Dirt (album)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy albumu muzycznego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Dirt
Album studyjny zespołu Alice in Chains
Wydany 29 września 1992
Nagrywany marzec–maj 1992 w Eldorado Recording Studios, Burbank, London Bridge Studio, Seattle oraz One on One Studios, Los Angeles[1]
Gatunek metal alternatywny, heavy metal[2], grunge[3]
Długość 57:43
Wytwórnia Columbia
Producent Dave Jerden, Alice in Chains
Album po albumie
Single z albumu Dirt
  1. Would?
    Wydany: 7 czerwca 1992
  2. Them Bones
    Wydany: 8 września 1992
  3. Angry Chair
    Wydany: 3 grudnia 1992
  4. Rooster
    Wydany: 15 marca 1993
  5. Down in a Hole
    Wydany: 30 sierpnia 1993

Dirt – drugi album studyjny amerykańskiej grupy muzycznej Alice in Chains. Wydany został 29 września 1992 nakładem wytwórni Columbia[3]. Procesem produkcji albumu ponownie zajął się Dave Jerden, przy współpracy zespołu[1]. Sesja nagraniowa trwała od marca do maja w Eldorado Recording Studios, London Bridge Studio oraz One on One Studios[1]. W momencie wydania, album zadebiutował na 6. pozycji amerykańskiego zestawienia Billboard 200[4]. 24 maja 2000 uzyskał od Recording Industry Association of America certyfikat 4× platyny, za sprzedaż niespełna 4 milionów kopii w Stanach Zjednoczonych[5]. Dirt pozostaje najlepiej sprzedającym się wydawnictwem w dorobku zespołu oraz do dnia dzisiejszego uznawany jest przez wielu krytyków muzycznych za magnum opus wydany w złotej erze subkultury grunge[6][7]. Za warstwę tekstową zawartą na albumie, odpowiedzialni są wokalista grupy Layne Staley oraz gitarzysta Jerry Cantrell. Muzykę, z małymi wyjątkami, skomponował Cantrell. Warstwa liryczna mająca w głównej mierze charakter dekadencki, egzystencjalistyczny, nihilistyczny, ponury, przygnębiający[2], skupia się na temacie uzależnienia narkotykowego. Ponadto w tekstach poruszane są takie wątki jak depresja, gniew, osobowość dyssocjalna, prowokacja, relacje interpersonalne, samotność, śmierć, tęsknota, wojna oraz zachowanie antyspołeczne[2][3].

W przeciągu półtora miesiąca od dnia premiery, album uzyskał certyfikat platyny[5]. Za sprawą singla „Would?”, grupa otrzymała statuetkę MTV Video Music Awards w kategorii Best Video from a Film[8], a sam album uzyskał nominację do nagrody Grammy w kategorii Best Hard Rock Performance[9]. Pod koniec 1992 brytyjskie magazyny Kerrang! oraz Metal Hammer, uznały Dirt najlepszym wydawnictwem roku[10]. Ponadto album został zamieszczony na liście „najlepszych albumów rockowych w historii”[11] oraz został sklasyfikowany w zestawieniu „100 najlepszych gitarowych albumów w historii” magazynu Guitar World[12].

Kontekst[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu trasy Clash of the Titans, zespół w celu dalszej promocji albumu Facelift, udał się we wspólną trasę koncertową z grupą Van HalenFor Unlawful Carnal Knowledge Tour[13]. W trakcie trasy, na żywo zadebiutowały nowe utwory – „Sickman”[14] oraz „Junkhead”[15]. Podczas tras w 1990 i 1991, zadebiutowały utwory „Rooster”, „Dirt” oraz „Would?”[15]. Jeszcze w trakcie trwania trasy z Van Halen, zespół rozpoczął przygotowania do nagrywania materiału na drugi album studyjny. Grupa zarejestrowała materiał demo o roboczym tytule Dirt Demos, w skład którego weszło 10 kompozycji[16]. Nagrań dokonano w studiu London Bridge w Seattle[16]. W trakcie sesji, zespół nagrał kilka utworów utrzymanych w stylistyce muzyki akustycznej. W jednym z wywiadów Cantrell stwierdził: „Gdy przygotowywaliśmy demo na drugą płytę, powstało trochę materiału, który nam się bardzo podobał, lecz nie odzwierciedlał stylu zespołu. Mieliśmy świetną muzykę, którą szkoda było stracić, która pewnie nie trafiłaby na album. Postanowiliśmy wydać EP. Sami to zrobiliśmy, sami wyprodukowaliśmy”[17]. W nagraniach uczestniczyli ponadto Ann Wilson z grupy Heart, Chris Cornell z Soundgarden oraz Mark Arm z zespołu Mudhoney[18]. Minialbum zatytułowany Sap ukazał się na rynku 4 lutego 1992[19]. Zawierał łącznie 5 utworów, z czego 3 – „Brother”, „Got Me Wrong” oraz „Right Turn”, znalazły się na wspomnianym albumie demo[16].

