Die Liga – Fußballverband

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Die Liga – Fußballverband e.V.
Państwo  Niemcy
Siedziba Frankfurt nad Menem
Data założenia 18 grudnia 2000
Forma prawna T.z.
Prezes Reinhard Rauball
brak współrzędnych

Die Liga – Fußballverband („Liga – Związek Piłkarski”) lub Ligaverband („Związek Ligi”), oficjalnie Die Liga – Fußballverband e. V. (czasami stylizowany na DIE LIGA – Fußballverband e.V.) – spółka dominująca w Deutsche Fußball Liga. Ligaverband zrzesza 36 niemieckich profesjonalnych zespołów występujących w Bundeslidze oraz 2. Bundeslidze i reprezentuje ich interesy, w szczególności przeciwko Deutscher Fußball-Bund (niemieckiemu związkowi piłki nożnej)[1]. Od 2016 roku nosi nazwę DFL Deutsche Fußball Liga e.V.[2] Obecnie funkcje prezydenta Ligaverband piastuje doktor Reinhard Rauball[1].

Regulacje prawne[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Deutscher Fußball-Bund.

Ligaverband jest pełnoprawnym członkiem DFB od 2001 roku. Związek między DFB a Ligaverband i jego wspólną działalnością z podmiotem zależnym DFL regulują następujące dokumenty prawne:

  • Statut DFB,
  • Podstawowa umowa między DFB a Związkiem Ligi,
  • Statut Związku Ligi[3].

Podstawowy traktat[edytuj | edytuj kod]

Od początku sezonu 2004/2005 obowiązuje podstawowa umowa, określająca prawa i obowiązki dla zarówno dla DFB i Ligaverband. Traktat przyznaje w szczególności Ligaverband prawo do organizowania rozgrywek klubowych należących do DFB Bundesligi oraz 2. Bundesligi. Dodatkowo traktat zapewnia Ligaverband pełne prawa marketingowe. W umowie nie uwzględniono rozgrywek, które mogą być autonomicznie kontrolowane przez Ligaverband (takie jak DFL-Ligapokal i nieistniejący już turniej DFB-Hallenpokal)[4].

Ponadto umowa podstawowa zawiera szczególne wymagania dotyczące czasów rozpoczęcia i transmisji meczów w telewizji niekodowanej (FTA). Umowa może zostać rozwiązana zarówno przez DFB, jak i przez Związek Ligi[4].

Deutsche Fußball Liga[edytuj | edytuj kod]

Deutsche Fußball Liga GmbH
Państwo  Niemcy
Siedziba Frankfurt, Niemcy
Data założenia 19 grudnia 2000
Forma prawna Sp. z o.o.
Prezes Christian Seifert
brak współrzędnych
Strona internetowa

Deutsche Fußball Liga GmbH (DFL) został założony 19 grudnia 2000 r. jako niezależne przedsiębiorstwo. Jedyny udziałowiec Die Liga – Fußballverband e. V. wniósł kapitał zakładowy w wysokości 1 miliona euro oraz przekazał całą swoją działalność. Zarząd Ligaverband tworzy także radę nadzorczą DFL[5].

Obowiązki[edytuj | edytuj kod]

Działalność DFL obejmuje trzy obszary. DFL zajmuje się organizowaniem rozgrywek Ligaverband, przyznawaniem licencji oraz marketingiem[6].

W zakresie organizacyjnym DFL odpowiada za ustalaniem harmonogramu 612 meczów Bundesligi i 2. Bundesligi oraz meczów barażowych, a także Superpucharu Niemiec. DFL zajmuje się również regulacją transferów zawodników pomiędzy klubami[6].

Działalność „marketingowa” obejmuje przyznawanie praw do transmisji telewizyjnych, radiowych i internetowych licencji. Prawa do transmisji Bundesligi obejmują łącznie 209 terytoriów na całym świecie[7][8]. W sezonie 2015/2016 przychody z tytułu praw do transmisji wyniosły 3,85 mld euro[6].

