Dao (taoizm)

Dao

Chiński kaligraficzny zapis słowa dao
Nazwa chińska
Pismo uproszczone 道 Pismo tradycyjne 道 Hanyu pinyin dào Wade-Giles tao Wymowa (IPA) /daʊ/

Dao (道, pinyin: dào, wymowa^ⓘ) – podstawowe pojęcie filozofii chińskiej, kluczowe dla taoizmu, ale używane również przez inne kierunki, m.in. konfucjanizm. W zależności od autora i szkoły terminowi dao przypisywane są bardzo różne znaczenia, od „uniwersalnej zasady kierującej wszechświatem” po „metodę postępowania [danej osoby]”.

Pochodzenie terminu

Sam termin dao jest znacznie starszy niż taoizm. Znak dao (道) pojawia się już w inskrypcjach wróżebnych sprzed ok. 3 tys. lat. Oznaczał wówczas drogę łączącą Niebo z Ziemią.

Dao jako centralne pojęcie taoizmu

Dao to podstawowe i najważniejsze pojęcie filozofii taoistycznej, szczególnie w klasycznym taoizmie filozoficznym reprezentowanym przez Laozi (autor Daodejing) i Zhuangzi. Pojęcie to oznacza dosłownie „drogę”, ale w kontekście filozoficznym ma znaczenie metafizyczne: opisuje pierwotny porządek rzeczy, zasadę istnienia, niewyrażalną rzeczywistość, z której wszystko pochodzi i do której wszystko powraca.

Definicja i charakterystyka

Dao nie jest bytem, ani bogiem, ani siłą sprawczą w zachodnim rozumieniu. W klasycznym ujęciu jest nienazwanym i niewysłowionym Absolutem, którego istotą jest bezruch, bezwysiłkowość i płynność. Laozi rozpoczyna Daodejing od słynnych słów:

„Dao, które można wyrazić słowami, nie jest (prawdziwym) niezmiennym dao. Imię, które można nazwać, nie jest (prawdziwym) niezmiennym imieniem.”

Dao nie da się uchwycić logicznie ani zdefiniować – każde słowo, każda koncepcja zniekształca jego istotę. Można je jedynie wskazać poprzez paradoks, milczenie lub obraz poetycki.

Dao jako zasada wszechświata

Według Laozi, Dao jest źródłem i zasadą działania wszystkich rzeczy, a jednocześnie pozostaje poza wszelką kategorią. Z niego wyłaniają się niebo i ziemia, yin i yang, życie i śmierć. Tao działa przez wu wei (無為) – „niedziałanie”, czyli spontaniczne, niewymuszone współistnienie z naturalnym porządkiem rzeczy.

„Człowiek podąża za ziemią,

Ziemia podąża za niebem, Niebo podąża za Dao,

Dao podąża za tym, co jest samo z siebie.”

Anty-esencjalizm Dao

Zgodnie z analizą Toshihiko Izutsu, filozofia taoistyczna jest radykalnie antyesencjalistyczna: Dao nie posiada esencji, a rzeczy nie są definiowalne przez stałe „istoty” czy „natury” jak u Konfucjusza. Przeciwstawiając się konfucjańskiemu porządkowi „naprawy imion”, taoizm wskazuje, że wszelkie podziały (np. dobro–zło, piękno–brzydota) są relatywne i konwencjonalne:

„Rzeczywistość jako taka jest bezgraniczna (bez podziałów), ale kiedy nadajemy jej imiona, powstają granice.” (Zhuangzi)

Ontologia chaosu

W koncepcji taoizmu rzeczywistość u swego źródła ma charakter chaotyczny i niezróżnicowany (hun tun 混沌). Dao nie jest ukonstytuowaną substancją, lecz dynamicznym polem nieoznaczoności, w którym rzeczy powstają i zanikają w ciągłym ruchu przemiany. To jednia w wielości, a nie zbiór osobnych bytów.

Dao a język

Dao jest nie do uchwycenia w języku – słowa same w sobie tworzą iluzję „istot” i „granic”, których nie ma w rzeczywistości:

„Każde nadanie nazwy nadaje rzeczom esencję. Ale Dao jako Absolut jest bezimienne, bezkształtne, bezesencyjne.”

Z tego względu zarówno Laozi, jak i Zhuangzi krytykowali nadmiar mowy, a także filozofowanie oparte wyłącznie na pojęciach. Dao można „poznać” jedynie przez bezpośrednie zjednoczenie, intuicyjne doświadczenie Jedni.

Konfucjanizm

Dao pojawia się już w Księdze dokumentów z VI w p.n.e., uznanej przez konfucjanizm za klasykę (patrz: pięcioksiąg konfucjański). Znaczy on tam tyle, co model zachowania, słuszna droga, droga Nieba. U Konfucjusza dao znaczy tyle co nauka lub mądrość, przekazywana drogą ustną (w klasycznym chińskim inne znaczenie dao to wypowiedzieć). W Dialogach konfucjańskich czytamy: Mistrz rzekł: O, Zengzi! Moje dao, jedną myślą wszystko przenika. Zengzi powiedział: Zaprawdę tak jest. W idealistycznym ujęciu konfucjanizmu Mencjusza dao jest wzorcem moralnym, Drogą, którą Niebo odcisnęło w sercu człowieka. W realistycznym ujęciu konfucjanizmu według Xunzi dao powinno być obowiązkowym obiektem badań przez mędrca; jest miarą wszystkich rzeczy.

Psychologia analityczna

Carl Gustav Jung w swojej przedmowie wydania księgi Daodejing uznał pojęcie dao za synonim terminu indywiduacja.

Bibliografia

• Laozi, Tao-Te-King, czyli Księga Drogi i Cnoty, tłum. Tadeusz Żbikowski, Literatura na Świecie, 1/1987.
• Izutsu, Toshihiko, The Absolute and the Perfect Man in Taoism, w: Eranos Jahrbuch 1967.
• Maspero, Henri, Le Taoïsme, Paris 1950.
• Graham, A.C., Disputers of the Tao: Philosophical Argument in Ancient China, Open Court, 1989.
• Ames, Roger T., Hall, David L., Dao De Jing: Making This Life Significant, Ballantine Books, 2003.

Linki zewnętrzne

• Anna I. Wójcik i Agnieszka Kozyra, Dao, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].
• Dao (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].