Także w 1992, zespół wystąpił w filmie obyczajowym Singles w reżyserii Camerona Crowe[17][20]. Grupa wystąpiła w roli samych siebie w scenie, gdzie główni bohaterowie spotykają się w klubie podczas koncertu[20]. Wówczas zespół wykonał dwa utwory – „It Ain't Like That” oraz „Would?”[21][22]. Drugi z utworów został wydany na singlu promującym ścieżkę dźwiękową do filmu[23]. Gitarzystka grupy Heart Nancy Wilson, była wówczas żoną reżysera filmu i to ona przesłała demo zespołu składające się z 10 kompozycji, jakie grupa zarejestrowała podczas sesji[24]. Spośród wszystkich 10 utworów, Crowe wybrał „Would?” na utwór promujący[19]. Na krótko przez rozpoczęciem prac do nowego albumu, Staley udał się na leczenie odwykowe do klinki w Portland spowodowane uzależnieniem od heroiny. Tamtejszy pobyt nie przyniósł jednak pozytywnego rezultatu, dlatego wokalista rozpoczął własną terapię odwykową, zamykając się w domu i pisząc teksty na nowy album.

Quote-alpha.png
To była długa, ciężka droga przez piekło. Postanowiłem przestać, bo, gdy brałem, byłem nieszczęśliwy. Narkotyki już nie działały. Na początku był odlot, fajnie się czułem, ale pod koniec chodziło jedynie o podtrzymanie dawki – na zasadzie jedzenia koniecznego do przeżycia. Działałem jak robot. Na dodatek wszystkie moje lęki i problemy tylko się nasiliły. Tak zaczął się mój upadek. Dwa lata w piekle. Zaczęły się problemy. Pojawiły się nieporozumienia pomiędzy mną i chłopakami z zespołu. Kiedy bierzesz zamykasz się na wiele rzeczy. Nie dbasz praktycznie o nic. Jesteś tylko ty i heroina. Szczęśliwie nigdy nie zatraciłem swojej osobowości (...) Dlatego udało mi się wyjść z nałogu[17].

Nagrywanie[edytuj | edytuj kod]

Sesja nagraniowa rozpoczęła się w marcu studiu One on One Studios w Los Angeles, pod okiem producenta Dave’a Jerdena[25]. Staley nie był zwolennikiem nagrywania na terenie Los Angeles, gdyż uważał to miasto za zbyt „dekadenckie i śliskie”[26]. W trakcie sesji, wokalista powrócił do nałogu, co doprowadzało do wielokrotnych spięć z Jerdenem. Producent nie akceptował obecności Staleya w studiu pod wpływem narkotyków.

Quote-alpha.png
Najwyraźniej się na mnie wściekł. Ale co jest moim zadaniem jako producenta? Zrobienie płyty. Nie dostaję pieniędzy za bycie przyjacielem Layne’a[17][27].

W roku 2005 perkusista Sean Kinney w jednym z wywiadów wyznał, że Staley w trakcie nagrań był uzależniony od heroiny oraz zażywał oksykodon, który pomagał łagodzić ból pleców. Podczas nagrywania utworów „Down in a Hole” oraz „Angry Chair”, Staley był pod wpływem heroiny[27]. W tym samym wywiadzie, Cantrell stwierdził, że bardzo często dochodziło do sytuacji, kiedy w studiu było czuć dym od palenia marihuany. Ponadto w niektórych momentach, Staley na oczach kolegów zażywał heroinę[27]. Częste kłótnie z Jerdenem, który nie akceptował takich sytuacji, doprowadziły do tego, że w przyszłości Staley nie chciał więcej współpracować z producentem[19]. Inni członkowie grupy również borykali się z różnego rodzaju uzależnieniami. Kinney był uzależniony od alkoholu, a basista Mike Starr podobnie jak i Staley, borykał się z uzależnieniem od heroiny. Cantrell był pogrążony w depresji klinicznej oraz alkoholizmie po śmierci swojej matki Glorii, która zmarła w 1987 oraz wieloletniego przyjaciela Andrew Wooda, lidera grupy Mother Love Bone[19]. Aby zapobiec pogłębiającej się depresji, gitarzysta zażywał przepisany przez lekarza alprazolam.

Quote-alpha.png
Przechodziłem wówczas bardzo ciężki okres w swoim życiu, zresztą wszyscy w zespole przechodzili jakiś kryzys. Ale te wszystkie doświadczenia wykorzystaliśmy na albumie, dzięki czemu jest on taki intensywny i szczery. Po prostu wszyscy musieliśmy przez to przejść[28].

W trakcie trwania sesji nagraniowej, do studia został zaproszony gitarzysta basowy oraz wokalista grupy Slayer Tom Araya. Użyczył on swego głosu w utworze „Intro (Dream Sequence)”[29]. Prace w studio trwały do maja 1992. Procesem masteringu zajęli się Steve Hall oraz Eddy Schreyer. Inżynierem dźwięku został Bryan Carlstrom, a asystentami Annette Cisneros w Eldorado Studios oraz Ulrich Wild w One on One Studios w Los Angeles[30]. W postprodukcji gotowych było 13 utworów, ale w ostatecznej sesji gotowych było 12. W ostatniej chwili dodany został utwór „Would?”[16].

