Departament białostocki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Departament białostocki – jednostka administracyjna pruskiej prowincji Prusy Nowowschodnie (Nowych Prus Wschodnich) w latach 1795 - 1807. Stolicą departamentu był Białystok.

Działalność władz pruskich doprowadziła do całkowitej przemiany miasta – z zaplecza istniejącego dworu Branickich w centrum administracyjne departamentu[1].

Historia departamentu[edytuj | edytuj kod]

Departament białostocki na mapie historycznej z 1886 r., ukazującej sytuację w r. 1806[2]

16 listopada 1794 r. upadło powstanie kościuszkowskie, w rok później upadła I Rzeczpospolita i całe północne Mazowsze oraz Podlasie włączono do państwa pruskiego, jako Prusy Nowowschodnie.

Stan tymczasowej okupacji wojskowej zakończył się z chwilą podpisania traktatu rozbiorowego 24 października 1795 r. Wkrótce potem rozkazem z 14 grudnia 1795 r. Fryderyk Wilhelm II powierzył ministrowi Fryderykowi Leopoldowi von Schrötterowi organizację ziem położonych na prawym brzegu Wisły i Bugu. Podobnym rozkazem z 26 grudnia 1795 r. król zaproponował pierwsze propozycje organizacyjne, w myśl których nowa prowincja miała być przez cały rok administrowana przez specjalnych komisarzy, przy zachowaniu dotychczasowego, polskiego ustroju administracyjnego i sądowego.

24 października 1795 r. został podpisany przez zaborców trzeci rozbiór Polski, ale ostatecznie decyzja, co do granic Prus i Rosji na ziemiach polskich zapadła dopiero 2 lipca 1796 r[3].

Od 26 stycznia 1796 r. rządy w Białymstoku przejęli Prusacy. Pruska administracja cywilna podjęła działania od czerwca 1797 r., Kamerą Wojen i Domen (wojenno-ekonomiczną) kierował prezydent Karol von Knobloch, a od 1802 r. Fryderyk von Wagner, zaś władzę sądowniczą przejęła Rejencja. W Białymstoku ulokował się ponadto landrat (starosta), tu mieściły się zarządy różnego rodzaju służb, deputacje, komisje, powstała hipoteka. Łącznie w mieście przebywało około 200 dobrze opłacanych urzędników, w zdecydowanej większości przyjezdnych z Prus i stacjonowały cztery kompanie batalionu fizylierów oraz oddział z regimentu bośniaków, czyli razem ponad 560 żołnierzy, a z rodzinami ponad tysiąc osób. Na potrzeby gospodarki miejskiej pracowało ponad 600 osób[4].

W 1802 r. miasto Białystok sprzedane przez Potockich, sukcesorów Branickiego, przechodzi na własność rządu pruskiego i staje się centrum administracyjnym, jako siedziba departamentu białostockiego Prus Nowowschodnich i siedzibą władz utworzonego wówczas powiatu białostockiego[5].

Po pokoju w tylżyckim w 1807 r. miasto zostało włączone w granice Rosji, jako stolica obwodu. Od 1842 r. było częścią guberni grodzieńskiej[6].

Departament białostocki na mapie Prus - Roberta Wilkinsona z 1808 r.

Podział departamentu białostockiego[edytuj | edytuj kod]

Departament białostocki zamieszkiwało ponad 500 tys. osób w 95 tysiącach domów (gospodarstw). W miastach zamieszkiwało 16% całej populacji.

W skład departamentu wchodziło 10 powiatów (dystryktów), były one jednakowej wielkości:

W skład utworzonej w 1795 r. prowincji Prus Nowowschodnich weszły ziemie drugiego zaboru, leżące między Wisłą, Bugiem, Narwią i Niemnem część Mazowsza, położona na prawym brzegu Wisły, należąca przedtem do Prus południowych, ziemia trzeciego zaboru tj. pozostała część Mazowsza leżąca nad Narwią, cześć Podlasia oraz skrawki Litwy i Żmudzi, na lewym brzegu Niemna. Prusy Nowowschodnie zajmowały powierzchnię 778 mil kwadratowych. Ostateczne określenie granic dwóch departamentów: białostockiego i płockiego, na które podzielono Prusy Nowowschodnie, kamer wojenno-ekonomicznych oraz powiatów nastąpiło w cyrkularzu z 9 czerwca 1799 r. Podano wówczas do wiadomości, że kamery będą zajmowały się sprawami policji, finansów, zwierzchności terytorialnej i duchowieństwa katolickiego, landraci zaś wszystkimi problemami swojego okręgu z wyjątkiem sądownictwa oraz domen królewskich.

