Przejdź do zawartości

Czosnaczek pospolity

To jest dobry artykuł
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Czosnaczek pospolity
Ilustracja
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

różopodobne

Rząd

kapustowce

Rodzina

kapustowate

Rodzaj

czosnaczek

Gatunek

czosnaczek pospolity

Nazwa systematyczna
Alliaria petiolata (M. Bieb.) Cavara & Grande
Bull. Orto Bot. Regia Univ. Napoli 3: 418 (1913)[3]
Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons

Czosnaczek pospolity (Alliaria petiolata (M. Bieb.) Cavara et Grande) – gatunek rośliny z rodziny kapustowatych. Występuje na obszarze Europy, w północnej Afryce oraz w zachodniej i południowej Azji. W Polsce jest to gatunek pospolity. Na innych kontynentach jest uznawany za obcą roślinę inwazyjną. W Ameryce Północnej stanowi modelowy gatunek inwazyjny. Zazwyczaj rośnie jako roślina dwuletnia, zasiedla głównie lasy liściaste, w których występuje zwykle na glebach żyznych i próchnicznych. Cechuje się specyficznym zapachem, podobnym do czosnku. Może być wykorzystywany jako roślina jadalna i lecznicza.

Rozmieszczenie geograficzne

[edytuj | edytuj kod]

Naturalny zasięg gatunku obejmuje niemal całą Europę (na północy po 68°N)[4], północne krańce Afryki (Maroko, Tunezja) oraz południowo-zachodnią i środkową Azję sięgając po Kazachstan, Sinciang, Tybet, Nepal, północno-zachodnie Indie i północną Mjanmę[5][3]. W południowej części zasięgu rośnie na coraz to bardziej rozproszonych stanowiskach[4]. Jako gatunek zawleczony i inwazyjny występuje w USA, Kanadzie i Argentynie[5][6]. W drugiej dekadzie XXI wieku stwierdzony został w Korei Południowej[7].

W Polsce gatunek jest pospolity niemal na całym obszarze, rzadziej spotykany jest tylko w północno-wschodniej części kraju i w łódzkim[8]. W górach rośnie tylko w niższych położeniach; w Tatrach tylko w Dolinie Kościeliskiej, najwyżej sięga ok. 1100 m n.p.m. w Bieszczadach Zachodnich[9].

Morfologia

[edytuj | edytuj kod]
Pokrój
Kwiaty
Owoce
Nasiona czosnaczka
Pokrój
Roślina zielna wysokości 30–100 cm[10][9], rzadko od 15 do 130 cm[6]. W pierwszym roku wegetacji wyrasta rozeta liści blisko gruntu, która pozostaje zielona przez zimę. Wiosną drugiego roku wyrasta pęd z kwiatami. Po wydaniu nasion liście obumierają, sucha łodyga z częścią owoców pozostaje jeszcze przez lato, czasem do zimy[4].
Korzeń
Smukły, palowy, czasem z rozgałęzioną główną osią[4].
Łodyga
Przeważnie pojedyncza, jeżeli roślina rośnie w pełnym świetle, może być krzaczasto rozgałęziona. Prosto wzniesiona, gęsto ulistniona, kanciasta, w dolnej części odstająco owłosiona (włoski do 1,5 mm długości), poza tym naga[6], sinawo nabiegła[11]. Osiąga do 125 cm wysokości[4].
Liście
Skrętoległe. W pierwszym roku życia rośliny tylko liście odziomkowe, tworzące rozetę liściową. Liście te są zimotrwałe, ciemnozielone[4]. Dolne liście są długoogonkowe (ogonek o długości 3–16 cm), okrągłojajowate lub nerkowate (zwykle od 3 do 16 cm szerokości, nieco krótsze niż szerokie)[6], na brzegu karbowane lub piłkowane. Górne liście z coraz krótszymi ogonkami, trójkątne do jajowatych, u nasady sercowate, na brzegu nieregularnie ząbkowane, czasem nawet wrębne[9], na szczycie zaostrzone[10][6]. Blaszki są cienkie, nagie, tylko dolne bywają owłosione[6]. Owłosione są natomiast ogonki[9][4]. Młode liście są jasnozielone[10][6].
Kwiaty
Małe, zebrane po kilka w grona wyrastające z kątów najwyższych liści. Kwiaty mają cztery jasnozielone, wąsko jajowate działki kielicha o długości ok. 3 mm, cztery białe, odwrotnie jajowate płatki korony o długości 4–8 mm, 6 pręcików, 4 z nich dłuższe o nitkach długości 2–3,5 mm, z pylnikami o długości do 1 mm[6]. Nitki pręcików spłaszczone[9].
Owoce
Czterokanciaste łuszczyny[12][9] o długości (2–)3–7(–8) cm i szerokości 1,2–2,5 mm[6] rozwijające się na znacznie od nich krótszych szypułkach, grubości podobnej jak łuszczyny[9]. Liczba owoców jest bardzo zmienna w zależności od wielkości rośliny – najmniejsze miewają tylko pojedyncze łuszczyny, najsilniej rosnące i mocno rozgałęzione mogą tworzyć do ok. 150 owoców. W każdej łuszczynie rozwija się 10–20 nasion[4]. Nasiona są silnie pomarszczone[9], szorstkie, brunatne do czarnych, długości od 2 do 4,5 mm[6] i szerokości ok. 1 mm[4].