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Jerry Cantrell podczas koncertu, 27 listopada 1992

Kompozycje oraz teksty[edytuj | edytuj kod]

Layne Staley podczas koncertu w Bostonie

Większość materiału skomponowana na album, została napisana podczas trasy Clash of the Titans w roku 1991[31]. Kapele takie jak Megadeth czy Slayer wywarły wielki wpływ na Cantrella[19]. W przeciwieństwie do poprzedniego albumu Facelift, zespół zrezygnował z melodyjnych hardrockowych utworów i skłonił się ku bardziej dojrzalszym i mocniejszym brzmieniowo kompozycjom, utrzymanym w stylistyce połączonego heavy metalu z brudnym grunge’owym brzmieniem[32]. Album nie posiada już tak dużej rozpiętości brzmieniowej utworów jak to miało miejsce na poprzednim wydawnictwie. Kompozycje zawarte na albumie Dirt, cechują się dużą spójnością oraz mocnym brzmieniem, opartym o charakterystyczne powolne partie gitarowych riffów[2]. Głównym kompozytorem utworów jest gitarzysta Jerry Cantrell, który jest autorem niemalże całości materiału. Wyjątek stanowią jedynie dwie kompozycje – „Hate to Feel” oraz „Angry Chair”, które skomponował Layne Staley. Wspólnym utworem skomponowanym przez Cantrella, Starra oraz Kinneya, jest „Rain When I Die”[3].

Lirycznie, album jest mroczny, gdzie wyczuwalne są stany nihilizmu, posępności, przygnębienia, śmierci[2]. Motywem przewodnim płyty jest temat uzależnienia narkotykowego, do którego odnosi się większość zawartych na albumie utworów. Layne Staley w trakcie tworzenia tekstów, czytał między innymi twórczość Deana Koontza[29]. Holly George Warren z dwutygodnika Rolling Stone napisał, że utwory „Junkhead”, „Dirt”, „God Smack”, „Hate to Feel” oraz „Angry Chair”, w otwarty sposób ukazują rodzaj autodestrukcji i zmęczenia psychicznego[33]. Przykładami kompozycji traktujących o relacjach interpersonalnych są utwory „Rain When I Die” oraz „Down in a Hole”, w których wyczuwalne są stany melancholii, samozniszczenia, tęsknoty czy utraty[31]. Staley opisując ogólną tematykę utworów stwierdził:

Quote-alpha.png
Płyta prowadzi nas utwór po utworze od gloryfikacji narkotyków po zupełne przygnębienie i podważenie sensu czegoś, co kiedyś mi pomagało. Pod koniec widać wyraźnie, że nie wyszło tak dobrze, jak się spodziewałem[17].

Jerry Cantrell opisując album i odnosząc się do tematyki tekstów stwierdził:

Quote-alpha.png
Na tej płycie wydobyliśmy z siebie wszystkie demony jakie w nad drzemią. Jedynym sposobem aby się oczyścić ze wszelkiego rodzaju trucizn oraz demonów jest granie muzyki. Wtedy czujemy, że się ich pozbywamy. Teksty na tej płycie są zbiorem wydarzeń z naszego życia. Dlatego ta płyta jest tak brutalna, intensywna i szczera. Wyrzuciliśmy z siebie wszystko[34].

W późniejszym czasie Staley wyraził ubolewanie z powodu niezrozumienia przesłania swoich tekstów przez niektórych fanów:

Quote-alpha.png
Pisząc te teksty chciałem przede wszystkim ustrzec wielu fanów przed tym jak niebezpieczne potrafią być narkotyki. Nie chciałem, aby moi fani myśleli, że heroina jest fajna. Ale zdarzały się sytuację w których efekt był odwrotny od zamierzonego. To jest dokładnie jedna z tych rzeczy, która nie chcesz aby się wydarzyła[35].

Cantrell komentując poszczególne utwory, stwierdził, że utwór „Them Bones” opowiada o umieralności. Jak sam wspominał, w tamtym czasie dużo rozmyślał i zastanawiał się nad tym jak to będzie, kiedy przyjdzie dzień, który będzie tym ostatnim. Wspomina, że to jest taka sytuacja, o której myśli każdy człowiek, niezależnie od tego czy wierzy w życie po śmierci czy nie. Przeraża go myśl, że z chwilą, kiedy człowiek umiera, wszystkie rzeczy oraz bagaż doświadczeń i wspomnień odchodzą razem z nim[36]. Tekst do utworu „Dam That River” opowiada o kłótni jaka miała miejsce między Cantrellem a Kinney’em. „Była idiotyczna, ale pokazała jak w obliczu emocji sprawy wymykają nam się z rąk. Ostatecznie znowu jesteśmy przyjaciółmi, prawie braćmi, lecz podobne przypadki zdarzają się od czasu do czasu i nie ma na nie rady”[37]. Tekst utworu „Rain When I Die” odnosi się do obumierania stosunków międzyludzkich. „Słowa napisaliśmy razem z Layne i, choć dotyczą dwóch różnych dziewcząt, opisują taką samą sytuację. Kochać kogoś jest bardzo trudną rzeczą. Pojawia się tyle spraw o które należy się troszczyć i pielęgnować je. Gdy sobie odpuścisz, związek umiera w zastraszającym tempie”[37]. Warstwa liryczna kompozycji „Down in a Hole”, mająca emocjonalny charakter, opowiada o związku Cantrella z dziewczyną. „Wydaje się, że nasz związek był bardzo silny, ale tak wcale nie było. W owym czasie byłem jeszcze mało dojrzały. Teraz jest mi tego żal, ponieważ ona była niezwykłą osobą. Jak mówiłem, byłem zbyt niedojrzały, aby to docenić. Do pewnego stopnia nadal tak jest”[37]. Opowiadając o utworze „Sickman”, Cantrell wspomina sytuację, w której pewnego dnia przyszedł do niego Staley i poprosił aby ten wymyślił najbardziej pokręconą i zwariowaną muzykę w swoim życiu[37]. Singlowy utwór „Rooster” Cantrell opisał na podstawie własnego postrzegania wojny wietnamskiej. Muzyk wspomina, że po raz pierwszy historię te opowiedział jego ojciec w 45-minutowym wywiadzie przeprowadzonym przez Marka Pellingtona. Cantrell był zdumiony tym co usłyszał. Wspomina, że ojciec podczas rozmowy na ten temat był spokojny, a nawet się wzruszył w pewnym momencie. „To było piękne” – powiedział muzyk, który dodał, że „to dziwne i smutne doświadczenie, przez które mam nadzieję nikt już nie będzie musiał przechodzić”[19]. Ponadto dodał, że ta kompozycja była początkowym procesem pogodzenia się z ojcem, po wydarzeniach spowodowanych w Wietnamie. Opisując utwory „Junkhead”, „Dirt”, „God Smack”, „Hate to Feel” oraz „Angry Chair”, Cantrell stwierdził: „Wydaje mi się, że tworzą całość, opowiedzianą z punktu widzenia człowieka, który miał problemy z narkotykami i zbyt rozrywkowym życiem”[37]. Ponadto gitarzysta wyraził duży podziw dla Staleya za skomponowanie utworów „Hate to Feel” oraz „Angry Chair”. Zamykający album utwór „Would?” został napisany w roku 1990 i jest hołdem złożonym dla zmarłego z powodu przedawkowania narkotyków frontmana grupy Mother Love Bone Andrew Wooda[19].