Trzeci obszar działalności („licencjonowanie”) polega na wdrożeniu i dalszym rozwoju poprzedniej procedury udzielania licencji przez DFB. DFL stosuje procedurę dla klubów Bundesligi i 2. Bundesligi. W ten sposób liga sprawdza, w jakim stopniu poszczególne kluby spełniają wymogi uczestnictwa w profesjonalnych rozgrywkach piłkarskim. Katalog wymagań obejmuje kryteria sportowe, finansowe, prawne, infrastrukturalne, kadrowe, administracyjne, medialne i bezpieczeństwa. Najważniejsze jest finansowe kryterium płynności, która ma na celu zapewnienie, że wszystkie kluby występujące w dwóch najwyższych klasach rozgrywkowej w Niemczech są w pełni wypłacalne przez cały okres trwania rozgrywek oraz aby móc utrzymać kluby tak długo, jak to możliwe. DFL może odmówić wydania licencji, jeśli klub nie spełnia tych wymagań[9].

DFL wraz 23 innymi związkami zawodowymi jest członkiem założycielem World Leagues Forum, założonego w Zurychu w lutym 2016 roku. Podobnie jak Ligaverband celem organizacji jest centralne łączenie i reprezentowanie interesów lig zawodowych i ich wspólnych poglądów, głównie przeciwko FIFA oraz innych instytucji zajmujących się sportem i polityką[10].

Spółki zależne[edytuj | edytuj kod]

DFL założyło kilka spółek w ostatnich latach: w 2006 r. Sportcast GmbH, do której należy Sportec Solutions GmbH od lipca 2017 r., DFL Sports Enterprises we wrześniu 2008 r., która weszła w życie z dniem 1 lipca 2017 r., Bundesliga International GmbH, a także DFL Digital Sports, który ma siedzibę w Kolonii od września 2012 r. – wszystkie w 100% zależne od DFL. Kolejną spółką zależną DFL jest dostawca usług turystycznych Liga Travel[6].

  • DFL Stiftung
  • Bundesliga International GmbH;
  • DFL Digital Sports GmbH;
  • Sportcast GmbH;
    • HD SAT Communication GmbH;
    • Livecast TV Produktion GmbH;
    • Sportec Solutions GmbH;
    • DFA Deutsches Fußball Archiv GmbH;
  • Liga Travel GmbH.

Zarząd[edytuj | edytuj kod]

Organami zarządzającymi DFL jest zgromadzenie akcjonariuszy, dyrektorzy zarządzający oraz rada nadzorcza. Prezes stowarzyszenia ligowego należy do prezydium i zarządu DFB. Pierwszym prezesem Związku Ligi był Werner Hackmann z HSV, który zmarł w styczniu 2007 roku. Został pośmiertnie mianowany pierwszym Honorowym Prezydentem Związku Ligi[11]. Do czasu wyborów obecnego nowego prezydenta Wolfgang Holzhäuser z Bayer 04 Leverkusen piastował funkcje prezesa związku. W dniu 6 sierpnia 2007 r. doktor Reinhard Rauball został wybrany na nowego przewodniczącego Ligi i na trzech następnych Walnych Zgromadzeniach zostawał jednogłośnie wybierany, po raz ostatni w dniu 24 sierpnia 2016 roku. Obecna kadencja trwa do 2019 roku[12].

Przedstawiciele niemieckiego związku piłkarskiego (DFB)
Dotychczasowi prezesi Die Liga – Fußballverband
Lp. Imię i nazwisko Okres urzędowania
1. Werner Hackmann 2000–2007
2. Wolfgang Holzhäuser 2007
3. Reinhard Rauball 2007–urzęduje

Źródło[12]

Zarząd Die Liga – Fußballverband
Imię i nazwisko Funkcja
Reinhard Rauball Prezydent
Peter Peters Wiceprezydent
Helmut Hack Wiceprezydent
Klaus Filbry Członek Zarządu
Jan-Christian Dreesen Członek Zarządu
Michael Meeske Członek Zarządu
Soeren Oliver Voigt Członek Zarządu
Christian Seifert Członek Zarządu
Asngar Schwenken Członek Zarządu

Źródło[13]

