Czesi w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Czesi w Polsce – jedna z dziewięciu ustawowo uznanych mniejszości narodowych w Polsce[1], przynależność do której w trakcie spisu powszechnego z 2011 roku zadeklarowało 2831 osób. Mniejszość czeska jest w Polsce równocześnie mniejszością wyznaniową, współtworzącą Kościół Ewangelicko-Reformowany[2].

Historia[edytuj]

Napis w języku czeskim nad kazalnicą w kościele ewangelicko-reformowanym w Zelowie
Tablica poświęcona Janowi Husowi

Początki kontaktów polsko-czeskich[edytuj]

Czesi obecni są w polskiej kulturze już od samych początków państwowości. Stosunki polsko-czeskie już we wczesnym średniowieczu obejmowały wzajemne kontakty kulturowe oraz migracje kupców, rycerstwa czy duchowieństwa[2]. To właśnie Czesi odegrali rolę pośredników w przyswajaniu przez Polskę dorobku kulturowego zachodniej Europy. Powszechnie znany i obustronnie aprobowany jest historyczny fakt przyjęcia chrześcijaństwa z Czech, wraz z małżeństwem Mieszka I z Doubrawką (Dąbrówką)[3]. Kontakty polsko-czeskie ułatwiała językowa bliskość, czeskie wpływy bardzo silnie wpłynęły na kształtowanie się polskiej terminologii religijnej i prawnoadministracyjnej. W późnym średniowieczu wielkie znaczenie dla rozwoju polskiego języka literackiego miały czeskie przekłady Biblii[4].

Migracje na teren Polski[edytuj]

Pierwsze duże migracje Czechów na tereny Polski związane były z czynnikami religijnymi. Ich historię otwiera rok 1548, gdy Ferdynand I nakazał wszystkim poddanym należącym do husyckiej Jednoty Braterskiej wstąpienie do Kościoła katolickiego albo opuszczenie kraju[5]. Osiedlenie się w Wielkopolsce braci czeskich, którzy jako ruch religijno-społeczny wyłonili się z husytyzmu, było niezwykle istotne dla rozwoju polskiej reformacji. Inspiracje czeskie odegrały zwłaszcza rolę w początkowej fazie formowania się polskiej literatury reformacyjnej w I połowie XVI wieku[6].

Zasadnicza fala migracyjna Czechów na ziemie polskie przypadła jednak na późniejszy czas i związana była z ostateczną klęską wojsk pod Białą Górą w 1620. Represje władz wobec niekatolików spowodowały, iż z Czech i Moraw wyemigrowało około 120 tysięcy osób – protestantów o silnie czeskiej tożsamości[7]. Czeska inteligencja emigrowała głównie na teren Wielkopolski, a jej największym skupiskiem stało się od 1628 Leszno, gdzie osiadło około tysiąca Czechów, w tym wybitny uczony Jan Ámos Komenský[8]. Oprócz Leszna znaczna liczba Czechów osiedliła się także w Ostrorogu i Toruniu.

Znaczna liczba Czechów i Słowaków emigrowała w XVIII w. z głębi swego kraju na Śląsk, na ziemie którego w czasach tak zwanej „kolonizacji fryderycjańskiej” przybyło ponad 25 tysięcy Czechów[8]. Do największych czeskich osad należały wtedy Ziębice, Strzelin czy Tabor Wielki.

Pod koniec XVIII wieku koloniści czescy skierowali się na wschód. Potomkowie czeskich emigrantów ze Śląska kupili w 1802 ziemię w Zelowie – uważanym współcześnie za główny ośrodek mniejszości czeskiej – który wówczas znajdował się na obszarze zarządzanym przez króla pruskiego. Wkrótce macierzyste czeskie kolonie na Śląsku i Zelów znów rozdzieliła granica państwowa, ale napływ Czechów w okolice Zelowa nie ustawał. Innymi ośrodkami Polski centralnej, w których od XIX wieku osiedlali się Czesi, były: Kuców, Kamienica Polska, Łódź, Żyrardów, a także Warszawa[8][9].