Wydanie, odbiór, promocja[edytuj | edytuj kod]

Recenzje
Wydawca Ocena
AllMusic 4.5/5 gwiazdek[3]
Alternative Press (Korzystne)[38]
Classic Rock (Korzystne)[2]
Entertainment Weekly (A)[39]
Kerrang! (Korzystne)[40]
Metal Hammer 5/5 gwiazdek[40]
PopMatters (Korzystne)[41]
Robert Christgau (B)[42]
rockmetal.pl 10/10 gwiazdek[43]
Rolling Stone 4.5/5 gwiazdek[44]
Spin (Korzystne)[45]
Stuff.co.nz 10/10 gwiazdek[46]
Teraz Rock 5/5 gwiazdek[47]
Q 4.5/5 gwiazdek[48]
ultimate-guitar.com 9.5/10 gwiazdek[49]

Premiera albumu Dirt odbyła się 29 września 1992[3]. W kanadyjskich i europejskich wydaniach płyty, zostały poprzestawiane utwory. „Down in a Hole” zostało zamieszczone na ostatnim miejscu, psując tym samym koncepcyjne ułożenie utworów ukazujących walkę człowieka z nałogiem narkotykowym[41]. W wersjach tych utwór „Intro (Dream Sequence)” w ogóle nie pojawia się na płycie, więc album zawiera 12 kompozycji. W wersji australijskiej także został popełniony błąd. Utwór „Down in a Hole” umieszczony jest jako przedostatni, a „Intro (Dream Sequence)” ponownie nie ma wcale. Album w momencie wydania, osiągnął 6. pozycję amerykańskiego zestawienia Billboard 200[4]. Na liście tej pozostawał przez 102 tygodnie[4]. Osiągnął on bardzo duży sukces, stając się jednym z ważniejszych albumów muzycznych lat 90. W samych Stanach Zjednoczonych płyta uzyskała certyfikację 4× platyny, za sprzedaż niespełna 4 milionów kopii[5]. W Kanadzie album uzyskał status platyny[50], a w Wielkiej Brytanii złotej płyty[51]. W roku 2002 album w Stanach Zjednoczonych sprzedał się w ilości 3,030.000 tysięcy kopii[52].

Dirt jest zaliczany do jednego z ważniejszych albumów rockowych lat 90. Steve Huey z serwisu AllMusic napisał, że „album ze względu na ukazane uzależnienie stanowi jeden z najbardziej wstrząsających koncepcyjnych wydawnictw w historii. Nie wszystkie utwory zawarte na albumie opowiadają o heroinie. Teksty pisane przez Cantrella, mimo iż skupiają się na relacjach osobistych, to jednak zachowują spójność tematyczną. Prawie każdy utwór nasycony jest samo obrzydzeniem i rezygnacją. To czyni, że świadomość jest jeszcze bardziej bezsilna”[3]. Ponadto recenzent napisał, że „utwory z albumu przypominają zepsuty krajobraz”[3]. Michael Christopher z czasopisma on-line PopMatters, recenzując album stwierdził: „Ciężko będzie znaleźć album bardziej przesiąknięty brutalną prawdą – i dlatego zawsze będzie stanowił jeden z najbardziej kultowych albumów w historii”[41]. Chris Gill z magazynu Guitar World stwierdził, że album jest „bardzo mroczny, ale brutalnie szczery”[53].