Rada Nadzorcza DFL
Imię i nazwisko Funkcja
Reinhard Rauball Przewodniczący
Peter Peters Zastępca przewodniczącego
Stefan Schippers Członek Rady Nadzorczej
Ingo Schiller Członek Rady Nadzorczej
Fritz Keller Członek Rady Nadzorczej
Robert Schäfer Członek Rady Nadzorczej

Źródło[14]

1 lipca 2001 Ligaverband został zarejestrował się w rejestrze handlowym aby móc przeprowadzać działalność gospodarczą. Przewodnictwo w spółce Deutsche Fußball Liga GmbH objął Wilfried Straub zarejestrowanej 9 kwietnia 2001 roku. Heribert Bruchhagen został dyrektorem zarządzającym, Christian Müller był odpowiedzialny za finanse oraz licencję, Michael Pfad za dział komunikacji. DFL zapoczątkował działalność w siedzibie DFB w Otto-Fleck-Schneise we Frankfurcie nad Menem, gdzie 20 pracowników otrzymało swoje biura. W maju 2007 roku oficjalnie potwierdzono siedzibę DFL przy tym samym adresie. Wilfried Straub po 40 latach z niemiecką piłką (najpierw DFB, a później DFL) odszedł na emeryturę a jego miejsce 1 lipca 2005 r. zajął Christian Seifert[12].

Obecnie pięcioosobowe kierownictwo, którego członkowie mają pełnomocnictwo przedstawia się następująco: „Prawa audiowizualne” (dr Holger Blask), „Finanse, IT i organizacja” (Jörg Degenhart), „Prawo” (Jürgen Paepke) i „Komunikacja korporacyjna i marki” (Christian Pfennig) oraz „Piłka nożna – Możliwości i Fani” (Ansgar Schwenken), który jest powiązany z siedzibą i głosowaniem podczas prezydencji DFL. Ponadto nadal istnieją dyrekcje „Licencje” (Werner Möglich) i „Sport i rozwój” (Andreas Nagel)[6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Konrad Koch

Historia klubów piłkarskich w Niemczech sięga 1874 roku, gdy do Niemiec powrócił Konrad Koch nauczyciel liceum założył w Brunszwiku Schüler-Fußballverein, organizację szkolną składającą się z 60 uczniów, którą po latach określono pierwszym klubem piłkarskim w Niemczech. W 1875 roku Koch opublikował pierwszą niemieckojęzyczną wersję przepisów piłkarskich. W tamtym okresie piłka nożna była uznawana za zło społeczne, a sportem przewodnim była gimnastyka. Ponad dziesięć lat później byli studenci Kocha założyli sekcje piłkarskie w istniejących już stowarzyszeniach sportowych[15].

Aby piłka nożna mogła się rozwijać, potrzebna była organizacja, która sprawowałaby opiekę nad klubami. W 1880 potrzeba ta została mocno zauważona. Ostatecznie w 1900 roku w styczniu powstał niemiecki Związek Piłki Nożnej (DFB) w Lipsku. Stało to się w momencie wejścia w życie niemieckiego kodeksu cywilnego (BGB), który obejmował prawnie cały kraj. W 1903 roku po raz pierwszy rozegrano mistrzostwa Niemiec pod patronatem DFB[16].

Do 1962 roku piłka nożna miała w Niemczech charakter rozgrywek amatorskich. W 1962 roku na wzór angielskiej Football League, włoskiej Serie A oraz hiszpańskiej Primer Liga przeszła na zawodowstwo. 28 lipca w Dortmundzie spotkała się rada DFB nad powstanie Bundesligi. O 17:45 ogłoszono wyniki. 103 do 26 głosów za powstaniem ligi. Niezadowoleni z wyników głosowania działacze DFB w myśl odsunięcia „prawdziwej decyzji” utworzyli komisje, która miała za zadanie stworzyć prawo odnoście licencjonowania piłkarzy – Lizenspieler. Przed Bundesligą piłkarze musieli posiadać inną pracę aby móc się utrzymać, a piłka nożna była traktowana jako zajęcie hobbystyczne. Według prawa zarobki nie mogły przekraczać 400 marek. Wprowadzenie zawodowstwa w piłce nożnej przekształciło kluby z instytucji użytku publicznego na przedsiębiorstwa zatrudniające zawodowców. Piłka nożna oficjalnie stała się zawodem. Licencjonowani zawodnicy mogli otrzymywać zarobki w wysokości do 500 marek miesięcznie oraz bonusy w wysokości do 700 marek. W odosobnionych przypadkach, dla zasłużonych dla kraju zawodników (np. Max Morlock, Hans Schafer) federacja pozwała wypłacać zawodnikom pensje w wysokości 2500 marek. Dodatkowo wprowadzono ograniczenia dla maksymalnej kwoty transferowej między klubami do 50 000 marek, z których jedna piąta powinien otrzymać zawodnik. Działacze tłumaczyli ograniczenie pensji moralnością. W tamtym czasie włoski klub Modena FC zaoferował reprezentantowi Niemiec Albertowi Brülls’owi zarobki w wysokości 150 tysięcy marek rocznie. Licencję na udział w zawodowych rozgrywkach otrzymało 16 klubów, po jednym z każdego ze związków regionalnych[17][18].

