Czynnik ludzki (lotnictwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Czynnik ludzki – ogół zagadnień, które mają zastosowanie w lotniczym projektowaniu, certyfikowaniu, szkoleniu, działaniu w obsłudze technicznej, oraz które pozwalają znaleźć obszary wzajemnego oddziaływania pomiędzy człowiekiem i innymi elementami systemu, uwzględnienie możliwości i ograniczeń człowieka, które mają wpływ na bezpieczeństwo i sprawność jego działania w lotnictwie[1]. Czynnik ludzki związany jest z nieadekwatnym działaniem człowieka, które skutkuje błędem.

Czynnik ludzki jest jedną z grup przyczynowych zdarzeń lotniczych odnoszącą się do personelu latającego. Jednakże aspekty działania czynnika ludzkiego znajdują swoje odniesienie w obszarach technicznych, środowiskowych i organizacyjnych[2].

Kod grupy przyczynowej Grupa przyczynowa Opis przykładowych zdarzeń
H1 postępowanie umyślne Zamierzone odstąpienie od procedur operacyjnych i/lub przepisów np. postępowanie załogi/pilota/skoczka z pamięci (nie według pisemnych instrukcji) lub umyślne lekceważenie standardowych procedur operacyjnych, ograniczeń, instrukcji lub podręczników
H2 brak kwalifikacji Błędne działanie załogi/pilota/skoczka wynikające z braku wiedzy, umiejętności, połączone z brakiem doświadczenia lub wyszkolenia np. niewłaściwe utrzymanie parametrów podczas podejścia do lądowania, (także podczas skoku) lub nieumiejętność wykorzystania komputera pokładowego, innych urządzeń
H3 błędy w komunikowaniu Nieodpowiednie komunikowanie się, błędna interpretacja lub niemożność właściwego porozumiewania się w załodze albo załogi z odbiorcami zewnętrznymi, np. ATC. Niewłaściwe zrozumienie otrzymanego zezwolenia, błędne przekazanie istotnej informacji dotyczącej wykonywanego lotu/skoku
H4 błędy proceduralne Niezamierzone odstąpienie od przestrzegania procedur lub przepisów. Intencja działania prawidłowa lecz wykonanie błędne np. sytuacja, w której załoga zapomina lub pomija istotne czynności. Załoga/pilot/skoczek wprowadza niewłaściwą wysokość do komputera pokładowego/innych urządzeń kontroli lub wybiera niewłaściwą wysokość w module kontroli
H5 niezdolność Członkowie (członek) załogi/pilot/skoczek są niezdolni do wykonywania czynności z powodu fizycznej lub psychofizycznej niedyspozycji

Modele analizy zdarzeń lotniczych z uwzględnieniem czynnika ludzkiego[edytuj | edytuj kod]

Model SHELL[edytuj | edytuj kod]

Zostało opracowanych kilka teorii i modeli czynnika ludzkiego. Powszechnie uznanym modelem odnoszącym się do zobrazowania interakcji zachodzących pomiędzy człowiekiem, a elementami systemu lotniczego, pozwalającym na głębsze zrozumienie „czynnika ludzkiego” jest tzw. model SHELL[3]. Akronim pochodzi od pierwszych liter słów angielskich:

  1. software – procedury, oprogramowanie, logistyka (polityka bezpieczeństwa, instrukcje, karty zadaniowe)
  2. hardware – maszyny (narzędzia, statek powietrzny, wyposażenie, stanowisko pracy)
  3. environment – otoczenie i warunki (fizyczne, organizacyjne, polityczne, ekonomiczne) w jakich działają wszystkie elementy systemu
  4. liveware – człowiek, jego fizyczność: psychika, wiedza, postawa, kultura. ale także odporność na stres i normy wydajnościowe określone przez pracodawcę.

„Parszywa dwunastka”[edytuj | edytuj kod]

Określenie „parszywa dwunastka” odnosi się do najczęściej występujących zagrożeń i przyczyn błędów ludzkich podzielonych na dwie grupy związane z nadmiarem czynników oraz ich brakiem[4]. W przypadku braków wyszczególniono: komunikację, wiedzę, współpracę, zasoby, asertywność, świadomość. Natomiast nadmiar jest szkodliwy w przypadku: zaufania do siebie, rozproszenia, zmęczenia, stresu, presji, norm.

5 × M[edytuj | edytuj kod]

Analiza badań z zakresu bezpieczeństwa lotów pozwoliła pogrupować źródła zagrożeń na następujące elementy[5]:

  1. statek powietrzny (machine) – jego wyposażenie, przystosowanie do możliwości człowieka, stopnia trudności pilotowania
  2. człowiek (man), w tym załogi lotnicze, personel inżynieryjno-lotniczy i personel zarządzający ruchem lotniczym
  3. środowisko naturalne i sztuczne (media), w którym jest realizowane dane zadanie lotnicze
  4. zadanie (mission), jego stopień trudności oraz zagrożenia występujące zarówno w czasie pokoju, jak i działań bojowych
  5. zarządzanie (management) – szeroko pojęty proces prowadzenia planowania i przygotowania do realizacji danego zadania.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Załącznik 14 do Konwencji o międzynarodowym lotnictwie cywilnym, Lotniska, tom I, Projektowanie i eksploatacja lotnisk, wyd. siódme, Montreal: ICAO, lipiec 2016.
  2. Zarządzenie nr 14 Prezesa Urzędu Lotnictwa Cywilnego z 14 grudnia 2006 w sprawie wprowadzenia klasyfikacji grup przyczynowych zdarzeń lotniczych, „Dziennik Urzędowy Urzędu Lotnictwa Cywilnego”, nr 10, 29 grudnia 2006.
  3. Janina Dąbrowska, Czynnik ludzki w lotnictwie, „Prace Instytutu Lotnictwa”, nr 12 (221), s. 67.
  4. An Introduction to Aircraft Maintenance Engineering Human Factors for JAR 66, Civil Aviation Authority, styczeń 2002, s. 20.
  5. Andrzej Ilków, Czynnik ludzki w systemie bezpieczeństwa ruchu lotniczego, „Prace Instytutu Lotnictwa”, nr 211, s. 101.