Album był promowany łącznie przez pięć singli – „Would?”, „Them Bones”, „Angry Chair”, „Rooster” oraz „Down in a Hole”. 4 z nich znalazły się w pierwszej 30. amerykańskiego zestawienia Mainstream Rock Songs[54]. Kompozycje „Them Bones”, „Down in a Hole” oraz „Rooster”, utrzymały się na liście dłużej niż rok[54]. Grupa nakręciła także 5 teledysków. Reżyserami byli Cameron Crowe[55], Josh Taft[56], Rocky Schenck[57], Matt Mahurin[58], Mark Pellington[59] oraz Nigel Dick[60]. W roku 1992 album uzyskał nominację do nagrody Grammy w kategorii Best Hard Rock Performance[9], natomiast rok później singlowy utwór „Would?” otrzymał statuetkę MTV Video Music Awards w kategorii Best Video from a Film[8]. Dirt został uznany za najlepsze wydawnictwo muzyczne roku 1992 przez redakcję magazynów Kerrang![10][61] oraz Metal Hammer[10]. Brytyjski magazyn Close-Up uznał Dirt za 5. najlepszy album ostatnich lat[62]. Dirt został wyróżniony również między innymi przez magazyn Spin[32]. W 2000 album został uznany przez niemiecki magazyn Visions jako jeden z najważniejszych albumów dekady[63]. W roku 2011 Dirt został zamieszczony na 40. pozycji zestawienia „50 najlepszych albumów lat 90.”, sporządzonych przez witrynę gibson.com[64]. Magazyn Guitar World uznał album za najlepsze wydawnictwo roku 1992, wyprzedzając w rankingu takie produkcje jak Countdown to Extinction grupy Megadeth, Vulgar Display of Power Pantery czy Fear of the Dark Iron Maiden[65]. Raw Magazine stwierdził, że „być może jest to jeden z najbardziej znaczących albumów w ostatnim czasie, ponieważ jest to niezwykle osobisty album ukazujący walkę z demonami, a także doskonała synteza 20 lat rock and rolla”[66]. Don Kaye z magazynu Kerrang! stwierdził, że album jest „brutalnie prawdomówny i ostrą kołysanką referencji dla ludzkiej wytrzymałości”[40]. Magazyn Spin napisał w marcu 1993: „W najlepszym, Alice in Chains uderza w żyły tradycji rockowej, która odważnie konfrontuje się z najgroźniejszymi biegunami emocjonalnymi”[67]. W 2011 recenzent Joe Robinson z magazynu on-line Loudwire określił album Dirt mianem jednego z najlepszych albumów metalowych lat 90., zestawiając go obok takich płyt jak Rust in Peace Megadeth czy Ænima grupy Tool. Swoją ocenę uzasadnił: „Alice in Chains jako jeden z nielicznych zespołów, potrafi łączyć fanów muzyki metalowej oraz grunge”[68]. Album, ze względu na przesterowane brzmienie gitar oraz pesymistyczny nastrój, bardzo często uważany jest za jedno z ważniejszych wydawnictw stylu sludge metal, będącego fuzją gatunków doom metal i hardcore punk[68]. Dirt został wyróżniony również przez kanadyjskiego dziennikarza muzycznego Martina Popoffa, który sklasyfikował go na 52. pozycji w wydanej przez siebie w 2004 książce The Top 500 Heavy Metal Albums of All Time[69]. Rok później, album zamieszczony został w książce 1001 Albums You Must Hear Before You Die, będącej zbiorem recenzji i ocen najważniejszych wydawnictw muzycznych[70].

Dirt wyznaczył także podziały w zespole. Wokalista Layne Staley nie chciał więcej współpracy z Dave Jerdenem. Dlatego w późniejszym czasie, w roli producenta grupy zasiadał Toby Wright[71][72]. Grupa na krótko w 1998 powróciła do współpracy z Jerdenem, przy okazji nagrywania utworów „Get Born Again” oraz „Died”. Jednak po kolejnej różnicy zdań, postanowiono nagrania kontynuować z Wrightem[27][73].

W roku 2012 z okazji 20. lecia wydania albumu Dirt, w wywiadzie dla strony internetowej artistdirect.com wokalista grup Stone Sour oraz Slipknot Corey Taylor wyznał: „Czuję, że są odpowiedzialni, za to że piszę. „Would?” to jedna z moich ulubionych kompozycji. Kiedy usłyszałem ją po raz pierwszy, uświadomiłem sobie, że w muzyce jest wszystko możliwe (...) „Would?” wyszedł i uderzył mnie prosto w twarz. Pamiętam, że pomyślałem sobie wtedy, że to może być jeden z największych utworów jakie napisano! Dirt jest albumem prawdziwym i bardzo życiowym”[74]. Robb Flynn z Machine Head w tym samym wywiadzie przyznał: „Kocham Alice in Chains człowieku (...) Dirt był cholernie dobry. Pamiętam, że mnóstwo czasu tego słuchałem”[74]. Zakk Wylde na pytanie o sam zespół jak i album stwierdził: „Dla mnie Dirt było jak Led Zeppelin IV, Back in Black albo Black Album (...) Od początku do końca, wszystko o tej płycie jest niesamowite”[74]. Wokalista grupy Godsmack Sully Erna, w wywiadzie dla Rolling Stone wyznał: „Gdy wyszedł Dirt, długo nie opuszczał mojego odtwarzacza. Nigdy wcześniej nie słyszałem, by czyjś głos brzmiał tak przebojowo na jakiejś płycie. Jest powodem, dla którego zacząłem śpiewać”[75].