Władzą terenową departamentu była kamera pełniąca funkcję administracyjną i skarbową; władze sądownicza pełniła Rejencja. Stojący na czele powiatu landrat był pierwszą instancją policyjną, decydującą o wszystkich sprawach administracyjno –skarbowych. Nadzorował wykonywanie poleceń wyższych urzędników na podległym sobie terenie, z wyłączeniem spraw domen królewskich i miast. Niektórych landratów powoływano z miejscowej szlachty, a szczególnie tych, którzy pełnili funkcje w komisji organizacyjnej powiatu[3].

Landraci urzędowali w następujących siedzibach: Landratura Białostocka - Białystok, Bielska - Bielsk, Dąbrowska - Dąbrowa, Drohiczyńska - Drohiczyn, Goniądzka/Biebrzańska od 1803 r. - Goniądz/Szczuczyn, Kalwaryjska - Kalwaria, Łomżyńska - Łomża, Mariampolska - Mariampol, Suraska - Tykocin, Wigierska - Suwałki[7].

Opis departamentu białostockiego jest ukazany w publikacji z 1799 r[8]. Pieczęć Kamery Wojny i Domen w Białymstoku z 1799 r. znajduje się na jednym z dokumentów w Archiwum Państwowym w Białymstoku[1]. Nowe Prusy Wschodnie są natomiast ukazane na mapie z 1806 r[9].

Miasta[edytuj | edytuj kod]

W 1800 roku w departamencie znajdowało się 86 miast[10]:

Wykaz miast 1800[edytuj | edytuj kod]

