Dług publiczny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
 Ten artykuł dotyczy długu publicznego. Zobacz też: dług.
Dług publiczny w relacji do PKB (według MFW, 2012)

Dług publiczny (zgodnie z definicją ustawową „państwowy dług publiczny”) – obejmuje łączne nominalne zadłużenie podmiotów sektora finansów publicznych, ustalane z pominięciem wzajemnych zobowiązań pomiędzy podmiotami należącymi do tego sektora (skonsolidowane zadłużenie brutto). Zgodnie z ustawą o finansach publicznych państwowy dług publiczny obejmuje zobowiązania zaciągnięte z następujących tytułów:

  • wyemitowanych papierów wartościowych opiewających na wierzytelności pieniężne (poza papierami udziałowymi),
  • zaciągniętych kredytów i pożyczek,
  • przyjętych depozytów,
  • wymagalnych zobowiązań (tzn. zobowiązań, których termin płatności minął, a które nie zostały przedawnione lub umorzone),
  • wynikających z odrębnych ustaw oraz prawomocnych orzeczeń sądów lub ostatecznych decyzji administracyjnych,
  • uznanych za bezsporne przez właściwą jednostkę sektora finansów publicznych będącą dłużnikiem.

Minister Finansów określa, w drodze rozporządzenia, szczegółowy sposób klasyfikacji tytułów dłużnych zaliczanych do państwowego długu publicznego, w tym rodzaje zobowiązań zaliczanych do tytułów dłużnych, uwzględniając podstawowe kategorie przedmiotowe i podmiotowe zadłużenia oraz okresy zapadalności.

Państwowy dług publiczny oblicza się jako wartość nominalną zobowiązań jednostek sektora finansów publicznych po wyeliminowaniu wzajemnych zobowiązań między jednostkami tego sektora.

Państwowy dług publiczny (PDP) jest wskaźnikiem zadłużenia sektora finansów publicznych określającym wysokość zobowiązań zaciągniętych przez poszczególne jednostki sektora na rynku finansowym (w tym bankowym). Wskaźnik ten uwzględnia zatem proces konsolidacji, czyli wyeliminowanie wzajemnych zobowiązań w ramach sektora (np. nie uwzględnia się wartości pożyczek udzielonych z budżetu państwa dla samorządów terytorialnych, pożyczek dla FUS, czy skarbowych papierów wartościowych znajdujących się w portfelach jednostek sektora finansów publicznych)[1].

Polityka dotycząca obniżania długu publicznego[edytuj | edytuj kod]

Dług publiczny można wyrażać w wartościach nominalnych (kwota łącznych zobowiązań) lub w stosunku do wartości produktu krajowego brutto. Drugi wskaźnik jest jednym z mierników wykorzystywanych w ocenie wiarygodności państwa na arenie międzynarodowej. Dlatego często pod pojęciem obniżania długu publicznego rozumie się obniżenie stosunku długu publicznego do PKB.

Zmiana wysokości stosunku długu do PKB może być prowadzona poprzez narzędzia związane z następującymi kierunkami działania:

  • Polityka zwiększania dochodu narodowego – obejmuje działania ukierunkowane na wzrost wartości PKB poprzez wykorzystanie narzędzi polityki fiskalnej stymulujących globalny popyt. Możliwość stosowania tych narzędzi w sytuacji wysokiego długu publicznego jest ograniczona, gdyż zwiększają one wysokość deficyt budżetowego i w efekcie zwiększają wartość długu publicznego. Dlatego w takich okolicznościach stosowane są inne (pozafiskalne) narzędzia polityki gospodarczej jak np. polityka przemysłowa zorientowana na wzrost, zmiany systemu opodatkowania w kierunku promującym aktywność gospodarczą, zmniejszenie poziomu regulacji.
  • Polityka zmierzająca do zbilansowania wydatków i wpływów w sektorze finansów publicznych – obejmuje działania związane ze sferami wydatków i przychodów sektora finansów publicznych zmierzające do uzyskania nadwyżki budżetowej lub ograniczenia deficytu budżetowego w instytucjach sektora. Aby osiągnąć ten cel należy obniżyć pierwotne wydatki lub zwiększyć dochody.
    • Polityka dotycząca wydatków. Ograniczanie wydatków jest uważane za długoterminowo korzystną dla gospodarki metodę zmniejszania stosunku zadłużenia do PKB. Jest ona trudna do przeprowadzenia ze względów politycznych (ograniczenie wydatków często uderza w interesy grup społecznych). Dodatkowo niektórzy zwolennicy interwencjonizmu uważają, że może ono doprowadzić do spadku wzrostu gospodarczego i dobrobytu, jeżeli przy mniejszych wydatkach nie uda się utrzymać tego samego poziomu inwestycji i jakości usług publicznych.
    • Polityka dotycząca dochodów. Zwiększanie dochodów zazwyczaj oznacza zwiększenie obciążeń podatkowych lub wprowadzenie odpłatności za usługi publiczne. Inne możliwości wiążą się z reorganizacją i poprawą funkcjonowania aparatu podatkowego w celu ograniczenia uchylania się od podatkówobchodzenia podatków i erozji bazy podatkowej. Pewną rolę może tu odegrać ściślejsza koordynacja międzynarodowa. Zwiększenie ściągalności podatków, bez jednoczesnego ich obniżenia, spowoduje jednak ich realny wzrost w stosunku do PKB i może spowodować spadek wzrostu gospodarczego i dobrobytu, szczególnie jeżeli podatki są na wysokim poziomie.
  • Polityka stopy procentowej. Obniżenie realnej stopy procentowej płaconej od długu publicznego może się przyczynić do obniżenia stosunku długu do PKB. Można to osiągnąć na co najmniej dwa sposoby:
    • Obniżenie realnych kosztów długu może być osiągnięte przez odpowiednie dostosowanie warunków dotyczących emisji długu lub poprawę technik emisyjnych i funkcjonowania wtórnego rynku państwowych papierów wartościowych.
    • Bardziej ogólne rozwiązanie służące obniżeniu realnej stopy procentowej dotyczy powiązań ze światowymi rynkami finansowymi. Istnieją tutaj dwie możliwości. Pierwsza polega na obniżeniu mobilności kapitału, aby umożliwić zastosowanie polityki nastawionej na utrzymanie krajowych stóp procentowych poniżej stóp procentowych za granicą bez wywoływania niepożądanego wzrostu kursu walutowego (aprecjacji). Taki efekt dałoby np. wprowadzenie ograniczeń na przepływy kapitału lub nałożenie podatku na kapitał inwestowany za granicą (tzw. kontrole kapitałowe). Druga możliwość to zwiększenie stabilności kursu walutowego i pobudzenie stabilnych oczekiwań w celu obniżenia lub wyeliminowania premii z tytułu deprecjacji kursu walutowego, jakiej domagają się podmioty gospodarcze kupujące zobowiązania denominowane w walucie krajowej.

Dług publiczny w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Dług publiczny Polski XII 1997 – IV 2006 w mln PLN

     dług zagraniczny

     dług krajowy

Polski dług publiczny w relacji do PKB w latach 1971-2013
Licznik długu publicznego na Rondzie Dmowskiego w Warszawie (stan na dzień 4 sierpnia 2012) – inicjatywa Forum Obywatelskiego Rozwoju

Podstawy prawne dotyczące państwowego długu publicznego[edytuj | edytuj kod]

  • Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej – rozdział X – Finanse Publiczne. Normuje ona między innymi, iż nie wolno zaciągać pożyczek lub udzielać gwarancji i poręczeń, w następstwie których państwowy dług publiczny przekroczy 3/5 wartości produktu krajowego brutto. Konstytucja przyznaje wyłączne prawo inicjatywy ustawodawczej Radzie Ministrów w zakresie: ustawy budżetowej, ustawy o prowizorium budżetowym, zmiany ustawy budżetowej, ustawy regulującej zaciąganie długu publicznego oraz ustawy o udzielaniu poręczeń i gwarancji finansowych przez państwo. Ponadto Konstytucja RP wprowadziła zakaz finansowania deficytu budżetu państwa poprzez zaciąganie zobowiązań w banku centralnym;
  • Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych. Ustawa ta jest zasadniczym aktem prawnym w zakresie finansów publicznych zawierającym, między innymi, kompleksowe regulacje dotyczące państwowego długu publicznego. Wprowadza niezbędne definicje, określa ogólne zasady zaciągania długu, emisji papierów wartościowych i zarządzania długiem Skarbu Państwa, a także procedury ostrożnościowe i sanacyjne;
  • Akty wykonawcze do ustawy o finansach publicznych (rozporządzenia) regulujące szczegółowo niektóre kwestie, w tym: podział tytułów dłużnych zaliczanych do państwowego długu publicznego oraz zasady obliczania wartości nominalnej długu.

Obliczanie wielkości długu publicznego[edytuj | edytuj kod]

Państwowy dług publiczny jest liczony według wartości nominalnej.