W 1825 zelowscy Czesi oddali do użytku pierwszą w mieście świątynię (kalwińską). Parafia ta od razu stała się równocześnie ważnym ośrodkiem czeskiego życia narodowego. Pastorzy dbali o to, by językiem nabożeństw oraz komunikacji między parafianami był język czeski[10]. W okresie tym Zelów etnicznie miał charakter niemal czysto czeski. W 1845 w mieście zamieszkiwało 1264 Czechów, należących do Kościoła ewangelicko-reformowanego, i tylko 64 Polaków wyznania katolickiego oraz 19 Niemców-luteranów[11]. W kolejnych latach – w miarę napływu ludności żydowskiej, polskiej i niemieckiej – charakter Zelowa zmienił się na wielonarodowy. Największą zbiorowością Czesi byli tu jeszcze tuż przed II wojną światową (3000 Czechów przy 2000 Żydów i około 600 Polaków). Po II wojnie światowej liczba Czechów znacznie zmalała, wyjechała również duża część Niemców. Na miejsce wymordowanej ludności żydowskiej do ośrodka napływali Polacy, a Czesi stali się niewielką społecznością[10]. Przeobrażeniom uległ również krajobraz konfesyjny miasta – przestały tu funkcjonować Wolny Kościół Ewangelicko-Reformowany, metodyści i bracia czescy[12].

Współcześnie oprócz Zelowa czeskie rodziny zamieszkują także w pobliskich miejscowościach: Zelówek, Ignaców, Józefatów, Kleszczów[13].

„Czeski kątek”[edytuj]

Ludnością autochtoniczną byli Czesi zamieszkujący niegdyś na zachodzie powiatu kłodzkiego. Rejon ten nazywano „czeskim kątkiem” (cz. Český koutek) i składał się on z wsi: Kudowa-Zdrój (Chudoba), Ostra Góra (Ostrá Hora), Słone (Slané), Brzozowie (Březová), Pstrążna (Stroužné), Czermna (Velká Čermná), Bukowina Kłodzka (Bukovina), Zakrze (Žakš), Ostra Góra (Nouzín) i Błażejów (Blažejov). Obszar ten, pod względem geograficznym, nie jest częścią Kotliny Kłodzkiej – należy do zlewiska Łaby/Morza Północnego w odróżnieniu od Kotliny Kłodzkiej, która należy do zlewiska Odry/Morza Bałtyckiego. Według niemieckiego spisu ludności z 1902 żyło tam 5250 Czechów[14]. W pozostałych rejonach ziemi kłodzkiej osadnictwo czeskie było mniej liczne. W 1905 w powiecie bystrzyckim język czeski jako ojczysty deklarowało 769 osób, a w powiecie noworudzkim 615 osób[15].

Administracja polska traktowała po 1945 mieszkających tu Czechów jako Niemców, dlatego też podlegali oni przymusowym przesiedleniom. Zaraz po wojnie liczbę Czechów w „czeskim kątku” szacowano na około 5 tysięcy osób. W ciągu roku liczba ta zmniejszyła się do około 500. Większość już w 1945 uciekła do Czechosłowacji do swych rodzin, a nieco ponad tysiąc osób wyjechało do Niemiec Zachodnich razem z etnicznymi Niemcami[16].

Morawcy[edytuj]

Maksymalny zasięg obszarów należących do Moraw i diecezji ołomunieckiej na Śląsku (obszar na którym wykształcili się "Morawcy").