Herb Miasto Nazwa niem. 1800 Ludność 1800 Powiat 1800 Ilość dymów[11] Typ[12] Obecna lokacja
Marijampole COA.gif Mariampol Marienpol 1178 mariampolski (Marienpol) 159 Kr Litwa
SudargasCOA.jpg Sudargi Johannesburg / Sadargen 215 mariampolski (Marienpol) 48 Kr Litwa
Liudinavas COA.gif Ludwinów Ludwinowen 312 mariampolski (Marienpol) 131 Kr Litwa
Kudirkos Naumiestis COA.gif Władysławów Neustadt 2320 mariampolski (Marienpol) 231 Kr Litwa
Pilviskiai COA.gif Pilwiszki Pilwiszken 333 mariampolski (Marienpol) 67 Kr Litwa
Prienai COA.gif Preny Prenn 1224 mariampolski (Marienpol) 204 Kr Litwa
Zapyskis COA.jpg Sapieżyszki Sapieszyszken 107 mariampolski (Marienpol) 32 Kr Litwa
Balbieriskis COA.svg Balwierzyszki Balwierzisken 920 mariampolski (Marienpol) 107 Sz Litwa
Coats of arms of None.svg Poniemoń Poniemon 480 mariampolski (Marienpol) 57 Sz Litwa
Sakiai COA.gif Szaki Szaky 574 mariampolski (Marienpol) 65 Sz Litwa
Kalvarija COA.gif Kalwaria Kalwary 2705 kalwaryjski (Kalwary) 440 Kr Litwa
Coats of arms of None.svg Lubów Lubow 425 kalwaryjski (Kalwary) 84 Kr Litwa
Coat of arms of Alytus (Lithuania).svg Olita Olitta 219 kalwaryjski (Kalwary) 33 Kr Litwa
Simnas COA.gif Simno Simno 703 kalwaryjski (Kalwary) 103 Kr Litwa
Vilkaviškis CoA.svg Wyłkowyszki Wilkowiszken 1804 kalwaryjski (Kalwary) 314 Kr Litwa
Virbalis COA.gif Wierzbołów Wirballen 1630 kalwaryjski (Kalwary) 245 Kr Litwa
Vistytis COA.png Wisztyniec Wystitten 1579 kalwaryjski (Kalwary) 187 Kr Litwa
Coats of arms of None.svg Urdomin Urdomin 269 kalwaryjski (Kalwary) 50 Sz Litwa
Coats of arms of None.svg Berżniki Berzniki 304 wigierski (Wigry) 68 Kr Polska
POL gmina Jeleniewo COA.svg Jeleniewo Jeleniewo 346 wigierski (Wigry) 49 Kr Polska
POL gmina Krasnopol COA.svg Krasnopol Krasnopol 533 wigierski (Wigry) 105 Kr Polska
Coats of arms of None.svg Liszków Liszkow 249 wigierski (Wigry) 149 Kr Litwa
Lazdijai COA.gif Łoździeje Losdzeye 1537 wigierski (Wigry) 217 Kr Litwa
Coats of arms of None.svg Metele Metellen 297 wigierski (Wigry) 66 Kr Litwa
POL gmina Filipów COA.svg Filipów Philippowo 795 wigierski (Wigry) 120 Kr Polska
POL gmina Przerośl COA.jpg Przerośl Przerosl 1166 wigierski (Wigry) 230 Kr Polska
POL gmina Puńsk COA.svg Puńsk Punsk 583 wigierski (Wigry) 59 Kr Polska
Seirijai COA.svg Sereje Serrey 1094 wigierski (Wigry) 215 Kr Litwa
POL Sejny 1 COA.svg Sejny Seyne 516 wigierski (Wigry) 96 Kr Polska
POL Suwałki COAII.svg Suwałki Suwalken 1184 wigierski (Wigry) 214 Kr Polska
Coats of arms of None.svg Szczebra Szczebra 219 wigierski (Wigry) 46 Kr Polska
POL gmina Wiżajny COA.svg Wiżajny Wizaynen 946 wigierski (Wigry) 205 Kr Polska
POL gmina Bakałarzewo COA.svg Bakałarzewo Bakalarzewo 405 wigierski (Wigry) 67 Sz Polska
Leipalingis COA.svg Lejpuny Leypuhnen 233 wigierski (Wigry) 42 Sz Litwa
Miroslavas COA.gif Mirosław Miroslaw 220 wigierski (Wigry) 48 Sz Litwa
LIT Wiejsieje COA.gif Wiejsieje Wieyszteye 518 wigierski (Wigry) 85 Sz Litwa
POL gmina Dąbrowa Białostocka COA.svg Dąbrowa Dombrowa 737 dąbrowski (Dombrowa) 127 Kr Polska
POL gmina Korycin COA.svg Korycin Koryczin 252 dąbrowski (Dombrowa) 52 Kr Polska
POL Kuźnica (woj podlaskie) COA.jpg Kuźnica Kuznica 427 dąbrowski (Dombrowa) 35 Kr Polska
POL Lipsk COA.svg Lipsk Lipsk 945 dąbrowski (Dombrowa) 256 Kr Polska
POL gmina Nowy Dwór COA.svg Nowy Dwór Nowidwor 555 dąbrowski (Dombrowa) 96 Kr Polska
POL Suchowola COA.svg Suchowola Suchowolla / Chodorowka 959 dąbrowski (Dombrowa) 218 Kr Polska
Coats of arms of None.svg Hołynka Holinka 225 dąbrowski (Dombrowa) 45 Sz Białoruś
POL gmina Raczki COA.svg Raczki Raszken 766 dąbrowski (Dombrowa) 165 Sz Polska
POL gmina Sidra COA.gif Sidra Sidra 507 dąbrowski (Dombrowa) 137 Sz Polska
BIA Sopoćkinie COA.png Sopoćkinie Sopockin 439 dąbrowski (Dombrowa) 96 Sz Białoruś
POL gmina Sztabin COA.svg Sztabin Stabin 507 dąbrowski (Dombrowa) 55 Sz Polska
POL Białystok formal COA.svg Białystok Bialystock 3370 białostocki (Bialystock) 459 Sz Polska
POL gmina Janów COA new.svg Janów Janow 691 białostocki (Bialystock) 186 Kr Polska
POL Knyszyn COA.svg Knyszyn Knyszin 1699 białostocki (Bialystock) 318 Kr Polska
Odelsk herb.png Odelsk Odelsk 601 białostocki (Bialystock) 172 Kr Białoruś
POL Sokółka COA.svg Sokółka Sokolka 1091 białostocki (Bialystock) 225 Kr Polska
POL Wasilków COA.svg Wasilków Waszilkow 891 białostocki (Bialystock) 184 Kr Polska
POL Choroszcz COA.svg Choroszcz Chorocz 579 białostocki (Bialystock) 122 Sz Polska
POL gmina Gródek COA.svg Gródek Groddek 388 białostocki (Bialystock) 66 Sz Polska
POL gmina Jasionówka COA.svg Jasionówka Jasianowke 622 białostocki (Bialystock) 81 Sz Polska
POL Zabłudów COA.svg Zabłudów Zabludow 1409 białostocki (Bialystock) 297 Sz Polska
POL Bielsk Podlaski COA.svg Bielsk Bielsk 1733 bielski (Bielsk) 320 Kr Polska
POL Kleszczele COA.svg Kleszczele Kleszel 1088 bielski (Bielsk) 276 Kr Polska
POL gmina Narew COA (XXXVII-217-10).svg Narew Narew 425 bielski (Bielsk) 95 Kr Polska
POL Gmina Boćki COA.svg Boćki Boczki 1462 bielski (Bielsk) 223 Sz Polska
POL Gmina Orla COA.svg Orla Orla 1486 bielski (Bielsk) 241 Sz Polska
POL Drohiczyn COA.svg Drohiczyn Drohycin 884 drohiczyński (Drohycin) 173 Kr Polska
POL gmina Mielnik COA.svg Mielnik Mielnik 822 drohiczyński (Drohycin) 141 Kr Polska
Ciechanowiec herb.svg Ciechanowiec Ciechanowiec 2651 drohiczyński (Drohycin) 340 Sz Polska
POL Siemiatycze COA.svg Siemiatycze Siemiatyce 2734 drohiczyński (Drohycin) 319 Sz Polska
POL Wysokie Mazowieckie COA.svg Wysokie Mazowieckie Wysokie Masowiecki 864 drohiczyński (Drohycin) 134 Sz Polska
POL Suraż COA.svg Suraż Suracz 709 suraski (Suracz) 133 Kr Polska
POL Brańsk COA.svg Brańsk Bransk 1026 suraski (Suracz) 114 Kr Polska
Herb Tykocin.jpg Tykocin Tykoczin 2783 suraski (Suracz) 372 Sz Polska
POL Goniądz COA.svg Goniądz Goniondz 1373 goniądzki (Goniondz) 210 Kr Polska
POL Augustów COA.svg Augustów Augustowo 1987 goniądzki (Goniondz) 304 Kr Polska
POL gmina Radziłów COA.svg Radziłów Radzilow 435 goniądzki (Goniondz) 85 Kr Polska
POL Rajgród COA.svg Rajgród Raygrod 889 goniądzki (Goniondz) 195 Kr Polska
POL gmina Wąsosz COA.svg Wąsosz Wonsosz 731 goniądzki (Goniondz) 167 Kr Polska
POL gmina Wizna COA.svg Wizna Wyzna 1098 goniądzki (Goniondz) 197 Kr Polska
POL Grajewo COA.svg Grajewo Grajewo 218 goniądzki (Goniondz) 23 Sz Polska
POL Jedwabne COA.svg Jedwabne Jedwabno 481 goniądzki (Goniondz) 52 Sz Polska
Coats of arms of None.svg Osowiec Ossowiec 212 goniądzki (Goniondz) 38 Sz Polska
POL Szczuczyn COA.svg Szczuczyn Szczuczin 1849 goniądzki (Goniondz) 261 Sz Polska
POL Łomża COA.svg Łomża Lomza 1166 łomżyński (Lomza) 194 Kr Polska
POL Kolno COA.svg Kolno Kolno 945 łomżyński (Lomza) 171 Kr Polska
POL Nowogród COA.svg Nowogród Nowogrod 966 łomżyński (Lomza) 189 Kr Polska
POL Zambrów COA.svg Zambrów Zambrow 564 łomżyński (Lomza) 81 Kr Polska
POL gmina Śniadowo COA.svg Śniadowo Smlodow / Sniadow 705 łomżyński (Lomza) 98 Sz Polska
Stawiski Herb.svg Stawiski Stawiszken 1212 łomżyński (Lomza) 173 Sz Polska

