Determinizm środowiskowy

Determinizm środowiskowy (determinizm klimatyczny, enwiromentalizm, ang. environmental determinism) to koncepcja zakładająca, że środowisko przyrodnicze w sposób decydujący kształtuje rozwój społeczeństw, kultur i cech psychofizycznych jednostek. W odróżnieniu od determinizmu geograficznego, który koncentruje się na roli ukształtowania terenu i położenia geopolitycznego, determinizm środowiskowy obejmuje szerszy zakres czynników: klimat, gleby, florę, faunę, dostęp do wody i występowanie chorób zakaźnych.

Koncepcja ta dominowała w geografii anglosaskiej na przełomie XIX i XX w., ale została odrzucona przez współczesną naukę jako nadmiernie uproszczona i obciążona ideologicznie.

Geneza

Poglądy łączące środowisko z cechami ludów formułowano już w starożytności. Grecki geograf Strabon (I w. p.n.e. / I w. n.e.) pisał o wpływie klimatu na rozwój cywilizacyjny, argumentując, że klimat Grecji sprzyja wyższemu poziomowi rozwoju niż warunki panujące w regionach cieplejszych lub zimniejszych. Hipokrates w traktacie O powietrzach, wodach i miejscach (V w. p.n.e.) wiązał cechy fizyczne i temperament ludów z warunkami klimatycznymi. Arystoteles w Polityce twierdził, że ludy zamieszkujące zimne regiony są odważne, lecz pozbawione zdolności politycznych, podczas gdy mieszkańcy Azji wykazują cechy przeciwne.

W XIV w. Ibn Chaldun podzielił świat na siedem stref klimatycznych i argumentował, że strefa umiarkowana sprzyja najbardziej rozwojowi cywilizacji. W epoce oświecenia Monteskiusz w dziele O duchu praw (1748) poświęcił siedemnaście rozdziałów wpływowi klimatu na charakter jednostek i instytucje polityczne, twierdząc, że zimny klimat wzmacnia odwagę, a gorący sprzyja bierności i zmysłowości.

Rozwój w XIX i XX wieku

Szkoła niemiecka

Friedrich Ratzel w dwutomowym dziele Anthropogeographie (1882, 1891) badał wpływ środowiska na rozmieszczenie i migracje ludności. Choć sam Ratzel z czasem odszedł od mechanistycznego determinizmu, jego uczniowie zinterpretowali jego prace jako podstawę ścisłego determinizmu środowiskowego.

Szkoła anglosaska

Amerykańska geografka Ellen Churchill Semple, uczennica Ratzela, przeniosła jego idee do USA i nadała im bardziej deterministyczny charakter. Ellsworth Huntington rozwinął teorię energii klimatycznej (climatic energy), według której cywilizacja mogła rozwijać się jedynie w strefach klimatu umiarkowanego. Zwolennicy tej szkoły twierdzili np., że klimat tropikalny powoduje lenistwo i promiskuityzm, podczas gdy częste zmiany pogody w średnich szerokościach geograficznych wyostrzają intelekt.

Mimo pozornych związków z darwinizmem, determinizm środowiskowy był w praktyce bliższy lamarkizmowi: zakładał bezpośredni, szybki wpływ środowiska na cechy populacji (dziedziczenie cech nabytych), a nie powolną selekcję naturalną.

Hippolyte Taine i determinizm w krytyce literackiej

Francuski filozof i krytyk Hippolyte Taine (1828-1893) zastosował determinizm środowiskowy do analizy literatury i sztuki. Jego teoria race, milieu et moment (rasa, środowisko i moment historyczny) zakładała, że dzieła literackie są produktem środowiska, w którym powstały. Podejście Taine'a wywarło wpływ na rozwój naturalizmu literackiego.

Thomas Griffith Taylor i neodeterminizm

Australijski geograf Thomas Griffith Taylor (1880-1963) w latach 20. XX w. zaproponował neodeterminizm (określany też jako stop-and-go determinism): stanowisko pośrednie, według którego środowisko naturalne wyznacza główny kierunek rozwoju społeczeństw, ale człowiek może w ograniczonym zakresie korygować ten kierunek za pomocą technologii. Taylor był pierwszym nie-Amerykaninem na stanowisku prezesa Association of American Geographers (1941).

Krytyka i odrzucenie

Posybilizm

Najwcześniejszą systematyczną odpowiedzią na determinizm środowiskowy był posybilizm, sformułowany przez francuską szkołę geografii. Paul Vidal de la Blache argumentował, że środowisko wyznacza ramy możliwości, ale to człowiek dokonuje wyborów. Termin posybilizm wprowadził Lucien Febvre w 1922 r..

Krytyka antropologiczna

Franz Boas odrzucił determinizm środowiskowy na podstawie badań terenowych wśród Inuitów, argumentując, że rozwój kultury zależy od historii danego ludu i jego kontaktów z innymi grupami, a nie wyłącznie od środowiska. Alfred Kroeber w latach 20. XX w. wykazał, że środowisko może ograniczać, ale nie wyjaśnia powstania i rozprzestrzeniania się cech kulturowych.

Odrzucenie po II wojnie światowej

Po II wojnie światowej determinizm środowiskowy został odrzucony jako pseudonaukowe uzasadnienie dla rasizmu, kolonializmu i ludobójstwa. Teoria klimatyczna Huntingtona służyła uzasadnianiu wyższości rasy białej i naturalności imperializmu. Podobne argumenty wykorzystywali ideologowie nazizmu do uzasadniania hierarchii rasowych.

Współczesna nauka zastąpiła determinizm środowiskowy podejściami uwzględniającymi złożone interakcje między człowiekiem a środowiskiem: ekologią kulturową (rozwinięta przez Juliana Stewarda w 1955 r.), ekologią polityczną i biogeografią.

Współczesne kontrowersje

Książka Jareda Diamonda Strzelby, zarazki, maszyny (1997) wzbudziła oskarżenia o nową formę determinizmu środowiskowego, choć sam autor określał wpływ geografii jako przyczynę probabilistyczną. Zarzuty o neodeterminizm środowiskowy kierowano również pod adresem ekonomisty Jeffreya Sachsa, który przedstawiał ubóstwo krajów tropikalnych jako wynik ekologii niedorozwoju.

Zobacz też

• determinizm geograficzny
• ekologia kulturowa
• lamarkizm
• naturalizm (literatura)