Dirt (album)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy albumu muzycznego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Dirt
Album studyjny zespołu Alice in Chains
Wydany 29 września 1992
Nagrywany kwiecień–lipiec 1992 w Eldorado Recording Studios, Burbank oraz One on One Studios, Los Angeles[1][2]
Gatunek metal alternatywnygrungeheavy metal[3]
Długość 57:43
Wytwórnia Columbia
Producent Dave Jerden, Alice in Chains
Album po albumie
Single z albumu Dirt
  1. Would?
    Wydany: 7 czerwca 1992
  2. Them Bones
    Wydany: 8 września 1992
  3. Angry Chair
    Wydany: 3 grudnia 1992
  4. Rooster
    Wydany: 15 marca 1993
  5. Down in a Hole
    Wydany: 30 sierpnia 1993

Dirt – drugi album studyjny amerykańskiego zespołu muzycznego Alice in Chains, wydany 29 września 1992 nakładem wytwórni Columbia[4]. Procesem produkcji zajął się Dave Jerden, przy współpracy zespołu[5]. Sesja nagraniowa trwała od kwietnia do lipca w Eldorado Recording Studios oraz One on One Studios na terenie Los Angeles[1][2]. Dirt demonstruje ewoluujący styl muzyczny zespołu, cechujący się mrocznym brzmieniem opartym na gitarowych riffach[3]. 17 października zadebiutował na 6. pozycji amerykańskiego notowania Billboard 200[6]. 24 maja 2000 uzyskał od Recording Industry Association of America certyfikat 4× platyny w Stanach Zjednoczonych po przekroczeniu progu 4 milionów sprzedanych egzemplarzy[7].

W 1993 album został wyróżniony nominacją do nagrody Grammy w kategorii Best Hard Rock Performance[8]. Przez krytyków muzycznych uznawany za magnum opus wydany w złotej erze subkultury grunge[9]. Został także zamieszczony na liście „najlepszych albumów rockowych w historii”[10] oraz w 2006 sklasyfikowany na 61. miejscu zestawienia „100 najlepszych gitarowych albumów w historii” amerykańskiego miesięcznika Guitar World[11].

Kontekst[edytuj]

Po zakończeniu tournée Clash of the Titans, zespół w celu dalszej promocji Facelift, udał się we wspólną trasę koncertową z Van HalenFor Unlawful Carnal Knowledge Tour[12]. W trakcie jej trwania, swoje premiery miały nowe utwory – „Sickman” oraz „Junkhead”[13]. Podczas tras w 1990 i 1991, na żywo zadebiutowały kompozycje „Rooster”, „Dirt” oraz „Would?”[13]. Zespół w listopadzie 1991 przy współpracy Ricka Parashara rozpoczął w London Bridge Studio przygotowania do nagrywania materiału na drugi album studyjny[14]. Podczas sesji zarejestrowano demo o roboczym tytule Dirt Demos, w skład którego weszło 10 kompozycji[15]. Muzycy nagrali kilka utworów utrzymanych w stylistyce muzyki akustycznej. Cantrell: „Gdy przygotowywaliśmy demo na drugą płytę, powstało trochę materiału, który nam się bardzo podobał, lecz nie odzwierciedlał stylu zespołu. Mieliśmy świetną muzykę, którą szkoda było stracić, która pewnie nie trafiłaby na album. Postanowiliśmy wydać EP. Sami to zrobiliśmy, sami wyprodukowaliśmy”[16]. Minialbum zatytułowany Sap, ukazał się na rynku 4 lutego 1992[17].

W tym samym roku członkowie zespołu pojawili się w charakterze gościnnym w filmie obyczajowym Samotnicy w reżyserii Camerona Crowe’a[18]. Muzycy wystąpili w roli samych siebie wykonując utwór „It Ain't Like That” w scenie, gdzie główni bohaterowie spotykają się w klubie Pier 48 podczas koncertu[19]. Kompozycja „Would?” została wydana na singlu promującym ścieżkę dźwiękową do filmu[19].

Na krótko przez rozpoczęciem prac nad nowym albumem, Staley udał się na leczenie odwykowe do klinki w Portland spowodowane uzależnieniem od heroiny. Tamtejszy pobyt nie przyniósł pozytywnego rezultatu, wskutek czego wokalista rozpoczął własną terapię odwykową, zamykając się w domu i pisząc teksty na nowy album. „To była długa, ciężka droga przez piekło. Postanowiłem przestać, bo, gdy brałem, byłem nieszczęśliwy. Narkotyki już nie działały. Na początku był odlot, fajnie się czułem, ale pod koniec chodziło jedynie o podtrzymanie dawki – na zasadzie jedzenia koniecznego do przeżycia. Działałem jak robot. Na dodatek wszystkie moje lęki i problemy tylko się nasiliły. Tak zaczął się mój upadek. Dwa lata w piekle. Zaczęły się problemy. Pojawiły się nieporozumienia pomiędzy mną i chłopakami z zespołu. Kiedy bierzesz zamykasz się na wiele rzeczy. Nie dbasz praktycznie o nic. Jesteś tylko ty i heroina. Szczęśliwie nigdy nie zatraciłem swojej osobowości (...) Dlatego udało mi się wyjść z nałogu”[16].

Nagrywanie[edytuj]

Tom Araya udzielił swego głosu w utworze „Intro (Dream Sequence)”[20]

Przed rozpoczęciem procesu nagrań, Dave Jerden wraz z Cantrellem i Nickiem Terzo szukali lokacji do nagrywania. Jedną z opcji było studio Skywalker Sound mieszczące się nieopodal San Francisco, jednak zrezygnowano z niego z powodu zbyt dużych kosztów[14]. Jerden wybrał One on One Studios w Los Angeles, w którym zrealizowano między innymi ...And Justice for All i Black Album zespołu Metallica[14]. Muzycy wynajęli dom w Malibu, gdzie przez pięć dni odbywali próby poprzedzające wejście do studia[14]. Sesja rozpoczęła się 27 kwietnia. Jerden przyznał, że utwory w wersjach demo były dobrze rozwinięte[1]. 29 kwietnia na ulicach wybuchły największe zamieszki w historii kraju wywołane uniewinnieniem czterech policjantów, oskarżonych o pobicie czarnoskórego taksówkarza Rodneya Kinga. Cantrell: „Byliśmy właśnie w Studio City to Venice, kiedy wybuchły zamieszki. Zadzwoniliśmy do Toma Arayi ze Slayera i udaliśmy się do niego, aby przeczekać ten gorący okres. Nigdy tego nie zapomnę”[21]. Proces nagrań został wstrzymany na tydzień, z powodu obowiązującej w mieście godziny policyjnej[1].