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Archiwum Państwowe w Białymstoku, Dzieje herbu Białegostoku – katalog wystawy z 2012 r. s. 12-14.
  2. File:Preussen-1806.jpg - Wikimedia Commons, commons.wikimedia.org [dostęp 2017-11-15] (ang.).
  3. a b Cz. Brodzicki, D. Godlewska, Łomża w latach 1794-1866. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987 r. s. 9-12.
  4. A. Cz. Dobroński, Białystok historia miasta. Białystok 2001 r. s. 53-57.
  5. S. Andrzejewski, M. Siuchniński, Miasta polskie w tysiącleciu, tom pierwszy. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków 1965 r. s. 243.
  6. a b A. Cz. Dobroński, Od rozbiorów do końca lat dwudziestych XIX w., Rozdział XI z Historia Województwa Podlaskiego, Instytut Wydawniczy Kreator, Białystok 2010 r. s. 109-111.
  7. A. B. Małek, Kamera Wojny i Domen Departamentu Białostockiego Nowych Prus Wschodnich 1796-1807. Warszawa 2007 r. s. 24, 125, 132-133, 149.
  8. Friedrich Gottlob Leonhardi, Erdbeschreibung der Preußischen Monarchie, Hemmerde und Schwetschke, 5. Band, Halle 1799 r. - dostępna na stronie: Google books. (2012-10-19).
  9. Mapa Nowych Prus Wschodnich z 1806 r. (2012-10-28).
  10. Holsche A C. von: Geographie und Statistik von West-, Süd- und Neu-Ostpreussen, nebst einer kurzen Geschichte des Königreichs Polen bis zu dessen Zertheilung.
  11. Dym = wiejska chałupa lub zagroda, stanowiące podstawę do obliczania świadczeń podatkowych
  12. Kr = miasto królewskie; Sz = miasto szlacheckie