Morawcyśląską grupą etnograficzną zamieszkującą pewne obszary ziemi głubczyckiej i raciborskiej w Polsce i sąsiedni kraik hulczyński w Czechach. Morawcy zamieszkiwali obszary należące wcześniej do księstwa opawskiego i karniowskiwgo oraz Margrabstwa Morawskiego (tzw. enklawy morawskie na Śląsku), które w 1742 roku włączono do Prus. Na pierwotnym terytorium księstwa raciborskiego Morawcy nie żyli, natomiast w samym mieście Raciborzu pewna ich ilość pojawiła się w ramach migracji wewnętrznych dopiero po aneksji tych terenów przez Prusy w 1742 roku i włączeniu ich do obszaru administrowanego z Raciborza. Morawcy występowali na obszarze od granic z Austrią po rzekę Psinę. Między większe ośrodki Morawców należały Kietrz, Baborów, Krzanowice, Hulczyn czy Nowa Cerekwia. Wbrew późniejszym roszczeniom czechosłowackim do pierwotnego obszaru zamieszkiwanego przez Morawców nie należał Racibórz (obszar zamieszkany przez Polaków) ani Głubczyce (obszar zwarcie zamieszkany przez Niemców). Morawcy uważali siebie za Morawian lub Niemców. Grupa ta wyodrębniła się w 1742 r. po podziału Śląska pomiędzy Prusy i Austrię i Morawcy stali się czeskimi Ślązakami na Śląsku Pruskim. W 1918 r. Czechosłowacja wysuwała roszczenia m.in. do Głubczyc, Raciborza i Kłodzka i w 1920 r. część powiatu raciborskiego, Kraik hulczyński (cz. Hlučínsko, niem. Hultschiner Ländchen), została przekazana Czechosłowacji, pomimo tego, że Morawcy w tym czasie byli już mocno zgermanizowani i uważali się raczej za Niemców. W 1938 r. kraik hulczyński został przyłączany do niemieckiego powiatu raciborskiego w rejencji opolskiej w prowincji śląskiej (od 1941 górnośląskiej). W 1945 r. były ziemie głubczycka i raciborska przyłączone do Polski i ziemia hluczyńska do Czechosłowacji i sprawa ta stała się kolejnym punktem zaostrzającym stosunki polsko-czechosłowackie. Czechosłowacja wysuwała roszczenia m.in. do Głubczyc, Raciborza, Koźla (Kędzierzyn-Koźle) i Kłodzka.

Czesi w II RP[edytuj]

W granicach II RP zamieszkiwała duża grupa tak zwanych Czechów wołyńskich. Największa fala czeskich kolonistów przybyła na Wołyń w latach 1878-1897. Po I wojnie światowej na obszarze tym mieszkało już ponad 40 tysięcy Czechów[17]. Polski spis powszechny z 1921 wykazał, iż w samym województwie wołyńskim zamieszkiwało około 25 tysięcy Czechów w 534 miejscowościach (w 107 z nich zamieszkiwało więcej niż 30 Czechów, w 51 Czesi byli jedyną ludnością)[17]. Według spisu powszechnego z 1931 językiem czeskim posługiwało się w Polsce 29 739 osób. Znakomitą większość stanowili w tej grupie właśnie Czesi wołyńscy (27 978 osób).

Czesi na terenie Wołynia posiadali własne organizacje społeczne i kulturalne, 27 bibliotek, wydawano czeskie pisma „Hlas Volyně” oraz „Buditel”[18].

Większość dorosłych Czechów wołyńskich zajmowała się rolnictwem. Czeskie gospodarstwa należały do intensywnych, wśród upraw dominowało żyto, rozwinięta była również hodowla. Do Czechów należało oprócz tego dziesięć regionalnych browarów, cukrownie i mleczarnie, olejarnie, młyny[19].

Czesi wołyńscy należeli w większości do Kościoła prawosławnego (w 1928 objęła nad nimi zwierzchnictwo Czeska Cerkiew Prawosławna na czele z władyką Gorazdem). Głównym ośrodkiem wołyńskiego czeskiego prawosławia stał się Kwasiłów, gdzie znajdował się prawosławny sobór i drukowano religijne czasopismo „Za pravdu”[20].

