Dialekt wschodniosłowacki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
východoslovenské nárečia
východniarčina
Obszar wschodnia Słowacja (Spisz, Szarysz, Zemplin i Abov(słow.))
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
UNESCO 2 wrażliwy
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Dialekt wschodniosłowacki, gwary wschodniosłowackie (słow. východoslovenské nárečia, východniarčina) – niestandardowe formy języka słowackiego, używane przez mieszkańców Spiszu, Szarysza, Zemplina i Abova(słow.) na wschodzie Słowacji[1]. W odróżnieniu od innych form słowacczyzny dialekt wschodniosłowacki wykazuje ograniczoną zrozumiałość z językiem czeskim, jest natomiast bliski językowi polskiemu i mowie rusińskiej[2][3]. Gwary te cechuje także większy udział hungaryzmów w słownictwie[4].

Dialekt wschodniosłowacki jest wewnętrznie zróżnicowany, toteż jego właściwości nie można określić w sposób jednoznaczny. Do charakterystycznych cech tego zespołu gwarowego należą jednak: brak samogłosek długich, akcent paroksytoniczny (podobnie jak w polszczyźnie, w przeciwieństwie do akcentu inicjalnego w języku ogólnosłowackim)[1] oraz odmienne zastosowanie końcówek w deklinacji[5]. Gwary wschodniosłowackie dzielą z dialektem zachodniosłowackim pewne właściwości, które nie występują w gwarach centralnych i opartej na nich standardowej słowacczyźnie[6]. Fakt ten przemawia na korzyść koncepcji, że środkowa Słowacja została zasiedlona później niż tereny wschodnie i zachodnie[6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Standardowa postać języka słowackiego, skodyfikowana przez Ľudovíta Štúra w latach 40. XIX wieku, oparta została przede wszystkim na fundamencie ówczesnych gwar środkowosłowackich. Gwary wschodnie są wyraźnie odrębne od dialektu środkowego i zachodniego (na płaszczyźnie fonologii, morfologii i zasobu słownego), dzielą natomiast bliższy związek z gwarami polskimi oraz gwarami rusińskimi[7]. Na początku XX wieku podjęto nieudaną próbę stworzenia standardu języka wschodniosłowackiego[6][8][9][10].

Diaspora z regionu przyczyniła się do wypracowania nieregularnego piśmiennictwa w gwarach wschodniosłowackich. W gwarze szaryskiej pisywały czasopisma „Slovák v Amerike” (założone w 1889 r. w miejscowości Plymouth, Massachusetts) i „Amerikánsko-slovenské noviny” (założone w 1886 r. w Pittsburghu). Do zapisu wykorzystywano węgierskie konwencje ortografii (nazwy czasopism przedstawiano w formach: Szlovjak v Amerike, Amerikanszko-Szlovenszke Novini)[9]. Czasopismo „Slovák v Amerike” istnieje do dziś, lecz współcześnie stosuje literacką odmianę języka słowackiego[11].

Podział wewnętrzny[edytuj | edytuj kod]

Gwary wschodniosłowackie dzielą się na cztery podgrupy[1]:

  • Gwary spiskie (słow. spišské nárečia, spiština) – występują na wschód od miasta Poprad; graniczą z mową rusińską i polskimi gwarami góralskimi[1];
  • Gwary szaryskie (słow. šarišské nárečia, šariština) – występują w okolicach Preszowa; dzielą liczne cechy z gwarami zemplińskimi i mową rusińską[1];
  • Gwary abowskie (słow. abovské nárečia), w tym mowa koszycka (słow. košické nárečia) – występują na południowo-zachodnich terenach wschodniej Słowacji; dzielą cechy fonologiczne z językiem węgierskim i gwarami zemplińskimi[5];
  • Gwary zemplińskie (słow. zemplínské nárečia) – występują na południowych i centralnych terenach wschodniej Słowacji; tworzą formę przejściową między językiem ogólnosłowackim, gwarami szaryskimi i mową rusińską[1].

Przykładowy tekst[edytuj | edytuj kod]

Dialekt wschodniosłowacki (gwara szaryska)

Buľi raz dvojo kmotrove, co furt vjedno chodziľi na jurmaki. Raz tiž tak išľi z jurmaku a našľi gvera. Ta znace, že ešči ftedi ľudze tak ňechirovali o gveroch, ňebulo teľo vojakoch. Išľi tak popod ľešik a naraz jeden zbačil gver a takoj ku ňemu ucekal… Ten druhi še tiž mocno zradoval, ta vžaľi totu fujaru a hutorili sebe: "Kmotre, ja budzem do ňej duc a ti budzeš prebirac". Ta začaľi vera ľudze tote dvomi hrac. Jeden kmoter pocahnul za kohucik, kuľka utrafila do druheho kmotra, co prebiral a ten še takoj prevracil umarti na žem.[5]

Słowacczyzna standardowa

Boli raz dvaja kmotrovia, ktorí stále spolu chodili na jarmoky. Raz tiež tak vyšli z jarmoku a našli pušku. To viete, že vtedy ešte ľudia tak nechyrovali o puškách, nebolo toľko vojakov. Išli tak popod lesík a jeden zazrel pušku a hneď k nej utekal. Ten druhý sa tiež silno zaradoval, tak vzali fujaru a hovorili si: „Kmotor, ja budem do nej fúkať a ty budeš preberať. Tak začali veru tí dvaja hrať. Jeden kmotor potiahol za kohútik, guľka trafila druhého kmotra, ktorý preberal, a ten sa hneď prevrátil mŕtvy na zem.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f E. Polívka, I. Vindiš, Nárečový svojraz východného Slovenska [dostęp 2012-11-23] (słow.).
  2. Jozef Štolc: Slovenská dialektológia. Bratysława: Veda, 1994. (słow.)
  3. Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 537, ISBN 83-04-04445-5.
  4. Alena Blichová, K problematike rusínsko-slovenských jazykových kontaktov, „Človek a spoločnosť”, 4/2007 [dostęp 2012-11-23] (słow.).
  5. a b c Ferdinand Buffa, Východoslovenské nárečia, t. IX, Vlastivedný časopis, 1962 [dostęp 2012-11-23] (słow.).
  6. a b c International Encyclopedia of Linguistics. Oxford University Press, 2003, s. 411. (ang.)
  7. Horace Lunt, Notes on the Rusyn language of Yugoslavia and its East Slovak origins [dostęp 2012-11-23] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-15] (ang.).
  8. Tomasz Kamusella: The politics of language and nationalism in modern Central Europe. Palgrave Macmillan, 2009, s. 821. ISBN 0-230-55070-3. (ang.)
  9. a b Štefan Švagrovský, Slavomír Ondrejovič. Východoslovenský jazykový separatizmus. „Slovenská reč”. 3, 2004 (słow.). [dostęp 2012-11-23]. 
  10. Konstantin Lifanov. Ešte raz o jazyku východoslovenských publikácií v USA. „Slovenská reč”. 5, s. 282, 2006 (słow.). [dostęp 2012-11-23]. 
  11. SvA – Slovák v Amerike (słow.).