Systematyka

[edytuj | edytuj kod]

W tradycyjnym ujęciu systematycznym jest to jeden z dwóch gatunków z rodzaju Alliaria z plemienia Thlaspideae, którego centrum zróżnicowania znajduje się w południowo-zachodniej Azji[13]. Drugi gatunek – Alliaria taurica występuje na Kaukazie, gdzie rośnie na terenach skalistych. Różni się krótszymi łuszczynami (9–30 mm), obecnością przysadek u nasady wszystkich kwiatów, liśćmi bardziej wydłużonymi, dolnymi liśćmi zwykle bez sercowatej nasady[14].

Badania molekularne jądrowego i plastydowego DNA wykazały z wysokim wsparciem, że tradycyjnie ujmowany gatunek A. petiolata i rodzaj Alliaria są taksonami polifiletycznymi. Diploidalne i heksaploidalne populacje A. petiolata z południowo-zachodniej Azji wraz z A. taurica tworzą klad siostrzany względem pary rodzajów Sobolewskia (trzy gatunki) i Lysakia (rodzaj monotypowy). Heksaploidalne populacje europejskie A. petiolata są siostrzane względem Parlatoria cakiloidea (Azja Mniejsza po Iran)[13].

Biologia

[edytuj | edytuj kod]

Rozwój

[edytuj | edytuj kod]
Siewka czosnaczka
Rozeta liści po pierwszym roku rozwoju
Zorzynek rzeżuchowiec na kwiatach czosnaczka

Roślina dwuletnia, rzadko roczna lub bylina[9], hemikryptofit[9].

Kiełkowanie następuje wiosną, głównie w marcu i kwietniu, po opadach i w czasie ociepleń. Część siewek pojawia się także po intensywnych opadach w maju i na początku czerwca. Siewki mają liścienie o eliptycznych blaszkach długości 7–13 mm, osadzonych na podobnej długości ogonkach[15]; hipokotyl długości ok. 2 cm. Pierwsze liście osiągają od 1 do 5 cm średnicy, są nierówno, tępo ząbkowane[4], ułożone są naprzeciwlegle[15].

W pierwszym roku rośliny rozwijają zwykle tylko rozetę przyziemną, przy czym ich wzrost jest szybki przed rozwinięciem liści na drzewach i krzewach oraz w okresie jesiennym, natomiast niemal nie następuje w miesiącach letnich[4].