  • Wartość wyemitowanych papierów wartościowych oblicza się według ich wartości nominalnej, rozumianej jako:
    • kwota świadczenia głównego z tytułu wyemitowanych papierów wartościowych, należna do zapłaty w dniu ich wykupu,
    • kwota świadczenia głównego z tytułu wyemitowanych papierów wartościowych, w których zobowiązania finansowe są indeksowane lub kapitalizowane z uwzględnieniem przyrostu kapitału, wynikającego ze sposobu indeksacji lub kapitalizacji danego papieru wartościowego, naliczona na koniec okresu sprawozdawczego.
  • Wartość zaciągniętych kredytów i pożyczek oblicza się według wartości nominalnej, rozumianej jako kwota świadczenia głównego z tytułu zaciągniętej pożyczki lub kredytu, należna do zapłaty w dniu wymagalności zobowiązania.
  • Wartość przyjętych depozytów oblicza się jako kwotę depozytu, jaką dłużnicy zgodnie z zawartą umową są zobowiązani zapłacić wierzycielom w terminie, w którym następuje likwidacja depozytu; jest to wartość, od której nalicza się oprocentowanie.
  • Wartość wymagalnych zobowiązań, z wyłączeniem zobowiązań z tytułu gwarancji i poręczeń, obejmuje kwotę zobowiązań, z wyłączeniem odsetek, których termin płatności minął, a nie są przedawnione ani umorzone.
  • Wartość nominalna zobowiązań indeksowanych lub kapitalizowanych (np. obligacje lub kredyty ze skapitalizowanymi odsetkami) odpowiada kwocie świadczenia głównego z uwzględnieniem przyrostu kapitału, wynikającego z mechanizmu indeksacji lub kapitalizacji, naliczonego na koniec okresu sprawozdawczego.

Zgodnie z art. 38a ustawy o finansach publicznych, dług wyrażony w walutach obcych przelicza się na walutę krajową z zastosowaniem średniej arytmetycznej średnich kursów każdej z walut obcych ogłaszanych przez Narodowy Bank Polski i obowiązujących w dni robocze danego roku budżetowego.

Wysokość długu publicznego w Polsce[edytuj | edytuj kod]

dług publiczny % PKB uwagi
1920 272 mln $[2]
1929 900 mln $[2]
1948 380 mln $[2]
1955 720 mln $[2]
1963 1,5 mld $[2]
1971 1,3 mld $[3] +? RBT 4,2%[4][5]
1972 1,7 mld $[3] +? RBT 5,6%[4][5]
1973 3,1 mld $[3] +? RBT 9,1%[4][5]
1974 5,3 mld $[3] +? RBT 13%[4][5]
1975 8,4 mld $[3] +? RBT 19%[4][5]
1976 12,1 mld $[3] +? RBT 25%[4][5]
1977 15,4 mld $[3] +? RBT 29%[4][5]
1978 18,5 mld $[3] +? RBT 31%[4][5]
1979 21,9 mld $[3] +? RBT 29%[4][5]
1980 24,13 mld $ + 1,45 mld RBT[6] 42%[4][5] Koszt obsługi zadłużenia przekroczył wpływy z eksportu[2]
1981 25,95 mld $ + 3,13 mld RBT[6] 47%[4][5] Rząd gen. Jaruzelskiego poinformował Klub Paryski o wstrzymaniu spłat długu z powodu niewypłacalności PRL[7].
1982 26,44 mld $ + 3,75 mld RBT[6] 40%[4][5]
1983 26,4 mld $ + 3,84 mld RBT[6] 34%[4][5]
1984 26,8 mld $ + 4,83 mld RBT[6] 35%[4][5]
1985 29,3 mld $ + 5,63 mld RBT[6] 41%[4][5]
1986 33,53 mld $ + 6,48 mld RBT[6] 45%[4][5]
1987 39,21 mld $ + 6,58 mld RBT[6] 61%[4][5]
1988 39,21 mld $ + 6,58 mld RBT[6] 56%[4][5]
1989 41,4 mld $ + 5,82 mld RBT[6] 65%[8]
1990 48,50 mld $ + 5,08 mld RBT[6] 92%[8]
1991 65,8 mld zł +? mld RBT[8] 77%[8] I etap redukcji zobowiązań wobec Klubu Paryskiego[2]
1992 99,6 mld zł +? mld RBT[8] 80%[8]
1993 138 mld zł +? mld RBT[8] 81%[8]
1994 152 mld zł +? mld RBT[8] 65%[8] II etap redukcji zobowiązań wobec Klubu Paryskiego[2]
1995 167,2 mld zł +? mld RBT[8] 50%[8]
1996 185,6 mld zł[8] 44%[8] Kompensacja wzajemnych zobowiązań wobec krajów RWPG
1997 221,7 mld zł[8] 43%[8]
1998 237,4 mld zł[8] 40%[8]
1999 237,4 mld zł[8] 41%[8]
2000 280,3 mld zł[8] 38%[8]
2001 302,1 mld zł[8] 39%[8]
2002 352,4 mld zł[8] 44%[8]
2003 408,3 mld zł[8] 48%[8]
2004 431,4 mld zł[8] 47%[8]
2005 466,6 mld zł[8] 48%[8]
2006 506,3 mld zł[8] 48%[8]
2007 527,4 mld zł[9] 45%[8]
2008 501,5 mld zł[9] 47%[8]
2009 631,5 mld zł[9] 49%[8] Polska zakończyła spłacanie pochodzącego z lat 70. zadłużenia wobec Klubu Paryskiego[10]
2010 701,8 mld zł[9] 54%[11]
2011 771,1 mld zł[9] 55%[11]
2012 793,9 mld zł[9] 54%[11]
2013 838,1 mld zł[9] 56%[11] Uchylenie I progu ostrożnościowego[12]
2014 780,0 mld zł[13] 50%[11] Przeniesienie części obligacyjnej OFE do ZUS i umorzenie obligacji wartych ok. 150 mld zł
2015

