Deir el-Medina

Ruiny osady

Widok z lotu ptaka na ruiny osady

Deir el Medina (Dajr al-Madina) – osada rzemieślników (budowniczych i artystów) tworzących królewskie grobowce w Dolinie Królów, istniejąca w starożytnym Egipcie w okresie Nowego Państwa, współcześnie stanowisko archeologiczne.

Odkrycie i badania archeologiczne

Badacze historii i kultury starożytnego Egiptu okazjonalnie badali Deir el-Medina od I poł. XIX w., pozyskiwali też do muzeów i prywatnych kolekcji różne zabytki z tego stanowiska. Działali tu także miejscowi poszukiwacze zabytków zajmujący się handlem nimi. Pierwsze systematyczne badania naukowe na szeroką skalę tego stanowiska prowadził w latach 1922–1951 (z przerwą w czasie II wojny światowej) francuski archeolog Bernard Bruyère.

Osada

Osada znajdowała się na zachodnim skraju Teb, w małym wadi na południowy zachód od Szeich Abd el Gurna. Funkcjonowała blisko 500 lat, z krótką przerwą w czasach trzech kolejno rządzących faraonów: Echnatona, Tutanchamona i Aja. Powstała w czasie panowania Totmesa I, a została opuszczona w okresie XXI dynastii. Później była niezamieszkana na stałe, choć czasami remontowano świątynie dawnej osady, ponadto na polecenie faraona Taharka zbudowano tu kaplicę Ozyrysa, a z rozkazu Ptolemeusza IV Filopatora w miejscu wcześniejszej świątyni Ramzesa II zaczęto wznosić nową świątynię, ostatecznie ukończoną za rządów Ptolemeusza XII. Z inicjatywy Juliusza Cezara zbudowano świątynię Izydy. Jedną ze świątyń przebudowano w V w n.e. na chrześcijański klasztor pw. św. Izydora, z czym wiąże się współczesna nazwa stanowiska (Deir el-Medina to po arabsku „klasztor miejski”), w bezpośredniej okolicy klasztoru osiedlali się też pustelnicy. W VII w. n.e. w efekcie zajęcia Egiptu przez Arabów życie w Deir el Medina całkowicie zanikło.

Główna część osady, zbudowana na planie prostokąta o bokach 131 × 50 m, otoczona była murem. Znajdowało się w niej 60, a później, po rozbudowie, 70 budynków mieszkalnych. Była wytyczona tylko jedna większa ulica. W czasie prosperity miejscowości istniało także do 50 domów na zewnątrz ogrodzonego obszaru. Osada składała się z małych domków, budowanych rzędami. Każdy miał podobny układ pomieszczeń, był parterowy, o ścianach w dolnej partii zbudowanych z kamienia łamanego, a powyżej z suszonej cegły. Za drzwiami wejściowymi znajdowała się komnata pełniąca głównie funkcję domowej kaplicy zdobiona malowidłami ze scenami religijnymi, następnie była większa i wyższa zdobiona komnata z jedną lub dwoma kolumnami podtrzymującym strop, wykorzystywana do bardziej reprezentacyjnych celów, np. podejmowania odwiedzających. Schody biegnące w dół prowadziły do piwnicy, gdzie przechowywano co bardziej wartościowe dobra rodziny. W dalszej kolejności w głąb domu był pokój lub pokoje prywatne, a na samym końcu ciągu niezadaszona lub przykryta matą roślinną kuchnia (z piecem) wraz z piwnicą gospodarczą. Na dachu pokoju prywatnego urządzano otwarty taras.

W osadzie znajdowała się również świątynia poświęcona protektorkom jej mieszkańców – boginiom Hathor i Maat.

W czasach funkcjonowania osada nazywała się w języku egipskim Set Maat, co oznacza „miejsce Prawdy”.

Cmentarz

Rzeczą niespotykaną wśród innych rzemieślników w starożytnym Egipcie był królewski przywilej, nadający członkom społeczności prawo do budowy własnych grobowców w sąsiedztwie grobów królewskich. Podczas wykopalisk odkryto około 450 niedekorowanych i 53, zawierających zdobienia ścian, grobowców mieszkańców osady. Są wśród nich arcydzieła zawierające wspaniałe malowidła o tematyce mitologicznej i religijnej, między innymi w grobowcu Nebenmaat’a, przedstawiające Anubisa dokonującego „Otwarcia Ust” oraz boginię Nieba Nut, pojącą spragnione dusze Nebenmaat’a i jego żony.