W drugim roku życia rośliny rozwijają pęd kwiatonośny. W zależności od warunków pogodowych kwitnienie w różnych latach i w różnych częściach zasięgu rozpoczyna się między początkiem kwietnia i początkiem maja. Jego szczyt następuje około połowy maja. Kwitnienie kończy się zwykle na początku czerwca[4], przedłużone jest do lipca na obszarach górskich[9] oraz w przypadku roślin, których pęd został uszkodzony, ścięty lub zgryziony, które mogą rozwinąć kwiaty nawet w sierpniu[4]. Kwiaty są zapylane przez owady, a w tych, gdzie to nie nastąpi następuje samozapylenie[11][4]. Zapylaczami są różne owady, często bzygowate i inne muchówki oraz błonkoskrzydłe – zwłaszcza smuklikowate, pszczolinkowate i pszczoła miodna[4]. Owoce dojrzewają i od połowy czerwca otwierają się uwalniając nasiona. Do początku listopada zwykle nasiona są osypane, a rośliny zamierają. Według niektórych doniesień pojedyncze rośliny mogą ponownie rozwijać rozetę liściową i powtarzać kwitnienie w kolejnym roku[4]. W zwartych płatach tego gatunku liczba nasion trafiająca na 1m² wynosi ok. 15 tys.[16]

W rozsiewaniu nasion istotną rolę odgrywa wiatr[11]. Nasiona nie wytwarzają śluzu, ale łatwo przywierają do wilgotnych grudek ziemi, ubrań i zwierząt, stąd wskazywana jest epizoochoria (rozsiewane są przez zwierzęta) lub działalność człowieka jako główny czynnik wpływający na rozprzestrzenianie nasion. Nasiona znajdują się w stanie spoczynku bezwzględnego warunkowanego zarówno względnie mocną łupiną, jak i fizjologicznie. Nie kiełkują przed upływem co najmniej półtora roku, po czym w kolejnych latach kiełkuje zawsze tylko ich część (różna w różnych eksperymentach)[4]. Nasiona tego gatunku tworzą w glebie trwały bank nasion zachowując zdolność do kiełkowania przez co najmniej 13 lat[17]. W sumie udział nasion kiełkujących określa się jednak na niższy niż 10%. W stadium siewki panuje znaczna śmiertelność (zwłaszcza podczas suszy wiosennych), tak że spośród rozpoczynających rozwój roślin tylko 2–4% przeżywa do kwitnienia. Nie występuje u czosnaczka rozmnażanie wegetatywne[4].

Cechy fitochemiczne

[edytuj | edytuj kod]

W części nadziemnej rośliny zawarty jest olejek gorczyczny o bardzo ostrym smaku, flawonoid alliarozyd[18], glukozynolany (m.in. synigryna), sinapina, witamina C i A[19]. Po roztarciu roślina silnie pachnie czosnkiem[9], za co odpowiadają związki siarki (tiozwiązki) bardzo podobne do obecnych u czosnku[20]. W korzeniach stwierdzono glukonasturcynę (glukozynolan), a w nasionach kardenolidy (glikozydy)[21]. Zawartość związków cyjanogennych, stanowiących ochronę przed roślinożercami, sięgać może do 100 ppm świeżej masy w młodych roślinach, zwłaszcza w siewkach[22]. Mimo to roślina określana jest jako praktycznie nieszkodliwa[21], zwłaszcza w przypadku spożywania niewielkich ilości. Udział związków cyjanogennych zmniejsza się także w przypadku siekania, namaczania lub przegotowania ziela przed spożyciem[23].

Genetyka i anatomia

[edytuj | edytuj kod]

Gatunek jest heksaploidem z liczbą chromosomów 2n = 42 i 2n = 36[24][25][7] oraz diploidem 2n = 14 (w obrębie gatunku występują populacje z podstawową liczbą chromosomów n = 6 i n =7)[7]. Diploidy występują w Azji południowo-zachodniej, heksaploidy w całym zasięgu oraz w obszarach introdukcji[7]. Genom tego gatunku (heksaploida) został zsekwencjonowany w 2021[26].

