kaszubskim - liczebność (również wg województw). Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2015-01-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-20)].
  24. Charakterystyka społeczno-demograficzna mniejszości. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2014-09-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-30)].
  25. O parafii.... Parafia Ewangelicko-Reformowana w Zelowie. [dostęp 2015-01-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-20)].
  26. O nas. Stowarzyszenie Czechów w Polsce. [dostęp 2015-01-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-20)].
  27. 27,0 27,1 Piotr Wróblewski: Kim są zelowscy Czesi?. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 53, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  28. Piotr Wróblewski: Kim są zelowscy Czesi?. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 50, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  29. Piotr Wróblewski: Kim są zelowscy Czesi?. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 52, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 17, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  • Michał Jarnecki. Czesi na polskim Wołyniu w latach międzywojennych. „Mazowieckie Studia Humanistyczne”. 2012 nr 1-2. 
  • Petr Kokaisl (red.): Krajané: Po stopách Čechů ve východní Evropě.. Praha: Nostalgie, 2009. ISBN 978-80-254-5924-9.
  • Arno Lubos, Das tschechische Volkstum in der Grafschaft Glatz, [w:] Deutsche und Slawen, Wiedeń 1974, s. 29-53.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]