Strona tytułowa pierwszego niemieckiego regulaminu piłkarskiego z 1875 roku

Licencjonowanie piłkarzy nie było jedyną nowością w trakcie powstania Bundesligi. Wprowadzono także procedurę licencyjną dla klubów w niej występujących. Klubu Bundesligi musiały co rocznie udowadniać, że są wypłacalne. W przypadku niewypłacalności DFB mogło odmówić wydania licencji[19].

Jeden jedyny raz w historii Bundesliga liczyła 20 zespołów, a miało to miejsce w sezonie (1991/1992). Do Bundesligi dołączyły 2 najlepsze drużyny z NRD z sezonu 1990/91 – Hansa Rostock i Dynamo Drezno. W 1994 roku Dynamo Drezno zajęło ostatnie 18 miejsce w Bundeslidze. Drużyna z Drezna sezon 1994/95 powinna rozpoczynać w 2. Bundeslidze, ale DFB odmówił wydania licencji na grę. Powodem był dług, który wynosił 16 milionów marek[20].

Organizacja DFB, która od 1900 roku regulowała każdy aspekt niemieckiej piłki w tym reprezentację narodową Niemiec oraz rozgrywki Bundesligi pod koniec lat 90 przechodziła ogromny kryzys. Zbiegło to się z setną rocznicą powstania związku oraz z fatalnymi wynikami reprezentacji trenera Ribbeck’a podczas Euro 2000. Wyniki reprezentacji usprawiedliwiano słabą ligą, która po wprowadzeniu Prawa Bosmana została oblegana przez obcokrajowców. W kwietniu 2001 roku Energie Cottbus stał się pierwszym niemieckim klubem, w którym meczu ligowego nie rozpoczął żaden Niemiec. Globalne podejście niemieckich klubów, otrzymujących coraz większe środki z rynku telewizyjnego zaczęły postrzegać DFB za organizację amatorską. Przed rokiem 1998 kluby piłkarskie w Niemczech były własnością wyłącznie stowarzyszeń członkowskich[21]. Oznaczało to, że kluby były organizacjami non-profit, a prywatna własność nie była dozwolona w żadnych okolicznościach[22]. DFB w październiku 1998 roku uległ klubom i umożliwił klubom przekształcenie ich drużyn piłkarskich w publiczne lub prywatne spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Wprowadzona została jednak zasada 50 + 1, która wymaga od klubu macierzystego posiadania co najmniej 50% plus jeden dodatkowy udział, zapewniając, że członkowie klubu nadal posiadają większość praw[23]. Ten ruch jednak nie wystarczył i 36 profesjonalnych klubów podjęło próby stworzenia własnej profesjonalnej ligi. W związku z tym DFB pozwolił klubom uformować związek ligowy (Die Liga – Fußballverband) oraz przejąć kontrolę nad dwiema najwyższymi rozgrywkami w kraju, czyli Bundesliga i 2. Bundesliga. 30 września podczas nadzwyczajnego zgromadzenia DFB w Moguncji 202 delegatów związku jednomyślnie podjęło decyzję zezwalając na postawnie Ligaverband. Związek Ligi oficjalnie rozpoczął swoją działalność 18 grudnia 2000 roku a dzień później powołał do roli zarządzania rozgrywkami założoną przez siebie spółkę Deutsche Fußball Liga GmbH (DFL)[24][12].