  • Przekrój przez łodygę
    Przekrój przez łodygę
  • Przekrój przez ogonek liściowy
    Przekrój przez ogonek liściowy
  • Wiązka przewodząca z ogonka liściowego
    Wiązka przewodząca z ogonka liściowego

Ekologia

[edytuj | edytuj kod]

Siedlisko

[edytuj | edytuj kod]
Czosnaczek na skraju lasu pod Wrocławiem
Jajo zorzynka rzeżuchowca na czosnaczku

Czosnaczek spotykany jest głównie w lasach liściastych[9] – grądach (Carpinion), buczynach (Fagion), a zwłaszcza w lasach łęgowych (Alno-Ulmion) i podgórskich lasach zboczowych (Tilio-Acerion). Często obecny jest w żyznych lasach i zadrzewieniach antropogenicznych, np. laskach robiniowych ze związku Chelidonio-Robinion, w parkach i na cmentarzach[20]. Najliczniej występuje w miejscach widnych i wilgotnych, na skrajach lasów, poza tym rośnie w zaroślach[11], na siedliskach ruderalnych – pod płotami, na przydrożach, na nasypach kolejowych[9], na odłogach i w ogrodach jako chwast[4]. W optymalnych warunkach siedliskowych pojawiać się może masowo, gdzie indziej, np. w miejscach suchych i nasłonecznionych, rośnie pojedynczo[4].

W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla zbiorowisk okrajkowych i prześwitów w lasach świeżych i wilgotnych z rzędu Glechometalia[27], czy też związku Galio-Alliarion[20]. W typologii siedlisk leśnych uznawany jest za gatunek charakterystyczny dla lasu łęgowego (Lł)[28].

Preferuje luźne gleby gliniasto-piaszczyste i żwirowe, o dużej zawartości próchnicy i składników pokarmowych[10], o odczynie obojętnym do zasadowego[20]. Rośnie jednak także na glebach zwięzłych, gliniastych[4]. Jest rośliną azotolubną[11], stąd może masowo występować w miejscach nawożonych lub zanieczyszczanych odpadami[4]. Toleruje szeroki zakres warunków wilgotnościowych, od lasów w dolinach zalewanych nawet przez 4 miesiące w roku po miejsca suche, aczkolwiek źle znosi susze, zwłaszcza wiosną. Wyróżnia się możliwością wzrostu także w bardzo niskich temperaturach późną jesienią i wczesną wiosną[4]. Toleruje też silne zacienienie[29].

Interakcje międzygatunkowe

[edytuj | edytuj kod]

Czosnaczek jest zgryzany przez bydło domowe, konie i jeleniowate[4]. Na czosnaczku żeruje w jego naturalnym zasięgu co najmniej 69 gatunków owadów[30]. M.in. liśćmi żywią się larwy takich motyli jak: bielinek bytomkowiec, bielinek rzepnik, bielinek kapustnik[4], zorzynek rzeżuchowiec[31]. Do monofagów związanych ściśle z czosnaczkiem należą chrząszcze: Ceutorhynchus scrobicollis[16], Ceutorhynchus alliariae i Ceutorhynchus roberti[32]. W łodygach czosnaczka rozwija się muchówka Ophiomyia alliariae[33].

Czosnaczek porażany jest przez co najmniej 7 gatunków grzybów i lęgniowców: Erysiphe cruciferarum, Leptosphaeria maculans, Phyllosticta erysimi, Alternaria alliariae-officinalis, Ramularia armoraciae, Hyaloperonospora parasitica i Hyaloperonospora niessliana[4][33].

Czosnaczek jest głównym gospodarzem wirusa mozaiki czosnaczka (ang. Alliaria mosaic virus, AIMV), który może porażać także rośliny użytkowe, takie jak petunie[4]. Może też być gospodarzem dla wirusa mozaiki ogórka(inne języki) (ang. Cucumber mosaic virus, CMV)[34].

Na korzeniach czosnaczka nie stwierdzono mykoryzy[4].

  • Gąsienice bielinka kapustnika na liściu czosnaczka
    Gąsienice bielinka kapustnika na liściu czosnaczka
  • Hyaloperonospora niessliana
    Hyaloperonospora niessliana
  • Czosnaczek porażony Erysiphe cruciferarum
    Czosnaczek porażony Erysiphe cruciferarum

Modelowa roślina inwazyjna

[edytuj | edytuj kod]
Pracownik U.S. Fish and Wildlife Service w lesie opanowanym przez czosnaczka