Społeczność Deir el-Medina

Deir el-Medina nie była dużą miejscowością, w zależności od fazy rozwoju mieszkało tu od 60 do maksimum 120 pracowników, a wraz z rodzinami i służbą w okresie szczytowego rozwoju (okres XIX dynastii) cała populacja przekraczała 1200 ludzi. Zamieszkiwana była przez zamkniętą społeczność, podlegającą bezpośrednio wezyrowi (w okresach, gdy było dwóch wezyrów – wezyrowi Górnego Egiptu). Ich życie i praca objęte było najwyższą tajemnicą. Żyli w izolacji względem reszty społeczeństwa egipskiego. Z drugiej strony, ponieważ rekrutowano do pracy przy grobach królewskich najlepszych rzemieślników mieli oni szereg przywilejów: wszelkie ich potrzeby zaspokajane były przez państwo, mieli własną szkołę, specjalnie dla nich pracowali rzemieślnicy wytwarzający wszelkie potrzebne przedmioty i produkty (m.in. piekarze, garncarze, tkacze, rolnicy), a także zatrudniani przez państwo służący pomagający w pracach w gospodarstwie domowym. W ramach wynagrodzenia przekazywano artykuły spożywcze (w tym napoje), oliwę do ciała, ubrania i tkaniny.

Znaczna część rzemieślników i ich żon potrafiła czytać. W osadzie istniał lokalny sąd. Oprócz bogów ogólnoegipskich rozkwitał tu, ograniczony tylko do tej osady, kult własnych bóstw i niektórych postaci historycznych, np. faraona Amenhotepa I.

W osadzie panowała wysoka dyscyplina. Pracownicy podzieleni byli na dwie ekipy, które nieustannie wymieniały się przy pracy. Podczas gdy jedni pracowali, innym nie brakowało czasu na odpoczynek.

Strajk w Deir el-Medinie

Czasowy brak dostaw przedmiotów i produktów w okresie władania Ramzesa III stał się powodem strajku rzemieślników, co jest najstarszym znanym w dziejach ludzkości strajkiem.

Pierwsze działania polegały na opuszczeniu stanowisk pracy i zorganizowaniu pokojowej demonstracji pod świątynią Ramzesa III. Następnie protestujący zorganizowali strajk okupacyjny przy świątyni Totmesa III. Lokalni urzędnicy, nieprzygotowani na tego rodzaju wydarzenia, próbowali uspokoić sytuację, dostarczając protestującym ciasta, co nie przyniosło oczekiwanego efektu.

W kolejnych dniach robotnicy zajęli południową bramę Ramesseum – głównego magazynu zbożowego w Tebach – oraz zablokowali dostęp do Doliny Królów, uniemożliwiając odprawianie rytuałów pogrzebowych. Działania te były uznawane za poważne naruszenie tradycyjnego porządku religijnego.

Interwencja władz – obejmująca urzędników państwowych, świątynnych oraz funkcjonariuszy odpowiedzialnych za porządek publiczny – nie przyniosła natychmiastowego rezultatu. Ostatecznie, po negocjacjach, zaległe racje wypłacono, lecz problemy z zaopatrzeniem powracały. Strajki trwały przez kilka lat, aż do momentu usprawnienia systemu płatności.

Znaczenie badań archeologicznych w Deir el-Medina

Grimal określił znaczenie odkryć z tego stanowiska dla poznania życia ówczesnego Egiptu jako „ogromne”. Wynika to z następujących czynników:

• najlepiej zachowane założenie urbanistyczne starożytnego Egiptu,
• znalezienie około 200 zapisanych papirusów i wielu tysięcy zapisanych ostrakonów, na których zachowały się zarówno utwory literackie, jak i dokumenty oraz rachunki dokumentujące życie gospodarcze, społeczne i prawne osady egipskiej.

Zobacz też

• Dolina Królów
• Teby Zachodnie

Bibliografia

• Grimal N., 2004: Dzieje starożytnego Egiptu. PIW, Warszawa 2004, s. 293–301, ISBN 83-06-02917-8.
• Wilson H., 1999: Lud faraonów. Państ. Inst. Wydawniczy, Warszawa.