Inżynierem dźwięku został Bryan Carlstrom. Do rejestracji partii perkusji, wykorzystano technologię dźwięku „double-tracked”[4]. Jerden oraz Carlstrom skorzystali między innymi z dwóch 33-calowych niskotonowych kevlarowych głośników. Carlstrom: „Jeden z nich był ustawiony po lewej stronie, natomiast drugi po prawej zestawu perkusji. Następnie ułożyliśmy dwa 15-calowe zestawy głośników (woofer) po każdej stronie zestawu, a w następnej kolejności na górze zamontowaliśmy dość masywny system nagłośnienia. Kiedy Sean nagrywał, wychodziliśmy z pokoju, bo można było odnieść wrażenie, że całe pomieszczenie zaraz eksploduje. Zastosowaliśmy to do każdego utworu zawartego na albumie”[4]. Do nagrywania dźwięku perkusji, użyto mikrofonów Shure SM57 oraz AKG 451. Carlstrom: „Wykorzystałem za pomocą Altec 663A Salt Shaker Mic, do tom-tomów użyłem 421s na górze oraz 57s na dole. Wokół zestawu korzystałem z 87s. Wysoko nad zestawem miałem C-24, który znajdował się mniej więcej 8 stóp nad nim. Użyłem także 2 M-50 w pewnej odległości na lewo i prawo od perkusji. W przedniej części bębna, usytuowanej 15 stóp od zestawu, zastosowałem Phet-47”[4]. Do zarejestrowania partii gitary basowej, Mike Starr korzystał między innymi ze standardowego wzmacniacza Ampeg SVT oraz efektu SansAmp[4]. Cantrell w trakcie sesji korzystał z gitar marki G&L Rampage i Gibson Les Paul oraz wzmacniaczy gitarowych firmy Bogner i Marshall (w tym 100-watowy 1971 Marshall) przy użyciu podwójnego prostownika[4]. Po zarejestrowaniu podstawowych partii perkusji, gitary basowej oraz gitar, produkcję przeniesiono do Eldorado Recording Studios, by rozpocząć proces nagrywania wokali, overdubbing basu i gitar oraz edycję i miksowanie[22].

Prace rozpoczęły się 19 maja. Przez kilka dni trwał proces konfigurowania urządzeń, montażu i przenoszenia zarejestrowanego materiału na taśmę cyfrową[22]. Od maja do lipca odbył się overdubbing partii basu i gitar[23][24]. 17 czerwca Staley rozpoczął proces nagrywania partii wokalnych[23]. Carlstrom: „Layne rzeczywiście zbudował sobie małą budkę wokalną, więc kiedy był w środku, nikt nie mógł go zobaczyć. Kiedy był w tej małej przestrzeni, gdzie okna były pokryte, był właścicielem chorego świata. Mogliśmy z nim porozmawiać za pomocą talk-hack. Wyposażyłem mu tę małą przestrzeń w mikrofon Neumann M 49[4]. Wszystkie partie wokalne i harmonie Staley nagrywał podwójnie. Carlstrom: „Choć umieściliśmy kilka efektów podczas procesu miksowania na jego głosie, to rzeczywistym skutkiem dla jego śpiewu było to nawarstwianie melodyki i harmoniki jeden na drugim”[4]. Następnie swoje partie wokalne oraz harmonijne nagrywał Cantrell. Aby lepiej uchwycić harmonizację wokalną, Carlstrom użył mikrofonu kardioidalnego Telefunken ELA M 251E. „Lubiliśmy używać tego mikrofonu, gdy Jerry nagrywał swoje partie harmonijne (...) Korzystaliśmy również z kompresorów marki Summit, ponieważ ograniczają dynamikę, dzięki czemu nigdy nie odnosi się wrażenia, że wokal jest zbyt głośny lub miękki” – podsumowywał[4]. Podczas nagrywania wokali na album Facelift, zarówno Staley jak i Cantrell byli obecni na procesie nagrań wspólnych partii. W przypadku Dirt, Carlstrom zrezygnował z tego pomysłu. Staley był obecny jedynie podczas rejestracji swoich partii śpiewu[4]. W trakcie trwania sesji, wokalista powrócił do nałogu, co miało bezpośredni wpływ na relacje z producentem. Jerden nie akceptował obecności muzyka w studiu pod wpływem narkotyków. „Najwyraźniej się na mnie wściekł. Ale co jest moim zadaniem jako producenta? Zrobienie płyty. Nie dostaję pieniędzy za bycie przyjacielem Layne’a” – wspominał całą sytuację[25].

Na przełomie czerwca i lipca Cantrell i Staley kończyli proces dogrywania swoich partii do utworów „Down in a Hole”, „Rooster”, „Rain When I Die”, „Dirt”, „Angry Chair” oraz „Sickman”[26]. 10 lipca Staley zarejestrował partie wokalne dla „Fear the Voices[24]. Starr nie był zadowolony z efektów co doprowadziło do konfliktu i odrzucenia utworu[24]. Od 13 do 29 lipca Jerden i Annette Cisneros pracowali nad procesem miksowania[2]. Został wykonany przy użyciu konsoli Solid State Logic w Eldorado Recording Studios w Los Angeles[4].

Kompozycje[edytuj]

Muzyka[edytuj]

Layne Staley skomponował dwa utwory – „Hate to Feel” oraz „Angry Chair[27]