Trasa koncertowa[edytuj | edytuj kod]

Layne Staley oraz Jerry Cantrell podczas koncertu w ramach trasy Down in Your Hole Tour, 27 listopada 1992

17 września 1992 zespół rozpoczął trasę Down in Your Hole Tour, promując album Dirt. Początkowo grupa występowała jako support przed Ozzy’m Osbourne’m, który promował album No More Tears w ramach trasy No More Tours. Wspólna trasa składała się łącznie z 21 koncertów zagranych w Stanach Zjednoczonych i zakończyła się 11 listopada. Jeszcze w trakcie jej trwania, wokalista Layne Staley złamał nogę podczas jazdy quadem i na scenie występował o kulach oraz na wózku inwalidzkim[53][29]. Następnie zespół rozpoczął samodzielny etap trasy Down in Your Hole Tour. Jako support występowały grupy Screaming Trees oraz Gruntruck.

 Osobny artykuł: Down in Your Hole Tour.

W styczniu 1993 zespół wystąpił w Brazylii na festiwalu Hollywood Rock w Rio de Janeiro[76] oraz São Paulo[77]. Przed wylotem do Europy, w zespole zaszła pierwsza zmiana personalna. Grupę opuścił basista Mike Starr, który został zastąpiony przez Mike’a Ineza współpracującego z Osbourne’m[17][78][79]. Odbywając tournée po kontynencie europejskim, grupa wystąpiła między innymi w programie telewizyjnym Later with Jools Holland, gdzie wykonała utwory „Would?” oraz „Them Bones[80][81]. Po przylocie do Stanów, zespół kontynuował amerykańską część trasy. W lecie 1993, zespół wziął udział w trasie festiwalu muzyki alternatywnej Lollapalooza, gdzie występował na głównej scenie obok takich zespołów jak Babes in Toyland, Primus, Rage Against the Machine oraz Tool[82]. 24 sierpnia zespół rozpoczął kolejne etapy trasy Down in Your Hole Tour po Stanach Zjednoczonych, Europie, Azji oraz Australii, wraz z takimi zespołami jak Clawfinger, My Sister's Machine, Sweet Water, TAD, The Poor Boys, The Wildhearts oraz Suicidal Tendencies. Łącznie zespół zagrał jeszcze 31 koncertów. 3 występy zostały odwołane[83]. Oficjalnie trasa koncertowa promująca album Dirt została zakończona 30 października 1993 występem w Melbourne[83]. Łącznie liczyła 172 występy i była ostatnim tak dużym tournée, w którym brał udział Staley[19]. Grupa w roku 1994 zagrała jeden występ, po czym zawiesiła swoją działalność koncertową.

Podczas trasy, zespół na koncertach grał niemalże cały materiał z nowej płyty oraz dużą ilość utworów z poprzedniego albumu. Ponadto podczas tournée, kwartet wykonywał fragmenty coverów takich wykonawców jak Black Sabbath czy Lynyrd Skynyrd[84]. Premierowo podczas trasy zespół wykonał utwory „Rotten Apple” oraz „Nutshell”, które w roku 1994 znalazły się na minialbumie Jar of Flies[84].

Okładka[edytuj | edytuj kod]

Wiele spekulacji wywołała okładka albumu, którą zaprojektował Mary Maurer. Przedstawia ona kobietę w Ziemi tuż po erozji na pustyni. W tle widoczne są góry i pomarańczowe niebo. W przeciwieństwie do tego co się mówiło, model dziewczyny na okładce wzorowany był na dziewczynie Staleya – Demri Larze Parrott. W trwającej ponad osiem godzin sesji, wystąpiła 21-letnia wówczas amerykańska aktorka Mariah O'Brien[85][86]. W wywiadzie dla magazynu Revolver w 2010 autor zdjęć Rocky Schenck wyznał: „To był pomysł chłopaków z zespołu aby stworzyć model nagiej dziewczyny pochowanej na pustyni”[85]. Sesja odbyła się w studiu w Hollywood[85]. Steve Huey z serwisu AllMusic napisał o okładce albumu, iż jest „odstraszająca”[3]. Dizajnem zajął się Doug Erb, natomiast logo na okładkę wykonał David Coleman. Dyrektorem artystycznym została Mary Maurer[30]. Alternatywna wersja okładki przedstawiona jest w takim samym stylu, tyle że nie ma na niej kobiety[87]. Książeczka dołączona do albumu zawiera teksty utworów, zdjęcia zespołu i charakterystyczny rysunek słońca na czerwonym tle stworzony przez Staleya[88].

Album został zatytułowany tak samo jak jeden z utworów, który wyraża beznadziejną atmosferę która przenika cały album. Najlepiej ten stan można opisać poniższym cytatem:

Quote-alpha.png
Ty, myślisz, że jesteś wyjątkowy, masz talent, aby sprawić bym poczuł się jak brud, i Ty, korzystasz ze swojego talentu, aby mnie zakopać i pokryć brudem.