Czosnaczek po raz pierwszy zarejestrowany został w stanie dzikim w Ameryce Północnej na Long Island w 1860[17]. Zróżnicowanie genetyczne populacji amerykańskich i analizy porównawcze genomów z pierwotnego zasięgu wskazują na wielokrotną introdukcję tego gatunku z zachodniej, północnej i środkowej Europy[35]. Przyczyną jego sprowadzenia miało być wykorzystywanie czosnaczka przez kolonistów jako rośliny leczniczej i jadalnej[36], aczkolwiek prawdopodobne jest też jego przypadkowe zawleczenie[30]. Gatunek szybko rozprzestrzenił się na nowym kontynencie, zwłaszcza w lasach we wschodniej części Stanów Zjednoczonych i w południowej Kanadzie. Od lat 70. XX wieku roślina ta stała się przedmiotem intensywnych badań wyjaśniających mechanizmy inwazyjności i poszukujących skutecznych metod jej ograniczenia[36].

Czosnaczek w Ameryce Północnej szybko i trwale zasiedla zróżnicowane ekosystemy leśne wpływając negatywnie na ich pierwotne zróżnicowanie gatunkowe, zwłaszcza roślin i bezkręgowców[36][16], opanowuje warstwę runa i jest bardzo trudny do zwalczania[37]. Silne oddziaływanie tego gatunku wiązane jest z allelopatią – wydzielaniem związków chemicznych wpływających negatywnie na kiełkowanie innych roślin oraz na grzyby mykoryzowe[38][16]. Znamienne jest przy tym, że oddziaływania allelopatycznego nie stwierdzono wobec gatunków współwystępujących z czosnaczkiem w obrębie jego pierwotnego zasięgu[38]. Gatunek modyfikuje też przebieg glebowych cykli biogeochemicznych[17].

Czosnaczek stanowi pułapkę ekologiczną dla północnoamerykańskich motyli Anthocharis midea[39] i Pieris virginiensis[40]. Ich samice pierwotnie składały jaja na liściach rzeżuchy, ale wabione są związkami wydzielanymi przez czosnaczka i składają jaja na nim. Dla larw tych motyli liście tego gatunku są jednak toksyczne i nie dożywają do przepoczwarzenia. Wobec rozprzestrzeniania się czosnaczka oba gatunki zagrożone są wymarciem[39][40].

Skalę inwazji czosnaczka w Ameryce Północnej tłumaczy się m.in. hipotezą uwolnienia od wrogów (ang. Enemy Release Hypothesis, ERH), tj. ucieczką od wyspecjalizowanych roślinożerców i patogenów na nowym obszarze występowania[24][17]; dużą plastycznością fenotypową i konkurencyjnością; wydłużonym okresem wegetacji; wpływem na warunki glebowe sprzyjające temu gatunkowi i zmieniające warunki rozwoju dotychczasowej roślinności; dużą skutecznością rozmnażania, w tym tworzeniem trwałego banku nasion[17]. W różnych warunkach ekologicznych różne czynniki występują z różną intensywnością i nie ma uniwersalnego modelu tłumaczącego inwazję i wpływ czosnaczka na ekosystem[17][36].

Nazewnictwo

[edytuj | edytuj kod]

Naukowa nazwa rodzajowa Alliaria utworzona została przez Leonharta Fuchsa ze względu na podobieństwo zapachu rośliny do czosnku (Alium). Nazwa gatunkowa petiolatus oznacza roślinę o liściach ogonkowych, a słowo powstało jako zdrobnienie od pes = noga tj. nóżka, tu w znaczeniu ogonka liściowego[41]. Nazwa zwyczajowa „czosnaczek” obecna jest w licznych dawnych publikacjach w języku polskim, ale też nierzadko gatunek nazywany był „czosnkowym zielem”, m.in. przez Marcina z Urzędowa i Syreniusza[42]. Józef Rostafiński odnotował nazwę ludową – „bździucha”[43].