Większość premierowego materiału została napisana podczas trasy Clash of the Titans w lecie 1991[13]. Kapele takie jak Megadeth czy Slayer wywarły duży wpływ na Cantrella[13]. W stosunku do poprzedniej płyty długogrającej, zespół zrezygnował z melodyjnych hardrockowych utworów i skłonił się ku bardziej dojrzalszym i mocniejszym brzmieniowo kompozycjom, utrzymanym w stylistyce heavy metalu połączonego z „brudnym” grunge’owym brzmieniem[28]. Album nie posiada tak dużej rozpiętości brzmieniowej jak miało to miejsce na poprzednim wydawnictwie. Kompozycje zawarte na Dirt, cechują się dużą spójnością oraz intensywnym brzmieniem, opartym o charakterystyczne, powolne partie gitarowych riffów[29]. Jeff Gilbert z Guitar World przyznał, że „album zawiera śmiałe rozwiązania, zmysłowe paraliżujące dźwięki i riffy oraz przełomowe harmonie wokalne”[30]. W swej ocenie, autor podkreślił, że otwierający „Them Bones” charakteryzuje się „burzącym i kapitalnym akordem”, natomiast „Down in a Hole” określa mianem „zręcznej i wrażliwej”[30]. Ric Albano z brytyjskiego Classic Rock, recenzując album, stwierdził, że ballada „Down in a Hole”, ze względu na zróżnicowane brzmienie partii gitar, przypomina klasyczny styl lat 80., natomiast „Hate to Feel” przyrównał do „Dazed and ConfusedLed Zeppelin[29]. Michael Christopher z czasopisma on-line PopMatters przyznał, że „Junkhead” jest „kwintesencją formy muzycznej” a brzmienie gitar i basu podsumował słowami „jakby było przeciągane przez Rancho La Brea[31]. Krzysztof Celiński z miesięcznika Teraz Rock, tytułową kompozycję porównuje do fuzji Jimy’ego Hendrixa oraz Led Zeppelin. „Bardziej tradycyjnie pomyślane „Dirt” zalatuje Jimi Hendrixem na początku, zgrabnie przechodzi w „ociężałe” orientalizmy, by później przejść niezauważenie w hardrockowy podkład pod solo gitary. Fuzja Zeppelina i Hendrixa”[32]. Głównym kompozytorem utworów jest Jerry Cantrell, będący autorem niemalże całości materiału. Wyjątek stanowią dwie kompozycje – „Hate to Feel” oraz „Angry Chair”, które skomponował Layne Staley[27]. Wspólnym utworem autorstwa Cantrella, Starra oraz Kinneya jest „Rain When I Die”[20].

Teksty[edytuj]

Jerry Cantrell, główny autor materiału[20]

Layne Staley opisując ogólną tematykę utworów przyznał: „Płyta prowadzi nas utwór po utworze od gloryfikacji narkotyków po zupełne przygnębienie i podważenie sensu czegoś, co kiedyś mi pomagało. Pod koniec widać wyraźnie, że nie wyszło tak dobrze, jak się spodziewałem”[16]. Lirycznie album jest mroczny[30], gdzie wyczuwalne są stany depresji[33], nihilizmu[34], posępności, przygnębienia, samotności[33], śmierci[29]. Mike Boehm z dziennika Los Angeles Times napisał, że „najnowszy album zespołu, Dirt, szura po dnie z litanią skarg śpiewanych z głębokiej otchłani rozpaczy, wstrętu do samego siebie i niekończącej się niedoli”[35]. Motywem przewodnim płyty jest temat uzależnienia narkotykowego, do którego odnosi się większość zawartych na albumie utworów[36]. Layne Staley w trakcie tworzenia tekstów, czytał twórczość Deana Koontza[37]. Holly George Warren z dwutygodnika Rolling Stone napisała: „Utwory „Junkhead”, „Dirt”, „God Smack”, „Hate to Feel” oraz „Angry Chair”, w otwarty sposób ukazują rodzaj autodestrukcji i zmęczenia psychicznego”[38]. Michael Christopher z PopMatters, opisał „God Smack” jako „skraj szaleństwa na schizofrenię[31]. Przykładami kompozycji traktujących o relacjach interpersonalnych są „Rain When I Die” oraz „Down in a Hole”, w których wyczuwalne są stany melancholii, samozniszczenia, tęsknoty czy utraty[13]. Michael Christopher podkreśla, że „Rain When I Die” charakteryzuje się powolnym tempem, efektem gitarowym wah-wah oraz posępną warstwą liryczną, którą opisał jako „namiętną, rosnącą depresję”[31]. Recenzent zauważa, że Staley w kompozycji „Angry Chair” rozlicza się z własnym bólem i wewnętrznymi demonami[31]. Jon Pareles z The New York Times, w swej ocenie przyznał, że warstwa liryczna skupia się na takich tematach jak rozpacz czy wycofanie[39].

Cantrell komentując poszczególną tematykę utworów, w rozmowie z Guitar World stwierdził, że „Them Bones” opowiada o umieralności. „Jest to taka sytuacja, o której myśli każdy człowiek, niezależnie od tego czy wierzy w życie po śmierci czy nie”[40]. Warstwa liryczna „Dam That River” opowiada o kłótni jaka miała miejsce między Cantrellem a Kinney’em. „Była idiotyczna, ale pokazała jak w obliczu emocji sprawy wymykają nam się z rąk. Ostatecznie znowu jesteśmy przyjaciółmi, prawie braćmi, lecz podobne przypadki zdarzają się od czasu do czasu i nie ma na nie rady”[41]. Tekst „Rain When I Die” odnosi się do obumierania stosunków międzyludzkich. „Słowa napisaliśmy razem z Layne i choć dotyczą dwóch różnych dziewcząt, opisują taką samą sytuację. Kochać kogoś jest bardzo trudną rzeczą. Pojawia się tyle spraw o które należy się troszczyć i pielęgnować je. Gdy sobie odpuścisz, związek umiera w zastraszającym tempie”[41]. Warstwa liryczna „Down in a Hole”, mająca emocjonalny charakter, opowiada o związku Cantrella z dziewczyną. „Wydaje się, że nasz związek był bardzo silny, ale tak wcale nie było. W owym czasie byłem jeszcze mało dojrzały. Teraz jest mi tego żal, ponieważ ona była niezwykłą osobą. Jak mówiłem, byłem zbyt niedojrzały, aby to docenić. Do pewnego stopnia nadal tak jest”[41]. Singlowy „Rooster”, Cantrell napisał na podstawie własnego postrzegania wojny wietnamskiej[42][43]. Opisując utwory „Junkhead”, „Dirt”, „God Smack”, „Hate to Feel” oraz „Angry Chair”, stwierdził: „Wydaje mi się, że tworzą całość, opowiedzianą z punktu widzenia człowieka, który miał problemy z narkotykami i zbyt rozrywkowym życiem”[41]. Zamykający album „Would?”, został napisany w 1990 i jest hołdem złożonym dla zmarłego frontmana Mother Love Bone, Andrew Wooda[44].