Lista utworów[edytuj | edytuj kod]

Layne Staley podczas koncertu w Bostonie, 27 listopada 1992
# Tytuł utworu Tekst Muzyka Czas
1. Them Bones Jerry Cantrell Jerry Cantrell 2:30
2. Dam That River Jerry Cantrell Jerry Cantrell 3:09
3. „Rain When I Die” Layne Staley Jerry Cantrell, Mike Starr, Sean Kinney 6:03
4. Down in a Hole Jerry Cantrell Jerry Cantrell 5:38
5. „Sickman” Layne Staley Jerry Cantrell 5:31
6. Rooster Jerry Cantrell Jerry Cantrell 6:15
7. „Junkhead” Layne Staley Jerry Cantrell 5:11
8. „Dirt” Layne Staley Jerry Cantrell 5:18
9. God Smack Layne Staley Jerry Cantrell 3:52
10. „Intro (Dream Sequence)” Jerry Cantrell 0:43
11. Hate to Feel Layne Staley Layne Staley 5:16
12. Angry Chair Layne Staley Layne Staley 4:48
13. Would? Jerry Cantrell Jerry Cantrell 3:27
  • Na australijskim, europejskim oraz kanadyjskim wydaniu płyty, utwór „Down in a Hole” znajduje się pomiędzy utworami „Angry Chair” a „Would?”.
  • Na płycie Dirt w oryginalnym wydaniu z 1992 oraz na składankach Nothing Safe: Best of the Box oraz Music Bank, utwór „Intro (Dream Sequence)” ukazał się pod nazwą „Untitled”. Często używana nazwa „Iron Gland” jest niepoprawna.

Odrzuty[edytuj | edytuj kod]

Poniższe utwory zostały nagrane podczas sesji do albumu Dirt, jednak nie zostały zamieszczone na albumie:

  • Fear the Voices” – utwór został wydany jako singel promujący kompilację Music Bank w 1999[89].
  • „Lying Season” – utwór został w 1991 zamieszczony na albumie Dirt Demos oraz w 1999 na kompilacyjnym wydawnictwie Music Bank[89].

Nagrody oraz nominacje[edytuj | edytuj kod]

Twórcy[edytuj | edytuj kod]

Layne Staley oraz Jerry Cantrell podczas koncertu w Bostonie, 27 listopada 1992

Opracowano na podstawie materiału źródłowego[30]:

Alice in Chains

Muzycy sesyjni

Produkcja

  • Produkcja muzyczna: Dave Jerden oraz Alice in Chains (utwór „Would?”)
  • Inżynier dźwięku: Bryan Carlstrom
  • Asystent inżyniera dźwięku: Annette Cisneros (Eldorado Studios) oraz Ulrich Wild (One on One Studios, Nowy Jork)
  • Miksowanie: Dave Jerden w Eldorado Recording Studios, Los Angeles
  • Asystent: Annette Cisneros
  • Mastering: Steve Hall oraz Eddy Schreyer w Future Disc, Hollywood
  • Dyrektor artystyczny: Mary Maurer
  • Grafika: Mary Maurer (projekt okładki), Doug Erb (design), David Coleman (logo) oraz Layne Staley (logo słońca oraz ikony)
  • A&R: Nick Terzo
  • Zdjęcia: Rocky Schenck
  • Management: Susan Silver oraz Kelly Curtis

Inni

  • Manager produktu: Peter Fletcher
  • Koncerty: ICM – Troy Blakely
  • Harmonogram koncertów za granicą: ICM/Fair Warning – John Jackson
  • Rachunkowość: VWC – Lee Johnson
  • Kwestie prawne: Manatt, Phelps, Phillips & Kantor – Jody Graham
  • Aranżacja: Jerry Cantrell, Layne Staley, Mike Starr, Sean Kinney
  • Teksty utworów: Layne Staley, Jerry Cantrell

Pozycje na listach i certyfikacje[edytuj | edytuj kod]

Album[edytuj | edytuj kod]

Lista (1992/1993) Pozycja
ARIA Charts (Australia)[90] 13
Billboard 200 (Stany Zjednoczone)[4] 6
Canada RPM (Kanada)[91] 25
Media Control Charts (Niemcy)[92] 37
MegaCharts (Holandia)[93] 17
Oricon (Japonia)[94] 93
Recorded Music NZ (Nowa Zelandia)[95] 12
Sverigetopplistan (Szwecja)[96] 11
UK Albums Chart (Wielka Brytania)[97] 42
VG-Lista (Norwegia)[98] 15

Single[edytuj | edytuj kod]

Rok Singel Najwyższa pozycja
Mainstream Rock Songs
[54]
Alternative Songs
[54]
Irish Singles Chart
[99]
Dutch Top 40
[93]
UK Singles Chart
[97]
1992 Would? 5 33 19
Them Bones 24 30 22 26
1993 Angry Chair 34 27 28 33
Rooster 7
Down in a Hole 10 29 36
"—" oznacza że singel nie dostał się na listę

Inne utwory[edytuj | edytuj kod]

Rok Singel Najwyższa pozycja
Mainstream Rock Songs
[54]
Alternative Songs
[54]
1993 Hate to Feel 34 27

Certyfikacje[edytuj | edytuj kod]

Państwo Certyfikacja Sprzedaż
Kanada (MC)[50]
platynowa płyta
80,000
Stany Zjednoczone (RIAA)[5]
4× platynowa płyta
4,000,000
Wielka Brytania (BPI)[51]
złota płyta
100,000

Wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Publikacja Kraj Wyróżnienie Rok Pozycja
Metal Hammer
Wielka Brytania
„Album roku 1992”[10]
1992 1
Kerrang!
Wielka Brytania
„Album roku 1992”[61]
1992 1
Guitar World
Stany Zjednoczone
„10 najlepszych albumów 1992 roku”[65]
2011 1

Informacje na temat wyróżnień albumu pochodzą ze strony AcclaimedMusic.net[11]

