Deskryptywizm (językoznawstwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy podejścia opisowego w lingwistyce. Zobacz też: inne znaczenia słowa „deskryptywizm”.

Deskryptywizm (łac. describere „opisywać”) – dążność do neutralnego badania i opisywania mowy używanej przez daną społeczność. Podejście deskryptywne wystrzega się zewnętrznych ocen normatywnych na rzecz obiektywnego opisu realiów językowych oraz rejestracji zasad rządzących mową native speakerów[1][2]. Badacze stosujący tę metodę skupiają się na obiektywnym i systematycznym przedstawieniu systemu językowego, odwzierciedlającym empiryczne fakty praktyki mownej[3][4]. Wszelkie badania akademickie w zakresie językoznawstwa mają z założenia charakter deskryptywny; zadaniem językoznawstwa, jak każdej innej dyscypliny naukowej, jest opisywanie rzeczywistości bez formułowania sądów wartościujących[5].

Gramatyka deskryptywna, choć z założenia stroni od formułowania własnych przepisów normatywnych, może odnotowywać poglądy poprawnościowe panujące w danej społeczności, a także podawać informacje na temat stosowności opisywanych form i konstrukcji językowych w różnych kontekstach komunikacyjnych[2][6]. Językoznawcy czynią zasadnicze rozróżnienie między wewnętrznymi zasadami gramatycznymi języka a odczuciami społeczno-moralnymi, waloryzującymi pewien sposób posługiwania się mową[6]. Badacz przyjmujący podejście deskryptywne analizuje wzorce rządzące językiem ustnym, nie zaś przepisy ustanawiane przez nauczycieli, redaktorów i inne autorytety językowe[7]. Z tego względu lingwista, który napotka w pewnej odmianie angielszczyzny formę I ain’t going, opisze tę konstrukcję jako część systemu gramatycznego owego wariantu języka[7].

Podejście deskryptywne przeciwstawiane jest z zasady preskryptywizmowi, czyli dążności do wywierania wpływu na praktykę językową, znajdującej główne zastosowanie w kontekstach edukacyjnych[8]. Preskrypcja ma na celu definiowanie norm języka standardowego i udzielanie porad w dziedzinie sprawnego operowania językiem – można ją traktować jako łatwo przyswajalną formę przedstawienia wyników badań opisowych, obejmującą również regulację pewnych subiektywnych aspektów estetyki językowej. Obie postawy mogą być traktowane jako komplementarne, choć odróżniają się priorytetami i kontekstami zastosowania[9].

Opisowość[edytuj | edytuj kod]

Według rozumienia sformułowanego przez językoznawcę Larry’ego Andrewsa gramatyka deskryptywna jest podejściem lingwistycznym, które bada faktyczną postać języka, w opozycji do gramatyki normatywnej (preskryptywnej), która skupia się na nakreślaniu i dyktowaniu pewnych zachowań językowych[10]. Innymi słowy, gramatyka deskryptywna w swojej praktyce analitycznej koncentruje się na badaniu preferencji komunikacyjnych i reguł językowych ludzi o różnym pochodzeniu środowiskowym, przede wszystkim w kontekście języka obiegowego; gramatyka normatywna zaś formułuje normy gramatyczne oczekiwane od użytkowników języka. Gramatyka deskryptywna odstępuje zatem od oceniania konstrukcji językowych pod względem fortunności, o ile elementy te faktycznie funkcjonują i są akceptowane w praktyce językowej. Gramatyka normatywna natomiast bierze pod uwagę ustalone zasady oraz konwenanse społeczne i stwierdza, który sposób wypowiedzi jest bardziej właściwy według tych norm. Jak zauważa Andrews, większość językoznawców kieruje się deskryptywizmem, choć nauczyciele ze szkół publicznych przyjmują z zasady podejście normatywne[10].

Pewne formy gramatyki normatywnej stały się obiektem krytyki ze względu na ignorowanie przez nie istoty zmian językowych i zróżnicowania stylistycznego języka, a także dyktowanie norm językowych na podstawie preferencji uprzywilejowanych środowisk[4]. W gramatykach normatywnych można dostrzec tendencje do oznaczania form niestandardowych jako „błędów” oraz traktowania potocznych rejestrów języka standardowego jako gorszych od stylu formalnego[11].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Turkish Phonology, morphology and Syntax, Anadolu Universitesi, s. 163, ISBN 978-975-06-0261-0 (ang.).
  2. a b Robert Lawrence Trask, Language and Linguistics: The Key Concepts, Routledge, 2007, s. 69, ISBN 978-1-134-12408-4 (ang.).
  3. Tom McArthur, Roshan McArthur, Concise Oxford Companion to the English Language, Oxford University Press, 2005, ISBN 978-0-19-280637-6 (ang.).
  4. a b Anne Curzan, Fixing English: Prescriptivism and Language History, Cambridge University Press, 2014, s. 14–15, ISBN 978-1-107-02075-7 (ang.).
  5. 1) Snježana Kordić, Jezik i nacionalizam (Rotulus Universitas), Zagrzeb: Durieux, 2010, s. 60, DOI10.2139/ssrn.3467646, ISBN 978-953-188-311-5, LCCN 2011520778, OCLC 729837512, OL15270636W [dostęp 2019-05-24] (serb.-chorw.).
    2) Robert Lawrence Trask, Key Concepts in Language and Linguistics, Routledge, 1999, s. 47–48, 163, ISBN 978-0-415-15741-4 (ang.).
    3) John Lyons, Introduction to Theoretical Linguistics, Cambridge University Press, 1968, s. 42–44, ISBN 978-0-521-29775-2 (ang.).
    4) André Martinet, Eléments de linguistique générale, Paryż: Armand Colin, 1980, s. 6–7, ISBN 978-602-452-369-5 (fr.).
    5) Jean-Marie Essono, Précis de linguistique générale, L’Harmattan, 1998, s. 5–6, 17–18, ISBN 978-2-296-37486-7 (fr.).
    6) Peter Trudgill, Sociolinguistics and Linguistic Value Judgements: Correctness, Adequacy and Aesthetics, Universität Duisburg-Essen, 1976, s. 5 (ang.).
  6. a b Suzanne Eggins, Introduction to Systemic Functional Linguistics: 2nd Edition, A&C Black, 2004, s. 139, ISBN 978-0-8264-5786-8 (ang.).
  7. a b Joan Swann, A Dictionary of Sociolinguistics, Edinburgh University Press, 2004, s. 73, ISBN 978-0-7486-1690-9 (ang.).
  8. Tom McArthur, The Oxford Companion to the English Language, Oxford University Press, 1992, s. 286 (ang.).
  9. Michael D. Kliffer, Prescriptivism reisited, „LACUS Forum”, 33, Hornbeam Press, 2007, s. 330 (ang.).
  10. a b Larry Andrews, Language exploration and awareness: a resource book for teachers, wyd. 3, Mahwah, N.J.: Lawrence Earlbaum Associates, Inc., 2006, s. 25–26, ISBN 0-8058-4308-6, OCLC 61821852 (ang.).
  11. Rodney Huddleston, Geoffrey Pullum, A Student’s Introduction to English Grammar, Cambridge University Press, 2005, s. 4–5, ISBN 978-0-521-84837-4 (ang.).