Oprawa graficzna[edytuj]

Wiele spekulacji wywołała okładka albumu. Przedstawia ona nagą kobietę pochowaną w Ziemi tuż po erozji na pustyni. W tle widoczne są góry i pomarańczowe niebo[45]. Autor zdjęcia Rocky Schenck, w wywiadzie dla magazynu Revolver z 2010 wyznał: „To był pomysł chłopaków z zespołu aby stworzyć model nagiej dziewczyny pochowanej na pustyni, martwej lub żywej”[45]. Sesja odbyła się 14 czerwca w prywatnym studiu Schencka w Hollywood i trwała kilka godzin[45]. Efekt popękanej pustyni uzyskano z walcowanej gliny, którą wyłożono podłogę na płycie piankowej. Wycięto z niej otwór oraz fragmenty pozwalające na stworzenie modelu gór[45]. W sesji wystąpiła 21-letnia amerykańska aktorka i modelka Mariah O’Brien[45]. „Miała ona w tym czasie krótkie włosy, więc musieliśmy użyć długiej peruki tak, aby wpłynęła artystycznie na pustynną podłogę” – przyznał Schenck[45].

Steve Huey z serwisu AllMusic, napisał o okładce albumu, iż jest „odstraszająca”[3]. Dizajnem zajął się Doug Erb, logo na okładkę wykonał David Coleman. Dyrektorem artystycznym została Mary Maurer[20]. Alternatywna wersja okładki przedstawiona jest w takim samym stylu, tyle, że nie ma na niej kobiety[45]. Książeczka dołączona do albumu zawiera teksty utworów, zdjęcia zespołu i charakterystyczny rysunek słońca na czerwonym tle stworzony przez Staleya[20].

Wydanie i recepcja[edytuj]

Recenzje
Wydawca Ocena
AllMusic 4.5/5 gwiazdek[3]
Alternative Press (Korzystne)[46]
Chicago Tribune 4/4 gwiazdek[47]
Christgau's Consumer Guide (B)[48]
Classic Rock 5/5 gwiazdek[49]
Encyclopedia of Popular Music 4/5 gwiazdek[50]
Entertainment Weekly (A)[51]
Kerrang! 5/5 gwiazdek[52]
Metal Hammer 7/7 gwiazdek[53]
PopMatters (Korzystne)[31]
Q 4.5/5 gwiazdek[34]
Rolling Stone Album Guide 4.5/5 gwiazdek[54]
Spin (Korzystne)[55]
Spin Alternative Record Guide 7/10 gwiazdek[56]
Teraz Rock 5/5 gwiazdek[32]
The New York Times (Korzystne)[39]

Premiera Dirt odbyła się 29 września[4]. W kanadyjskich i europejskich wydaniach, poprzestawiania została kolejność utworów. „Down in a Hole” zamieszczono pomiędzy „Angry Chair” i „Would?”[57], psując tym samym koncepcyjne ułożenie utworów[31]. W wersjach tych, „Intro (Dream Sequence)” w ogóle nie pojawia się na płycie. W wydaniu australijskim również został popełniony błąd. „Down in a Hole” ponownie umieszczony jest jako przedostatni a „Intro (Dream Sequence)” został podpisany jako „Iron Gland”[58]. Album 17 października zadebiutował na 6. pozycji amerykańskiego notowania Billboard 200[6], pozostając w zestawieniu przez okres 102 tygodni[6].

Steve Huey z serwisu AllMusic napisał, że „album ze względu na ukazane uzależnienie stanowi jedną z najbardziej wstrząsających koncepcyjnych płyt w historii. Nie wszystkie utwory zawarte na albumie opowiadają o heroinie. Teksty pisane przez Cantrella, mimo iż skupiają się na relacjach osobistych, to jednak zachowują spójność tematyczną. Prawie każdy utwór nasycony jest samo obrzydzeniem i rezygnacją. To czyni, że świadomość jest jeszcze bardziej bezsilna”[3]. Recenzent przyznał również , że „utwory z albumu przypominają zepsuty krajobraz”[3]. Magazyn muzyczny Alternative Press, w swej recenzji napisał: „Wielki krok naprzód w porównaniu do Facelift z 1990. Jeżeli ten ostatni został pogrzebany głęboko pod wodą, to Dirt żegluje bez opamiętania”[46]. Brenda Herrmann z Chicago Tribune, podkreśla szczerość albumu oraz uważa, że jest on zdecydowanie lepszy od debiutu[47]. Philip Wilding z Classic Rock przyznał, że Dirt jest „albumem pogrążonym w nasionach własnej destrukcji”[49]. Autor podkreślił, że „brzmi on niczym idealna ścieżka dźwiękowa do pustego lata bezmyślnej nienawiści”[49]. Janiss Garza z tygodnika Entertainment Weekly, w swej pochlebnej recenzji, opisał album w następujący sposób: „Dirt jest ponurą psychodelią, medytującą kroniką piekła narkomanii, ustawioną na powolne rytmy Black Sabbath. Ból i wgląd, który udał się do tych 12 utworów sprawiają, że Alice in Chains świeci ponad i poza większość jej sąsiadów z Seattle”[51]. Chris Gill z Guitar World napisał, że album jest „bardzo mroczny, ale brutalnie szczery”[17]. Don Kyle z tygodnika Kerrang!, w swej recenzji zwrócił uwagę na fakt, iż jest on „brutalnie prawdomówny i stanowi ostrą kołysankę referencji dla ludzkiej wytrzymałości”[52]. Michael Christopher z czasopisma on-line PopMatters, recenzując wydawnictwo stwierdził: „Ciężko będzie znaleźć album bardziej przesiąknięty brutalną prawdą – i dlatego zawsze będzie stanowił jeden z najbardziej kultowych albumów w historii”[31]. Brytyjski magazyn Q napisał: „Dirt posiada wielowarstwowe harmonie i modny nihilizm”[34]. Christian Hoard oraz Nathan Brackett, autorzy wydanej w 2004 książki Rolling Stone Album Guide, przyznali w swej ocenie, że „Dirt jest kandydatem do najsmutniejszego multiplatynowego albumu rockowego w historii”[54]. Lauren Spencer z magazynu Spin napisała: „Jest brutalny, choć niepokojąco szczery w tekstach”. Autorka zauważa, że dzięki temu, album jest „bardziej otwarty i pozwala słuchaczowi zajrzeć do środka”[55]. Jeden z recenzentów tego samego magazynu przyznał: „W najlepszym, Alice in Chains uderza w żyły tradycji rockowej, która odważnie konfrontuje się z najgroźniejszymi biegunami emocjonalnymi”[33]. Jon Pareles z The New York Times podkreśla, że utwory zespołu są „niestrudzenie ponure” i zawierają bezpośrednie odniesienia do uzależnienia oraz śmierci, a głos Staleya jest „zupełnie bez radości”. Recenzent podkreśla również fakt, że album nie stanowi bezpośredniego odrzucenia ani gloryfikacji nałogu, lecz ukazuje walkę z uzależnieniem[39].