Znaczenie użytkowe

[edytuj | edytuj kod]

Roślina lecznicza: Ziele czosnaczka Herba Alliariae używane było w lecznictwie ludowym jako lek przeciwrobaczy i przeciwskurczowy[18], na przeziębienie i w przypadku szkorbutu[19]. Jako lek przeciwrobaczy stosowano napar pity 2–3 razy dziennie w przypadku glistnicy. Z kolei przeciw owsikom stosowano lewatywę powtarzaną do skutku co dwa dni[44]. Ziele stosowano także zewnętrznie na trudno gojące się owrzodzenia[18], do gojenia ran[19], przy obrzękach[4]. Do okładów używano świeżych liści[20] lub soku z liści, czasem razem z miodem[4].

Jan Krzysztof Kluk wskazywał roślinę jako działającą odtruwająco, zaś Hieronim Spiczyński zalecał stosowanie korzenia czosnaczka przeciw „jadowi zająca morskiego”, tj. ślimakom morskim z rodzimy Aplysiidae[43].

Sztuka kulinarna: Jadalne są liście i owoce o smaku zbliżonym do czosnku i gorczycy. Spożywa się je w stanie surowym, ponieważ gotowanie powoduje utratę aromatu[45]. Do walorów odżywczych należy w szczególności wysoka zawartość witamin, zwłaszcza C (wyższa niż w pomarańczach) i A (wyższa niż w szpinaku)[4]. Liście mogą być stosowane jako dodatek do sałatek (tak wykorzystywane są m.in. we Francji[10][12]), poza tym do kanapek, sosów, innych dań jako zamiennik czosnku[4]. Nasiona używane są do aromatyzowania potraw[10][45]. Fitolity charakterystyczne dla nasion czosnaczka stwierdzone zostały w naczyniach sprzed 6 tys. lat znalezionych w północnej Europie, co świadczy o długiej historii wykorzystania tego gatunku jako przyprawy[46].

Czosnaczek spożyty przez krowy spowodować może nieprzyjemny smak mleka[4][21].