Po II wojnie światowej duża część wołyńskich Czechów przesiedliła się do Czechosłowacji na mocy umowy między Czechosłowacją a Związkiem Radzieckim[18].

Liczebność i obszar zamieszkania[edytuj]

Podczas spisu powszechnego w 2002 narodowość czeską zadeklarowało 386 obywateli Polski, w tym[21]:

W kolejnym spisie z 2011, w którym umożliwiono podwójne deklaracje narodowościowo-etniczne, narodowość czeską zadeklarowało 2831 obywateli polskich, w tym[23]:

W miastach zamieszkiwało 2251 przedstawicieli mniejszości czeskiej (79,53%), na obszarach wiejskich zaś 580 (20,47%)[24].

Życie społeczne[edytuj]

Członków mniejszości czeskiej zrzesza Stowarzyszenie Czechów w Polsce z siedzibą w Zelowie. Zawiązało się ono obok tamtejszej parafii ewangelicko-reformowanej, gdzie otworzyło między innymi klub czeski z biblioteką i wypożyczalnią filmów[25]. Stowarzyszenie zarejestrowano 8 stycznia 2010, podejmuje ono działania na rzecz zachowania języka przodków i dziedzictwa kulturowego osadników czeskich żyjących od wielu pokoleń w Polsce. Aktywnymi członkami stowarzyszenia są w głównej mierze członkowie Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w Polsce z parafii w Zelowie, Bełchatowie, Kleszczowie, Łodzi, Warszawie. Oddział Stowarzyszenia Czechów w Polsce funkcjonuje również w Gęsińcu[26].

Życie religijne[edytuj]

Wyznanie ewangelicko-reformowane jest dla Czechów zamieszkujących w centrum Polski podstawowym systemem odniesienia, a sam Kościół ewangelicko-reformowany określany jest jako „ostoja czeskości”[27]. Na kształt sprawowanych w Zelowie obrzędów religijnych miały wpływ tradycje czeskobraterskie (według tego wzoru odprawiane są również nabożeństwa w języku polskim). Zachował się zwyczaj czytania Biblii i odmawiania modlitw w języku narodowym oraz śpiewania czeskich pieśni w trakcie nabożeństw. Na wielu nagrobkach cmentarza ewangelickiego w Zelowie widoczne są czeskie inskrypcje[28]. Wśród społeczności zelowskich Czechów kultywowana jest pamięć o wygnaniu ich przodków z ojczyzny z powodu wierności ideom Jana Husa, który wraz z Janem Amosem Komeńskim należy w świadomości polskich Czechów do grona bohaterów narodowych[29].

Równocześnie w Zelowie zauważalny jest proces asymilacji ludności czeskiej, do najważniejszych przejawów której należy dominacja w nabożeństwach języka polskiego oraz odchodzenie od tradycyjnych czeskich elementów w liturgii[27].