24 lutego 1993 Dirt uzyskał nominację do nagrody Grammy w kategorii Best Hard Rock Performance[8]. 2 września zespół został nagrodzony statuetką MTV Video Music Award w kategorii Best Video from a Film za utwór „Would?”[59].

Album promowany był przez pięć singli – „Would?”, „Them Bones”, „Angry Chair”, „Rooster” oraz „Down in a Hole”. Cztery z nich znalazły się w pierwszej 30. amerykańskiego zestawienia Mainstream Rock Songs[60] oraz utrzymały dłużej niż rok w notowaniach Top 30. na terenie Wielkiej Brytanii[61]. Do wszystkich singli zrealizowane zostały teledyski. Reżyserami byli Cameron Crowe i Josh Taft[22], Rocky Schenck[45], Matt Mahurin[62], Mark Pellington[63] oraz Nigel Dick[64].

Według danych opublikowanych przez system Nielsen SoundScan, do stycznia 1995 album na terenie Stanów Zjednoczonych sprzedał się w ilości 3,030,000 kopii[65]. 24 maja 2000 uzyskał certyfikat 4× platyny w Stanach Zjednoczonych po przekroczeniu progu 4 milionów sprzedanych egzemplarzy[7]. W Kanadzie uzyskał status platyny[66], w Australii[67] i Wielkiej Brytanii złotej płyty[68].

Trasa koncertowa[edytuj]

 Osobny artykuł: Down in Your Hole Tour.
Layne Staley oraz Jerry Cantrell w ramach Down in Your Hole Tour, 1992

15 września 1992 zespół zainaugurował trasę Down in Your Hole Tour, promując album Dirt. Początkowo muzycy występowali jako gość specjalny na trasie No More Tours Ozzy’ego Osbourne’a, promującego No More Tears[69]. Wspólne tournée składało się z 29 koncertów zagranych w Ameryce Północnej. W trakcie jego trwania, wokalista Layne Staley złamał nogę podczas jazdy quadem i na scenie występował o kulach oraz na wózku inwalidzkim[17][37]. Następnie członkowie zespołu rozpoczęli samodzielny etap trasy Down in Your Hole Tour. Jako support występowały formacje Gruntruck oraz Screaming Trees[70].

 Osobny artykuł: Lollapalooza.

W styczniu 1993 zespół wystąpił w Brazylii na festiwalu Hollywood Rock w Rio de Janeiro[71] oraz São Paulo[72]. Przed wylotem do Europy, w zespole zaszła pierwsza zmiana personalna. Grupę opuścił basista Mike Starr, który został zastąpiony przez Mike’a Ineza współpracującego z Osbourne’m[73]. W lecie muzycy wzięli udział w trasie festiwalu muzyki alternatywnej Lollapalooza, występując na głównej scenie obok Babes in Toyland, Primus, Rage Against the Machine oraz Tool[74]. W celu dalszej promocji, zespół występował w Stanach Zjednoczonych, Europie, Azji oraz Australii[75], koncertując z takimi wykonawcami jak Clawfinger, My Sister's Machine, Suicidal Tendencies, Sweet Water, TAD, The Poor oraz The Wildhearts. Oficjalnie trasa koncertowa została zakończona 4 listopada 1993 występem w Hordern Pavillion na terenie Sydney. Liczyła 167 występów i była ostatnim tak dużym tournée, w którym udział brał Staley[76].

Dziedzictwo[edytuj]

Dirt jest uznawany przez krytyków muzycznych za magnum opus wydany w złotej erze subkultury grunge[9]. W roku 1992 redakcję magazynów Kerrang! oraz Metal Hammer, uznały go za najlepsze wydawnictwo roku[77][78]. W maju 2003 Kerrang! zamieścił płytę na 8. pozycji zestawienia „50 najbardziej wpływowych albumów wszech czasów”[79]. Szwedzki magazyn Close-Up, w kwietniu 2008 uznał Dirt za 5. najlepszy album dekady[80]. Tony Grassi z Guitar World, w październiku 2011 uznał album za najlepsze wydawnictwo roku 1992, wyprzedzając w rankingu Countdown to Extinction Megadeth, Vulgar Display of Power Pantery czy Fear of the Dark Iron Maiden[81]. Recenzent Joe Robinson z magazynu on-line Loudwire, określił Dirt mianem jednego z najlepszych albumów metalowych lat 90., zestawiając go obok Rust in Peace Megadeth czy Ænima Tool[82]. Swoją ocenę uzasadnił: „Alice in Chains jako jeden z nielicznych zespołów, potrafi łączyć fanów muzyki metalowej oraz grunge”[82]. James Conway z brytyjskiego magazynu VultureHound napisał w 2012: „Pozostaje klasykiem gatunku. Niestety, cierpienie to udokumentowane jest zbyt realnie, a zespół nie był w stanie ponownie odzyskać tej mocy”[83]. Album ze względu na przesterowane brzmienie gitar oraz pesymistyczny nastrój, bardzo często uważany jest za jedno z ważniejszych wydawnictw stylu sludge metal, będącego fuzją gatunków doom metal i hardcore punk[83]. Dirt został wyróżniony również przez kanadyjskiego dziennikarza muzycznego Martina Popoffa, który sklasyfikował go na 52. pozycji w wydanej przez siebie w 2004 książce The Top 500 Heavy Metal Albums of All Time[84]. Rok później zamieszczony został w książce 1001 Albums You Must Hear Before You Die, będącej zbiorem recenzji i ocen najważniejszych wydawnictw muzycznych[85].

Album stał się również inspiracją dla takich muzyków jak Corey Taylor, Ivan Moody, Robb Flynn, Sully Erna czy Zakk Wylde[86].