Preferując gleby luźne i próchniczne, a przy tym często masowo rosnąc na stokach, odgrywa istotną rolę w ograniczaniu ich erozji[4].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. ↑ Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-13] (ang.).
  3. ↑ a b c Alliaria petiolata (M.Bieb.) Cavara & Grande, [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2026-03-18].
  4. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah Paul B. Cavers, Muriel I. Heagy, Robert F. Kokron, The Biology of Canadian Weeds. 35. Alliaria petiolata (M. Bieb.) Cavara and Grande, „Can. J. Plant Sci.”, 59, 1979, s. 217–229 [dostęp 2026-03-12].
  5. ↑ a b Taxon: Alliaria petiolata (M. Bieb.) Cavara & Grande. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2014-04-23].
  6. ↑ a b c d e f g h i j Alliaria petiolata (M. Bieberstein) Cavara & Grande. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2014-04-23].
  7. ↑ a b c d Tae-Young Choi, Dong Chan Son, Ami Oh, Soo-Rang Lee, Unveiling a potential threat to forest ecosystems: molecular diagnosis of Alliaria petiolata, a newly introduced alien plant in Korea, „Front. Plant Sci.”, 15, 2024, DOI: 10.3389/fpls.2024.1395676 [dostęp 2026-03-13].
  8. ↑ Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, Adam Zając, Maria Zając (red.), Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 48, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957.
  9. ↑ a b c d e f g h i j k l m n Flora Polski. Rośliny naczyniowe. T. IV. Adam Jasiewicz (red.). Warszawa, Kraków: PAN, PWN, 1985, s. 144–145. ISBN 83-01-05853-6.
  10. ↑ a b c d e f Ursula Stichmann-Marny, Erich Kretzschmar: Przewodnik. Rośliny i Zwierzęta. Warszawa: Multico, 1997, s. 288. ISBN 83-7073-092-2.
  11. ↑ a b c d e Jakub Mowszowicz, Flora wiosenna, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1979, s. 60, ISBN 83-02-00322-0 (pol.).
  12. ↑ a b F. Činčura, V. Feráková, J. Májovský, L. Šomšak, J. Záborský: Pospolite rośliny środkowej Europy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990, s. 104. ISBN 83-09-01473-2.
  13. ↑ a b Shokouh Esmailbegi i inni, Phylogeny and systematics of the tribe Thlaspideae (Brassicaceae) and the recognition of two new genera, „Taxon”, 67 (2), 2018, s. 324–340, DOI: 10.12705/672.4 [dostęp 2026-03-13].
  14. ↑ Александр Альфонсович Гроссгейм, Определитель растений Кавказа, Москва: Советская наука, 1949, s. 379.
  15. ↑ a b F.M. Muller, Seedlings of the North-Western European Lowlands, Hague: Dr W. Junk B.V. Publishers, 1978, s. 116, ISBN 90-6193-588-1.
  16. ↑ a b c d Michael J. McTavish i inni, Alliaria petiolata (M. Bieberstein) Cavara & Grande, Garlic Mustard / Alliaire officinale (Brassicaceae), [w:] Biological Control Programmes in Canada, 2013-2023, „Biological Control Programmes in Canada”, 2024, s. 428–436, DOI: 10.1079/9781800623279.004 [dostęp 2026-03-13].
  17. ↑ a b c d e f Vikki L Rodgers i inni, Where Is Garlic Mustard? Understanding the Ecological Context for Invasions of Alliaria petiolata, „BioScience”, 72 (6), 2022, s. 521–537, DOI: 10.1093/biosci/biac012 [dostęp 2026-03-13].
  18. ↑ a b c Jakub Mowszowicz, Przewodnik do oznaczania krajowych roślin zielarskich, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1985, s. 221, ISBN 83-09-00682-9.
  19. ↑ a b c Ben-Erik Van Wyk, Michael Wink, Izabela Fecka, Rośliny lecznicze świata: ilustrowany przewodnik naukowy po najważniejszych roślinach leczniczych świata i ich wykorzystaniu, Wrocław: MedPharm Polska, 2008, s. 397, ISBN 978-83-60466-51-3.
  20. ↑ a b c d e Květena České Republiky 3. Slavomil Hejný, Bohumil Křísa (red.). Praha: Academia, 2003, s. 40–41. ISBN 80-200-1090-4.
  21. ↑ a b c Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: Państ. Wyd. Rolnicze i Leśne, 1982, s. 195. ISBN 83-09-00660-8.
  22. ↑ Don Cipollini, Bill Gruner, Cyanide in the Chemical Arsenal of Garlic Mustard, Alliaria petiolata, „Journal of Chemical Ecology”, 33, 2007, s. 85–94 [dostęp 2026-03-12].
  23. ↑ Douglas Main, Invasive garlic mustard hurts native species – but its harmful powers wane over time [online], nationalgeographic.com, 2009 [dostęp 2026-03-12].
  24. ↑ a b Oliver Bossdorf, Stefan Schröder, Daniel Prati, Harald Auge, Palatability and tolerance to simulated herbivory in native and introduced populations of Alliaria petiolata (Brassicaceae), „American Journal of Botany”, 91 (6), 2004, s. 856–862, DOI: 10.3732/ajb.91.6.856 [dostęp 2026-03-13].