W trakcie tworzenia się Związku Ligi DFB zajął się poprawą niemieckiej piłki od podstaw. Rozpoczął od wprowadzenia programu Promocji Talentów w 2000 roku zatrudniając dodatkowo 400 trenerów młodzieży. Związek zainwestował pieniądze w skauting oraz bazy piłkarskie – wszystkie związki regionalne (21) otrzymały około miliona euro na poszukiwanie i szkolenie talentów do 13 roku życia, zaś półtora miliona dla młodych piłkarzy w wieku od 13 do 17 lat, którzy nie przynależeli jeszcze do żadnego dużego klubu[25].

Na pierwszego prezydenta Związku Ligi 18 grudnia 2000 roku powołano Wernera Hackmanna, byłego senatora oraz Prezesa Zarządu Hamburger SV. 28 kwietnia 2001 roku odbyło się kolejne zgromadzenie DFB, na którym ostatecznie nie potwierdzono wszystkich dokonanych zmian, jednakże Związek Ligi już był odpowiedzialny za proces udzielania licencji na sezon 2001/02[12].

AG Fankulturen[edytuj | edytuj kod]

Strefa kibica podczas Mistrzostw Świata 2006 w Bochum

Kultura kibicowania w Niemczech jest bardzo bogata. W nowoczesnym rozumowaniu kibica często sprowadza się do roli klienta, a stadion uważa się za świątynie konsumpcji. Organizacja meczów piłkarskich nie sprowadza się jedynie do zorganizowania meczu dla kibiców, ale także działalności wykraczającej poza sport, która zapewnia kibicom inne atrakcje oraz usługi, np. gastronomiczne, telekomunikacyjne (wifi), muzealne, sprzedaż gadżetów klubowych czy organizacja loterii stadionowych. Wpływ procesu globalizacyjnego przyczynił się do zmian w sferze pozyskiwania nowych kibiców przez klubu piłkarskie. Klubu działające jeszcze w latach 90 jako stowarzyszenia zmieniły swoją strukturę organizacyjną przemieniając się w spółki. Kluby nie ograniczają się jedynie do działalności związanej stricte z promowaniem sportu i wynikami sportowymi, ale również przemodelowanie przedsiębiorstw piłkarskich wymusiło powstanie działalności związanych z budowaniem atrakcyjności klubów, wśród których można wyróżnić: Stakeholders, merchandising, sponsoring, organizacje meczów, budowanie marki, ekspansji na nowe rynki, działalność w mediach społecznościowych oraz dywersyfikacje działalności. Działalność spółek zwraca szczególną uwagę na wizerunek klubu oraz budowania trwałych relacji z kibicami, zwłaszcza wśród najmłodszych[26].

Rozwój piłki nożnej w Niemczech oraz mocne przywiązanie społeczności do danego klubu przyczynił się do powstania zorganizowanych grup kibiców, potocznie nazywanych fanklubami. Największą obecnie liczbę członków klubów i fanklubów posiada w Niemczech Bayern Monachium[27]. DFB oraz DFL postanowiły współdziałać w zakresie komunikacji z niezależnymi niemieckimi przedstawicielami kibiców wychodząc z inicjatywą porozumienia podczas Kongresu DFB w 2007 roku w Lipsku. W wyniku tego porozumienia powołana została grupa robocza, która rozpoczęła swoją działalność we wrześniu jako AG Fandialog. Zadaniami AG Fandialog był regularny dialog pomiędzy fanklubami a DFB i DFL oraz reprezentowanie interesów i inicjatyw kibiców, np. w sprawie oprawy meczowej. W grudniu 2011 roku działalność AG Fandialog została poszerzona i dotyczyła dialogu do spraw bezpieczeństwa pomiędzy kibicami a Komisją DFB. Pomimo regularnych zmian członków AG Fandialog został rozwiązany w październiku 2015 roku, a za powód rozwiązania podano brak medialnego dostępu do działalności dla kibiców oraz brak zainteresowania działaniami AG Fandialog. W grudniu 2015 roku prezydium DFB zatwierdziło powołanie Komisji ds. Zapobiegania i kultury bezpieczeństwa oraz kultury fanów w celu usprawnienia komunikacji między kibicami oraz szerzeniu kultury kibicowania, bezpieczeństwa oraz zapobiegania przestępczości stadionowej. Komisja podzieliła swoje działania na działalność dotyczącą komunikacji z kibicami AG Fankulturen oraz działalności związanej z bezpieczeństwem AG Stadion[28].