Lista utworów[edytuj]

# Tytuł utworu Tekst Muzyka Czas
1. Them Bones Jerry Cantrell Jerry Cantrell 2:30
2. „Dam That River” Jerry Cantrell Jerry Cantrell 3:09
3. „Rain When I Die” Layne Staley Jerry Cantrell, Mike Starr, Sean Kinney 6:03
4. Down in a Hole Jerry Cantrell Jerry Cantrell 5:38
5. „Sickman” Layne Staley Jerry Cantrell 5:31
6. Rooster Jerry Cantrell Jerry Cantrell 6:15
7. „Junkhead” Layne Staley Jerry Cantrell 5:11
8. „Dirt” Layne Staley Jerry Cantrell 5:18
9. God Smack Layne Staley Jerry Cantrell 3:52
10. „Intro (Dream Sequence)” Jerry Cantrell 0:43
11. Hate to Feel Layne Staley Layne Staley 5:16
12. Angry Chair Layne Staley Layne Staley 4:48
13. Would? Jerry Cantrell Jerry Cantrell 3:27
  • Na australijskim, europejskim, kanadyjskim oraz późniejszym amerykańskim wydaniu płyty, utwór „Down in a Hole” znajduje się pomiędzy „Angry Chair” i „Would?”.
  • Na oryginalnym wydaniu płyty z 1992 oraz składankach Nothing Safe: Best of the Box i Music Bank, „Intro (Dream Sequence)” ukazał się jako „Untitled”. Często używana nazwa „Iron Gland” jest niepoprawna.

Odrzuty[edytuj]

Poniższe utwory zostały nagrane podczas sesji, jednak nie zostały zamieszczone na albumie:

  • Fear the Voices” – został wydany jako singel promujący box set Music Bank w 1999[87].
  • „Lying Season” – został w 1991 zamieszczony na albumie Dirt Demos[44] oraz w 1999 na box secie Music Bank[44].

Twórcy[edytuj]

Opracowano na podstawie materiału źródłowego[20]:

Alice in Chains

Muzycy sesyjni

Produkcja

  • Aranżacja: Jerry Cantrell, Layne Staley, Mike Starr, Sean Kinney
  • Teksty utworów: Layne Staley, Jerry Cantrell

Nagrody oraz nominacje[edytuj]

Pozycje na listach i certyfikacje[edytuj]

Album[edytuj]

Lista (1992/1993) Pozycja
ARIA Charts (Australia)[88] 13
Billboard 200 (Stany Zjednoczone)[6] 6
Billboard Top Hard Rock Albums (Stany Zjednoczone)[89] 5
Canada Top Albums/CDs (RPM) (Kanada)[90] 25
Finnish Album Chart (Finlandia)[91] 11
Media Control Charts (Niemcy)[92] 37
MegaCharts (Holandia)[93] 17
Oricon (Japonia)[94] 93
Recorded Music NZ (Nowa Zelandia)[95] 36
Sverigetopplistan (Szwecja)[96] 11
UK Albums Chart (Wielka Brytania)[61] 42
VG-Lista (Norwegia)[97] 15
Lista (1996) Pozycja
Top Pop Catalog Albums (Stany Zjednoczone)[98] 28
Lista (2015) Pozycja
Croatian Albums Chart (Chorwacja)[99] 40

Single[edytuj]

Rok Singel Najwyższa pozycja
Alternative Songs
[100]
Dutch Top 40
[93]
FIN
[91]
Irish Singles Chart
[61]
Mainstream Rock Songs
[60]
UK Singles Chart
[61]
1992 Would? 33 17 31 19
Them Bones 30 22 24 26
Angry Chair 27 28 34 33
1993 Rooster 7
Down in a Hole 10 29 36
"—" oznacza że singel nie dostał się na listę

Inne utwory[edytuj]

Rok Singel Najwyższa pozycja
Alternative Songs
[100]
Mainstream Rock Songs
[60]
1993 Hate to Feel 27 34

Certyfikacje[edytuj]

Państwo Certyfikacja Sprzedaż
Australia (AUS)[67]
złota płyta
35,000+
Kanada (MC)[66]
platynowa płyta
100,000+
Stany Zjednoczone (RIAA)[7]
4× platynowa płyta
4,000,000+
Wielka Brytania (BPI)[68]
złota płyta
100,000+

Wyróżnienia[edytuj]

Informacje na temat wyróżnień albumu pochodzą ze strony AcclaimedMusic.net[10]

Publikacja Kraj Wyróżnienie Rok Pozycja
Kerrang!
Wielka Brytania
„Album roku 1992”[77]
1992 1
Metal Hammer
„Album roku 1992”[78]
1
OOR
Holandia
„Album roku 1992”
11
Spin
Stany Zjednoczone
„Najlepszy album roku 1992”[101]
1993 1
Raw
Wielka Brytania
„Albumy roku 1992–1995 według magazynu Raw”
1995 2
Visions
Niemcy
„100 najlepszych albumów lat 1991–96”
1996 9
Kerrang!
Wielka Brytania
„100 albumów które musisz usłyszeć przed śmiercią”[102]
1998 49
Tylko Rock
Polska
„100 albumów które wstrząsnęły polskim rockiem”
1999 43
Visions
Niemcy
„100 najważniejszych albumów lat 90.”
14
Classic Rock
Wielka Brytania
„30 najlepszych albumów lat 90.”[103]
2000 12
Rock Hard
Niemcy
„300 najlepszych albumów”
2001 77
Classic Rock
Wielka Brytania
„100 najlepszych rockowych albumów w historii”
50
Kerrang!
„50 najbardziej wpływowych albumów wszech czasów”[79]
2003 8
Spin
Stany Zjednoczone
„20 najlepszych albumów grunge’owych w historii”[104]
2004 6
Screenagers
Polska
„100 najlepszych albumów lat 90.”
2005 22
Kitsap Sun
Stany Zjednoczone
„200 najlepszych albumów ostatnich 40 lat”
161
Visions
Niemcy
„100 najważniejszych albumów lat 90.”
16
Hot Press
Irlandia
„100 najlepszych albumów w historii”
2006 44
Kerrang!
Wielka Brytania
„100 najlepszych rockowych albumów w historii”
39
Rock Sound
Francja
„150 najlepszych albumów lat 1992–2006”
25
Treble
Stany Zjednoczone
„100 najlepszych albumów lat 90.”
2008 11
Musikexpress
Niemcy
„100 najlepszych albumów 1969–2009”
2009 97
Guitar World
Stany Zjednoczone
„10 najlepszych albumów 1992 roku”[81]
2011 1
Q
Wielka Brytania
„250 najważniejszych płyt ćwierćwiecza (1986–2011)”
208
Loudwire
Stany Zjednoczone
„11 najlepszych albumów metalowych lat 90.”[82]
2012 7
Rolling Stone
„100 najlepszych albumów heavy metal/hard rock”[105]
2013 32
Kerrang!
Wielka Brytania
„50 najcięższych albumów wszech czasów”[106]
2014 44
Music Times
Stany Zjednoczone
„7 albumów będących częściowo koncepcyjnymi”
6
Diffuser
„25 najbardziej wpływowych grunge’owych albumów w historii”[107]
2015 3