  25. ↑ Alliaria petiolata (Marschall von Bieberstein) Cavara & Grande, [w:] Flora of China [online], eFloras.org [dostęp 2025-04-05].
  26. ↑ Nikolay Alabi, Yihan Wu, Oliver Bossdorf, Loren H Rieseberg, Robert I Colautti, Genome report: a draft genome of Alliaria petiolata (garlic mustard) as a model system for invasion genetics, „G3 Genes Genomes Genetics”, 11 (12), 2021, jkab339 [dostęp 2026-03-13].
  27. ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 104. ISBN 83-01-14439-4.
  28. ↑ Tadeusz Henryk Puchniarski, Rośliny siedlisk leśnych w Polsce, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2004, s. 111, ISBN 83-09-01822-3.
  29. ↑ Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska, Przystosowania roślin do środowiska, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992, s. 59, ISBN 83-02-04299-4.
  30. ↑ a b Ghislaine Cortat, Biological control of garlic mustard [online], cabi.org [dostęp 2026-03-13].
  31. ↑ Jarosław Buszko, Motyle dzienne Polski, Wydawnictwo Koliber, 2008, s. 52, ISBN 978-83-925150-4-3.
  32. ↑ Esther Gerber, Hariet L Hinz, Bernd Blossey, Sven Bacher, Two shoot-miners, Ceutorhynchus alliariae and Ceutorhynchus roberti, sharing the same fundamental niche on garlic mustard, „Environ. Entomol.”, 41 (5), 2012, s. 1086–96, DOI: 10.1603/EN11335 [dostęp 2026-03-13].
  33. ↑ a b Interactions where Alliaria petiolata is the victim or passive partner [online], bioinfo.org.uk [dostęp 2026-03-13].
  34. ↑ Angelina Kyrychenko, Halyna Snihur, Tetiana Shevchenko, First report of cucumber mosaic virus infecting Alliaria petiolata in Ukraine, „Journal of Plant Pathology”, 104, 2022, s. 1141 [dostęp 2026-03-12].
  35. ↑ Walter Durka, Oliver Bossdorf, Daniel Prati, Harald Auge, Molecular evidence for multiple introductions of garlic mustard (Alliaria petiolata, Brassicaceae) to North America, „Molecular Ecology”, 14 (6), 2005, s. 1697–1706 [dostęp 2026-03-13].
  36. ↑ a b c d Don Cipollini, A review of garlic mustard (Alliaria petiolata, Brassicaceae) as an allelopathic plant, „The J. of the Torrey Botanical Society”, 143 (4), 2016, s. 339–348, DOI: 10.3159/TORREY-D-15-00059 [dostęp 2026-03-13].
  37. ↑ Luken, James O., John W. Thieret, Assessment and management of plant invasions, New York: Springer series on environmental management, 1997, s. 117, ISBN 978-0-387-94809-6.
  38. ↑ a b Ragan M. Callaway i inni, Novel Weapons: Invasive Plant Suppresses Fungal Mutualists in America but not in its Native Europe, „Biological Sciences Faculty Publications”, 224, 2008 [dostęp 2026-03-13].
  39. ↑ a b Danielle M. Thiemann, Don Cipollini, The Invasive Plant, Alliaria petiolata, Is an Ecological Trap for the Native Butterfly, Anthocharis midea, in North America, „Insects”, 16 (4), 2025, s. 331, DOI: 10.3390/insects16040331 [dostęp 2026-03-13].
  40. ↑ a b Samantha L. Davis, Don Cipollini, Do mothers always know best? Oviposition mistakes and resulting larval failure of Pieris virginiensis on Alliaria petiolata, a novel, toxic host, „Biological Invasions”, 16, 2014, s. 1941–1950 [dostęp 2026-03-13].
  41. ↑ Marian Rejewski, Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich, Warszawa 1996, s. 21, ISBN 83-05-12868-7.
  42. ↑ Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Warszawa: 1894, s. 34.
  43. ↑ a b Józef Rostafiński, Zielnik czarodziejski to jest zbiór przesądów o roślinach, Sandomierz: Armoryka, 2018, s. 12, ISBN 978-83-8064-441-0.
  44. ↑ Witold Poprzęcki, Ziołolecznictwo, Warszawa: Spółdzielcza Agencja Reklamowa Spar, 1989, s. 198, ISBN 83-00-02498-0.
  45. ↑ a b Łukasz Łuczaj, Dzikie rośliny jadalne Polski, Chemigrafia, 2004, s. 53, ISBN 83-904633-6-9.
  46. ↑ Hayley Saul i inni, Phytoliths in Pottery Reveal the Use of Spice in European Prehistoric Cuisine, „PLoS ONE”, 8 (8), 2013, e70583, DOI: 10.1371/journal.pone.0070583 [dostęp 2026-03-13].

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
  • Atlas pyłku: Heigl H.: Alliaria petiolata. [w:] PalDat – A palynological database [on-line].
  • Mapa zasięgu: Alliaria petiolata. Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg (Za: Hermann Meusel, Eckehart Jäger. 1965. Vergleichende Chorologie der Zentraleuropäischen Flora. Band I).
  • Nasiona: Alliaria petiolata (M.Bieb.) Cavara & Grande. [w:] Seed Information Database [on-line]. Society for Ecological Restoration.
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Czosnaczek_pospolity&oldid=79468283”