Celem AG Fankulturen jest stałe prowadzenie komunikacji między organizatorami rozgrywek a fanklubami, aby poznać różne stanowiska obu stron w sprawach dotyczących poszczególnych obszarów, grup i wewnętrznych i zewnętrznych organizacji klubowych oraz zapewnienie odpowiedniego kompromisu. Fundamentem działań jest budowanie trwałych relacji z kibicami, rozwiązywanie problemów kibiców, protestów, a także zwalczanie rasistowskich i obraźliwych zachowań oraz wywieszania obraźliwych banerów. Skład AG Fankulturen składa się z 16 wolontariuszy będących członkami stowarzyszenia[29].

Jedną z prób demonstracji kibiców przeciwko DFL była forma protestu w związku z organizowaniem meczów Bundesligi w poniedziałki[30][31].

Krytyka[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 2018 r. DFL ogłosiło oficjalne partnerstwo z maltańskim bukmacherem Tipico. Zostało to skrytykowane przez organizację antykorupcyjną Transparency International. Krytyka dotyczyła społecznej odpowiedzialności DFL, jak i DFB oraz niewystarczającego zaangażowania w opracowany w 2010 roku przez DFL projekt dotyczący zapobiegania korupcji. Transparency International zwracało szczególną uwagę na zagrożenia ze strony uzależnienia od hazardu oraz korupcji, zwłaszcza wśród młodych piłkarzy. Ponadto partnerstwo zostało skrytykowane ze względu na niejasną sytuację prawną hazardu w Niemczech[32].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b DEUTSCHE FUSSBALL LIGA/LIGAVERBAND (niem.). www.dfb.de.
  2. Die Struktur des DFL Deutsche Fußball Liga e.V. (niem.). www.dfl.de.
  3. Mark Göpferich: DFL und DFB – der Unterschied einfach erklärt (niem.). www.helpster.de.
  4. a b Grundlagenvertrag (niem.). www.dfb.de.
  5. Statuten (niem.). www.dfb.de.
  6. a b c d e Struktur (niem.). www.dfl.de.
  7. Maciej Wdowiarski: Bundesliga: Robert Lewandowski i Bayern lepszy od Borussii w klasyku (pol.). sport.se.pl. [dostęp 4 kwietnia 2015].
  8. Bundesliga otwiera swój kanał na YouTube (pol.). sportbiznes.pl. [dostęp 1 października 2013].
  9. Christof Wieschemann: Ohne Lizenz kein Spiel (niem.). www.bpb.de. [dostęp 13 grudnia 2016].
  10. BWLF macht der Fifa Konkurrenz (niem.). www.spiegel.de. [dostęp 25 lutego 2016].
  11. DFL ERNENNT HACKMANN ZUM EHRENPRÄSIDENTEN (niem.). www.dfl.de.
  12. a b c d e Erfolgsstory mit Anlauf: Die Historie der DFL (niem.). www.dfl.de.
  13. Präsidium (niem.). www.dfl.de.
  14. Aufsichtsrat (niem.). www.dfl.de.
  15. Na przełomie. W: Ulrich Hesse, przełożył Piotr Żelazny: Tor! Historia Niemieckiej Piłki Nożnej. Otwock: Wydawnictwo Kopalnia, 2014, s. 25. ISBN 978-83-937251-0-6. (pol.)
  16. Deutschland und Die Welt. W: Christoph Bausenwein: Geheimnis Fußball. Auf den Spuren eines Phänomens. Otwock: Verlag Die Werkstatt GmbH, Göttingen 2006, s. 307. ISBN 978-3895335167. (niem.)