W 2011 roku decyzją Komisji Europejskiej państwa członkowskie zostały zobowiązane do raportowania wysokości długu i deficytu publicznego według ujednoliconej metody obliczania, co miało na celu ograniczenie wpływu rozmaitych zabiegów fiskalnych stosowanych w celu jego ukrycia. Według tej metody dług publiczny Polski wynosił w 2014 roku 50,4% PKB, zaś deficyt – 3,3% PKB[14].

Część organizacji pozarządowych prowadzi niezależne badania długu publicznego w Polsce. Forum Obywatelskiego Rozwoju opracowuje licznik długu publicznego (dlugpubliczny.org.pl), w który prezentuje również dane o tzw. długu ukrytym. Według danych z 15 listopada 2015 r. wartość długu publicznego w Polsce przekroczyła 1 090 mld zł, czyli 60,7% PKB, a wartość długu ukrytego 3 045 mld zł, czyli 174% PKB.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Leksykon budżetowy, Państwowy dług publiczny (dług sektora finansów publicznych).
  2. a b c d e f g h Zofia Szpringer: Publiczne zadłużenie zagraniczne Polski z perspektywy historycznej. [dostęp 2014-11-23].
  3. a b c d e f g h i Grzegorz W. Kołodko: Kryzys, Dostosowanie, Rozwój. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 1989, s. 86.
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Uwzględniono jedynie dług w walutach wymienialnych.
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q r GDP of Poland, 1970-2012 (ang.). [dostęp 2014-11-26].
  6. a b c d e f g h i j k Piotr Jachowicz: Polska w kryzysie zadłużeniowym. [dostęp 2014-11-23].
  7. Długie długi Gierka.
  8. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak Dług szybko rośnie, Skarb Państwa 630 mld zł pod kreską. [dostęp 2014-11-23].
  9. a b c d e f g Zadłużenie Skarbu Państwa. 2014-11-20. [dostęp 2014-11-23].
  10. Spłata zadłużenia wobec Klubu Paryskiego. 31 marca 2009.
  11. a b c d e General government gross debt. Eurostat. [dostęp 2014-11-26].
  12. Prezydent podpisał nowelizację ustwy o finansach publicznych. W: Dziennik.pl [on-line]. INFOR Biznes Sp z o.o., 2013-08-20. [dostęp 2014-11-26].
  13. Ministerstwo Finansów, Departament Długu Publicznego: Zadłużenie Skarbu Państwa 3/2015 – biuletyn miesięczny. http://www.finanse.mf.gov.pl,+2015-05-20.
  14. Komunikat dotyczący deficytu i długu sektora instytucji rządowych i samorządowych w 2012 r.. Główny Urząd Statystyczny, 2013-10-21. [dostęp 2013-12-03].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz.U.2013.885 ze zm.).
  • Andrzej Borodo, Polskie prawo finansowe. Zarys ogólny., Toruń 2005, ISBN 83-7285-253-7.
  • Andrzej Gomułowicz, Jerzy Małecki, Polskie prawo finansowe., LexisNexis, 2006, ISBN 83-7334-585-X.
  • Zbigniew Ofiarski, Prawo finansowe., C.H. Beck, ISBN 83-7483-506-0.
  • Nicola Acocella, Zasady polityki gospodarczej., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, ISBN 83-01-13821-1.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Scale of justice gold.png Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.