Przypisy[edytuj]

  1. a b c d de Sola 2015 ↓, s. 179.
  2. a b c de Sola 2015 ↓, s. 190.
  3. a b c d e f Steve Huey: Dirt – Alice in Chains (ang.). allmusic.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-21)].
  4. a b c d e f g h i j k l Brown 2010 ↓.
  5. de Sola 2015 ↓, s. 177.
  6. a b c d Alice in Chains – Chart History (ang.). billboard.com. [dostęp 2011-04-24].
  7. a b c Gold & Platinum – RIAA (ang.). Recording Industry Association of America. [dostęp 2011-04-24].
  8. a b c Rock On The Net: 35th Annual Grammy Awards – 1993 (ang.). rockonthenet.com. [dostęp 2016-01-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-01-02)].
  9. a b Anderson 2007 ↓, s. 93.
  10. a b Acclaimed Music – Dirt (ang.). acclaimedmusic.net. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-11-24)].
  11. Guitar World’s 100 Greatest Guitar Albums of all Time. „Guitar World”, październik 2006. Nowy Jork: Harris Publications. ISSN 1045-6295. 
  12. de Sola 2015 ↓, s. 163.
  13. a b c d e Katherine Truman. Digging Dirt. „RIP”, s. 46–47, 94, luty 1993. Larry Flynt Publications. 
  14. a b c d de Sola 2015 ↓, s. 178.
  15. John Bacus: Alice in Chains Recording Sessions Chronology (ang.). bacus.net. [dostęp 2016-01-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-31)].
  16. a b c Jordan Babula. Alice in Chains. Bezsenność w Seattle. „Teraz Rock”, s. 3–11, czerwiec 2006. Warszawa: AD Music SA. ISSN 1730-394X. 
  17. a b c Chris Gill. Alice in Chains – Dirt. „Guitar World”, s. 53–60, wrzesień 1999. Nowy Jork: Harris Publications. ISSN 1045-6295. 
  18. Prato 2009 ↓, s. 265–266.
  19. a b de Sola 2015 ↓, s. 154.
  20. a b c d e f Poligrafia dołączona do albumu Dirt; wyd. Columbia, nr kat. 52475.
  21. Prato 2009 ↓, s. 341.
  22. a b c de Sola 2015 ↓, s. 183.
  23. a b de Sola 2015 ↓, s. 184.
  24. a b c de Sola 2015 ↓, s. 188–189.
  25. Blair Fischer. Malice in Chains?. „Rolling Stone”, 4 września 1998. Nowy Jork: Wenner Publishing. ISSN 0035-791X. 
  26. de Sola 2015 ↓, s. 187.
  27. a b de Sola 2015 ↓, s. 185.
  28. Breakin’ The Rules. „Hit Parader”, 1992. Magna Publishing Group. ISSN 0162-0266. 
  29. a b c Ric Albano. Dirt by Alice in Chains. „Classic Rock”, 21 czerwca 2012. TeamRock. ISSN 1464-7834. 
  30. a b c d Jeff Gilbert. Rain Man. „Guitar World”, s. 29–37, styczeń 1993. Nowy Jork: Harris Publications. ISSN 1045-6295. 
  31. a b c d e f g Michael Christopher: Alice in Chains: Dirt (ang.). popmatters.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-19)].
  32. a b Krzysztof Celiński: Dirt – Alice In Chains (pol.). terazrock.pl. [dostęp 2014-07-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-29)].
  33. a b c Misery Loves Company. „Spin”, s. 36–38, marzec 1993. Nowy Jork: SpinMedia. ISSN 0886-3032. 
  34. a b c Dirt. „Q”, s. 120, luty 2002. Bauer Media Group. ISSN 0955-4955. 
  35. Mike Boehm. When It Comes to the Genre of Gloom and Doom, Alice in Chains Is a Heavyweight. „Los Angeles Times”, 8 kwietnia 1993. Tribune Company. ISSN 0742-4817. 
  36. Lorraine Ali. Alice in Chains: Success has changed our. „Spin”, s. 45, lipiec 1993. Nowy Jork: SpinMedia. ISSN 0886-3032. 
  37. a b Jeffrey Ressner. Alice in Chains: Through the Looking Glass. „Rolling Stone”, s. 47–48, 26 listopada 1992. Nowy Jork: Wenner Publishing. ISSN 0035-791X. 
  38. Warren 2001 ↓.
  39. a b c Jon Pareles. No 'Just Say No' Sloganeering For Alice in Chains. „The New York Times”, 25 października 1992. The New York Times Company. ISSN 0362-4331. 
  40. Marc Weingarten. Unchained. „Guitar World”, s. 40–44, czerwiec 1998. Nowy Jork: Harris Publications. ISSN 1045-6295. 
  41. a b c d Alice in Chains. Own Words. „Metal Hammer”, s. 20, czerwiec 1993. Londyn: TeamRock. ISSN 0955-1190. 
  42. Yarm 2012 ↓, s. 380.
  43. de Sola 2015 ↓, s. 182.
  44. a b c de Sola 2015 ↓, s. 152.
  45. a b c d e f g h de Sola 2015 ↓, s. 191.
  46. a b Dirt. „Alternative Press”, s. 40, marzec 1993. Alternative Press Magazine, Inc.. ISSN 1065-1667. 
  47. a b Brenda Herrmann. Alice in Chains : Dirt (Columbia). „Chicago Tribune”, 22 października 1992. tronc, Inc. ISSN 1085-6706. 
  48. Christgau 2000 ↓.
  49. a b c Philip Wilding. Bab medicine. „Classic Rock”, s. 103, luty 2002. TeamRock. ISSN 1464-7834. 
  50. a b Janiss Garza. Dirt Review. „Entertainment Weekly”, 16 października 1992. Time Inc.. ISSN 1049-0434. 
  51. a b Don Kyle. The Brutal Truth. „Kerrang!”, s. 412, 3 października 1992. Londyn: Ascential. ISSN 0262-6624. 
  52. Andrea Nieradzik. Album des Monats : Dirt. „Metal Hammer”, s. 51, 1 listopada 1992. Berlin: Thorsten Zahn. ISSN 0955-1190. 
  53. a b Christian Hoard, Nathan Brackett: New Rolling Stone Album Guide. Fireside, listopad 2004, s. 13. ISBN 0-7432-0169-8.
  54. a b Lauren Spencer. Alice in Chains: Dirt Review. „Spin”, s. 75, listopad 1992. Nowy Jork: SpinMedia. ISSN 0886-3032. 
  55. Craig Marks, Eric Weisbard: Spin Alternative Record Guide. Vintage, 10 października 1995. ISBN 978-0679755746.
  56. Poligrafia dołączona do albumu Dirt; wyd. Columbia, nr kat. CCK52475.
  57. Poligrafia dołączona do albumu Dirt; wyd. Columbia, nr kat. 472330 2.