  17. Bundesliga Liga na podsłuchu. W: Ulrich Hesse, przełożył Piotr Żelazny: Tor! Historia Niemieckiej Piłki Nożnej. Otwock: Wydawnictwo Kopalnia, 2014, s. 174. ISBN 978-83-937251-0-6. (pol.)
  18. Na stopa do Bundesligi. W: Ronald Reng, tłumaczenie Michał Jeziorny, Tomasz Urban: Bundesliga, Niezwykła opowieść o niemieckim Futbolu. Kraków: SQN, 2017, s. 16–28, 33. ISBN 978-83-7924-751-6. (pol.)
  19. Zupełnie inny sport. W: Ulrich Hesse, przełożył Piotr Żelazny: Tor! Historia Niemieckiej Piłki Nożnej. Otwock: Wydawnictwo Kopalnia, 2014, s. 330. ISBN 978-83-937251-0-6. (pol.)
  20. Naprzód i w górę. W: Ulrich Hesse, przełożył Piotr Żelazny: Tor! Historia Niemieckiej Piłki Nożnej. Otwock: Wydawnictwo Kopalnia, 2014, s. 275–276. ISBN 978-83-937251-0-6. (pol.)
  21. Leander Schaerlaeckens: The best league in the world? (ang.). www.espn.com. [dostęp 21 października 2010].
  22. Christian Müller: Football Governance (ang.). www.parliament.uk. [dostęp 21 lutego 2011].
  23. Raphael Honigstein: League crack down on lewd shirt numbers to concentrate on 50+1 (ang.). www.theguardian.com. [dostęp 10 lutego 2009].
  24. W otchłań. W: Ulrich Hesse, przełożył Piotr Żelazny: Tor! Historia Niemieckiej Piłki Nożnej. Otwock: Wydawnictwo Kopalnia, 2014, s. 319–321. ISBN 978-83-937251-0-6. (pol.)
  25. W otchłań. W: Ulrich Hesse, przełożył Piotr Żelazny: Tor! Historia Niemieckiej Piłki Nożnej. Otwock: Wydawnictwo Kopalnia, 2014, s. 328. ISBN 978-83-937251-0-6. (pol.)
  26. Funkcjonowanie niemieckich przedsiębiorstw sportowych w warunkach globalizacji. W: Adam Nalepka, Anna Ujwary-Gil: Organizacje komercyjne i niekomercyjne wobec wzmożonej konkurencji oraz wzrastających wymagań konsumentów. Nowy Sącz: Wyższa Szkoła Biznesu – National-Louis University w Nowym Sączu, 2009, s. 81–88. ISBN 978-83-88421-62-4. (pol.)
  27. Dariusz Kimla: Präsidium (pol.). slowfoot.pl. [dostęp 1 czerwca 2013].
  28. Historie (niem.). www.dfl.de.
  29. Ziele und Zusammensetzung (niem.). www.dfl.de.
  30. Artur Bartkiewicz: Niemcy: Protest kibiców. Nie chcą oglądać meczów w poniedziałki (pol.). www.rp.pl. [dostęp 20 lutego 2018].
  31. Łukasz Witczyk: Bundesliga: kolejny protest kibiców. Ulga Werderu Brema (pol.). sportowefakty.wp.pl. [dostęp 12 marca 2018].
  32. Transparency Deutschland fordert von der DFL gesellschaftliche Verantwortung beim Thema Sportwetten (niem.). www.transparency.de. [dostęp 10 stycznia 2018].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Christoph Bausenwein: Geheimnis Fußball. Auf den Spuren eines Phänomens, Göttingen 2006
  • Adam Nalepka, Anna Ujwary-Gil: Organizacje komercyjne i niekomercyjne wobec wzmożonej konkurencji oraz wzrastających wymagań konsumentów, Tom 8, Nowy Sącz 2009
  • Ulrich Hesse, Przełożył Piotr Żelazny: Tor! Historia Niemieckiej Piłki Nożnej, Otwock 2014
  • Ronald Reng, Tłumaczenie Michał Jeziorny, Tomasz Urban: Bundesliga. Niezwykła opowieść o niemieckim futbolu, Kraków 2017