Polacy pochodzenia czeskiego i Czesi związani z historią Polski[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Polacy czeskiego pochodzenia.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym
  2. a b Krzysztof Gawliczek: Historia mniejszości czeskiej na ziemiach polskich oraz różnice w interpretacji wzajemnej historii między Polakami a Czechami. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 13, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  3. Krzysztof Kwaśniewski: Reminiscencje polsko-czeskiej pamięci historycznej. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 126, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  4. Aleksander Wojciech Mikołajczak: Czesi w historii i kulturze Polski. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 29, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  5. Krzysztof Kwaśniewski: Reminiscencje polsko-czeskiej pamięci historycznej. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 128, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  6. Aleksander Wojciech Mikołajczak: Czesi w historii i kulturze Polski. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 30, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  7. Krzysztof Gawliczek: Historia mniejszości czeskiej na ziemiach polskich oraz różnice w interpretacji wzajemnej historii między Polakami a Czechami. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 15, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  8. a b c Krzysztof Gawliczek: Historia mniejszości czeskiej na ziemiach polskich oraz różnice w interpretacji wzajemnej historii między Polakami a Czechami. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 16, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  9. Krzysztof Kwaśniewski: Reminiscencje polsko-czeskiej pamięci historycznej. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 129, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  10. a b Krzysztof Gawliczek: Historia mniejszości czeskiej na ziemiach polskich oraz różnice w interpretacji wzajemnej historii między Polakami a Czechami. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 17, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  11. Kokaisl, Petr (red.): Krajané: Po stopách Čechů ve východní Evropě.. Praha: Nostalgie, 2009, s. 67. ISBN 978-80-254-5924-9.
  12. Historia Zelowa. Urząd Miejski w Zelowie. [dostęp 2015-01-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-20)].
  13. Kokaisl, Petr (red.): Krajané: Po stopách Čechů ve východní Evropě.. Praha: Nostalgie, 2009, s. 74-76. ISBN 978-80-254-5924-9.
  14. Lubos Arno, Das tschechische Volkstum in der Grafschaft Glatz, [w:] Deutsche und Slawen, Wiedeń 1974, s. 29-53.
  15. O. Felcman, R. Gładkiewicz a kolektiv, Kladsko. Dějiny regionu, Hadec Králové-Wrocław-Praha –Kłodzko 2012, s. 262.
  16. Krzysztof Gawliczek: Historia mniejszości czeskiej na ziemiach polskich oraz różnice w interpretacji wzajemnej historii między Polakami a Czechami. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 21, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  17. a b Michał Jarnecki. Czesi na polskim Wołyniu w latach międzywojennych. „Mazowieckie Studia Humanistyczne”. 2012 nr 1-2. s. 16. 
  18. a b Krzysztof Gawliczek: Historia mniejszości czeskiej na ziemiach polskich oraz różnice w interpretacji wzajemnej historii między Polakami a Czechami. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 19, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  19. Michał Jarnecki. Czesi na polskim Wołyniu w latach międzywojennych. „Mazowieckie Studia Humanistyczne”. 2012 nr 1-2. s. 18. 
  20. Michał Jarnecki. Czesi na polskim Wołyniu w latach międzywojennych. „Mazowieckie Studia Humanistyczne”. 2012 nr 1-2. s. 20. 
  21. Charakterystyka mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2015-01-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-20)].
  22. Deklaracje narodowościowe w gminach w 2002 r.. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-01-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-01)].
  23. Mniejszości narodowe i etniczne oraz społeczność posługująca się językiem kaszubskim – liczebność (również według województw). Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2015-01-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-20)].
  24. Charakterystyka społeczno-demograficzna mniejszości. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2014-09-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-30)].
  25. O parafii.... Parafia Ewangelicko-Reformowana w Zelowie. [dostęp 2015-01-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-20)].
  26. O nas. Stowarzyszenie Czechów w Polsce. [dostęp 2015-01-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-20)].
  27. a b Piotr Wróblewski: Kim są zelowscy Czesi?. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 53, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  28. Piotr Wróblewski: Kim są zelowscy Czesi?. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 50, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  29. Piotr Wróblewski: Kim są zelowscy Czesi?. W: Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 52, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.

Bibliografia[edytuj]

  • Lech M. Nijakowski (red.): Czesi. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 17, seria: Mniejszości Narodowe i Etniczne w Polsce. ISBN 978-83-7666-142-1.
  • Michał Jarnecki. Czesi na polskim Wołyniu w latach międzywojennych. „Mazowieckie Studia Humanistyczne”. 2012 nr 1-2. 
  • Petr Kokaisl (red.): Krajané: Po stopách Čechů ve východní Evropě.. Praha: Nostalgie, 2009. ISBN 978-80-254-5924-9.
  • Arno Lubos, Das tschechische Volkstum in der Grafschaft Glatz, [w:] Deutsche und Slawen, Wiedeń 1974, s. 29-53.

Linki zewnętrzne[edytuj]