  58. a b Rock On The Net: 1993 MTV Video Music Awards (ang.). rockonthenet.com. [dostęp 2016-01-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-12-07)].
  59. a b c Alice in Chains – Chart history – Mainstream Rock Songs (ang.). billbaord.com. [dostęp 2015-09-27].
  60. a b c d Roberts 2006 ↓.
  61. mvdbase.com – Alice in Chains – "Angry chair" (ang.). mvdbase.com. [dostęp 2015-09-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-07-08)].
  62. de Sola 2015 ↓, s. 198.
  63. mvdbase.com – Alice in Chains – „Down in the hole” (ang.). mvdbase.com. [dostęp 2015-09-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-06-18)].
  64. David Basham: Got Charts? Tracing Crow’s Flight, Alice In Chains’ Legacy (ang.). mtv.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-06-24)].
  65. a b Music Canada – Gold/Platinum (ang.). Music Canada. [dostęp 2011-04-24].
  66. a b Australian ARIA monthly Certifications 1990–present (ang.). ukmix.org. [dostęp 2016-07-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-07)].
  67. a b The BPI – Certified Awards Search (ang.). British Phonographic Industry. [dostęp 2011-04-24].
  68. Hester 2009 ↓, s. 61.
  69. de Sola 2015 ↓, s. 193.
  70. Prato 2009 ↓, s. 344.
  71. de Sola 2015 ↓, s. 202.
  72. Prato 2009 ↓, s. 345.
  73. Yarm 2012 ↓, s. 423.
  74. de Sola 2015 ↓, s. 214.
  75. Poligrafia dołączona do albumu Music Bank; wyd. Columbia, nr kat. 69580.
  76. a b 1992 Critic’s Choice Albums of the Year. „Kerrang!”, s. 17–19, nr. 423, 19 grudnia 1992. Londyn: Ascential. ISSN 0262-6624. 
  77. a b Alice in Chains w pigułce. „Metal Hammer”, s. 42–43, nr. 166–168, 2005. Katowice: Metal Mind Productions. ISSN 0955-1190. 
  78. a b The Kerrang! 50 Most Influential Albums Of All Time. „Kerrang!”, maj 2003. Londyn: Ascential. ISSN 0262-6624. 
  79. Close-Up’s Top 20 albums 1991–2008. „Close-Up”, kwiecień 2008. Sztokholm: Power Hour Productions. ISSN 1103-3568. 
  80. a b Tony Grassi. The Top 10 Guitar Albums of 1992. „Guitar World”, 24 października 2011. Nowy Jork: Harris Publications. ISSN 1045-6295. 
  81. a b c Joe Robinson: Top 11 Metal Albums of the 1990s (ang.). loudwire.com. [dostęp 2012-09-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-03)].
  82. a b James Conway. How Haven’t You Heard… Alice In Chains – Dirt. „VultureHound”, 2 lipca 2012. Londyn: Freeway Press Inc. ISSN 1465-0185. 
  83. Popoff 2004 ↓.
  84. Michael Lydon, Robert Dimery: 1001 Albums You Must Hear Before You Die. RCS MediaGroup, 2005. ISBN 1-84403-392-9.
  85. Alice In Chains Stories from Korn, Slipknot, Zakk Wylde, Device, Five Finger Death Punch, Mad Season, and More (ang.). artistdirect.com. [dostęp 2014-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-08-28)].
  86. Yarm 2012 ↓, s. 379.
  87. Alice In Chains – Dirt (ang.). australian-charts.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-07)].
  88. Hard Music Albums. „Billboard”, s. 86, 2 maja 1993. Prometheus Global Media. ISSN 0006-2510. 
  89. RPM 100 Albums. RPM: 56(20). „RPM”, 14 listopada 1992. Toronto. ISSN 0315-5994. 
  90. a b Pennanen 2006 ↓.
  91. Alice in Chains: Dirt (niem.). musicline.de. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-09-04)].
  92. a b Alice In Chains – Dirt (niem.). dutchcharts.nl. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-01-24)].
  93. "アリス・イン・チェインズのCDアルバムランキング、アリス・イン・チェインズのプロフィールならオリコン芸能人事典-ORICON STYLE (jap.). oricon.co.jp. [dostęp 2014-02-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-01-26)].
  94. Alice In Chains – Dirt (ang.). charts.org.nz. [dostęp 2011-04-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-08-02)].
  95. Alice In Chains – Dirt (ang.). swedishcharts.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-24)].
  96. Alice In Chains – Dirt (ang.). norwegiancharts.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-24)].
  97. Top Po Catalog Albums. „Billboard”, s. 66, 22 czerwca 1996. Prometheus Global Media. ISSN 0006-2510. 
  98. Alice In Chains – Dirt (chorw.). hdu-toplista.com. [dostęp 2016-02-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-02-18)].
  99. a b Alice in Chains – Chart history – Alternative Songs (ang.). billbaord.com. [dostęp 2015-09-27].
  100. Spin’s Readers Pool Results. „Spin”, s. 75, listopad 1993. Nowy Jork: SpinMedia. ISSN 0886-3032. 
  101. The Kerrang! 100 Albums You Must Hear Before You Die. „Kerrang!”, styczeń 1998. Londyn: Ascential. ISSN 0262-6624. 
  102. 30 Best Albums of the 90s. „Classic Rock”, styczeń 2000. TeamRock. ISSN 1464-7834. 
  103. The 20 Greatest Grunge Albums of All Time. „Spin”, s. 62–63, nr. 4, 2004. Nowy Jork: SpinMedia. ISSN 0886-3032. 
  104. 100 Best Hard Rock/Heavy Metal Albums. „Rolling Stone”, 2013. Nowy Jork: Wenner Publishing. ISSN 0035-791X. 
  105. The 50 Heaviest Albums Of All Time. „Kerrang!”, 7 sierpnia 2014. Londyn: Ascential. ISSN 0262-6624. 
  106. Dave Lifton: The 25 Most Influential Grunge Albums Ever (ang.). diffuser.fm. [dostęp 2016-01-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-01-28)].

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]