Publikacja Kraj Wyróżnienie Rok Pozycja
Spin
Stany Zjednoczone
„najlepszy album”[100]
1993 1
Raw
Wielka Brytania
„Albumy roku 1992-1995 według magazynu Raw”[101]
1995 2
Slitz
Szwecja
„3 najlepsze albumy wydane w latach 1980-94”
1995 *
Visions
Niemcy
„100 najlepszych albumów lat 1991-96”[102]
1996 9
Kerrang!
Wielka Brytania
„100 albumów które musisz usłyszeć przed śmiercią”[103]
1998 49
Rock & Folk
Francja
„Najważniejsze albumy wydane w latach 1963-1999”[104]
1999 *
Tylko Rock
Polska
„100 albumów które wstrząsnęły polskim rockiem”
1999 43
Visions
Niemcy
„100 najważniejszych albumów lat 90.”
1999 14
Terrorizer
Wielka Brytania
„100 najlepszych albumów lat 90.”[105]
2000 *
Rock Hard
Niemcy
„300 najlepszych albumów”
2001 77
Classic Rock
Wielka Brytania
„100 najlepszych rockowych albumów w historii”
2001 50
Screenagers
Polska
„100 najlepszych albumów lat 90.”
2005 22
Kitsap Sun
Stany Zjednoczone
„200 najlepszych albumów ostatnich 40 lat”
2005 161
Cassell Illustrated
Wielka Brytania
„1001 albumów które musisz usłyszeć przed śmiercią”[70]
2005 *
Visions
Niemcy
„100 najważniejszych albumów lat 90.”[106]
2005 16
Classic Rock & Metal Hammer
Wielka Brytania
„200 najlepszych albumów lat 90.”
2006 *
Hot Press
Irlandia
„100 najlepszych albumów w historii”
2006 44
Kerrang!
Wielka Brytania
„100 najlepszych rockowych albumów w historii”
2006 39
Rock Sound
Francja
„150 najlepszych albumów lat 1992-2006”
2006 25
Treble
Stany Zjednoczone
„100 najlepszych albumów lat 90.”
2008 11
Musikexpress
Niemcy
„100 najlepszych albumów 1969-2009”
2009 97
Q
Wielka Brytania
„250 najważniejszych płyt ćwierćwiecza (1986-2011)”
2011 208
Loudwire
Stany Zjednoczone
„11 najlepszych albumów metalowych lat 90.”[107]
2012 7
Rolling Stone
Stany Zjednoczone
„100 najlepszych albumów heavy metal/hard rock”[108]
2013 32
Kerrang!
Wielka Brytania
„50 najcięższych albumów wszech czasów”[109]
2014 44
Music Times
Stany Zjednoczone
„7 albumów będących częściowo koncepcyjnymi”[110]
2014 6

(*) kolejność na liście.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 Alice in Chains Discography – Dirt (ang.). aliceinchains.com. [dostęp 2011-11-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-25)].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Dirt by Alice In Chains album review (ang.). classicrockreview.com. [dostęp 2014-07-25].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Steve Huey: Dirt – Alice in Chains (ang.). allmusic.com. [dostęp 2011-04-24].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Alice in Chains – Chart History (ang.). billboard.com. [dostęp 2011-04-24].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 RIAA Gold & Platinum (ang.). riaa.com. [dostęp 2011-04-24].
  6. Prato 2009 ↓.
  7. Brown 2010 ↓.
  8. 8,0 8,1 Rock On The Net: 1993 MTV Video Music Awards (ang.). rockonthenet.com. [dostęp 2011-09-05].
  9. 9,0 9,1 Rock On The Net: 35th Annual Grammy Awards – 1993 (ang.). rockonthenet.com. [dostęp 2011-09-05].
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 „Alice in Chains w pigułce”, Metal Hammer s.42-43, nr. 166-168, 2005
  11. 11,0 11,1 Acclaimed Music – The Most Recommended Albums and Songs of all Time (ang.). acclaimedmusic.net. [dostęp 2011-04-24].
  12. Guitar World's 100 Greatest Guitar Albums of all Time (ang.). rateyourmusic.com. [dostęp 2011-04-24].
  13. John Bacus: Alice in Chains Concert Chronology 1991 (ang.). bacus.net. [dostęp 2011-04-24].
  14. Sickman by Alice in Chains (ang.). setlist.fm. [dostęp 2015-02-18].
  15. 15,0 15,1 John Bacus: Alice in Chains First & Last Performances (ang.). bacus.net. [dostęp 2011-04-24].
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 John Bacus: Alice in Chains Recording Sessions Chronology (ang.). bacus.net. [dostęp 2011-04-24].
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 Jordan Babula, „Alice in Chains. Bezsenność w Seattle”, Teraz Rock Kolekcja, s.3-11, nr.6, 2006
  18. Steve Huey: Sap – Alice in Chains : Credits (ang.). allmusic.com. [dostęp 2011-09-05].
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 19,5 19,6 19,7 Poligrafia dołączona do albumu Music Bank; wyd. Columbia, nr kat. 69580.
  20. 20,0 20,1 Singles – Recenzja filmu – Grunge Sound (pol.). grunge-sound.com. [dostęp 2011-04-24].
  21. Alice in Chains Singles 1992 (ang.). youtube.com. [dostęp 2011-04-24].
  22. Alice in Chains – IMDb (ang.). Internet Movie Database. [dostęp 2014-07-09].
  23. Steve Huey: Singles [Original Soundtrack] (ang.). allmusic.com. [dostęp 2013-02-06].
  24. Alice in Chains – Musique Plus French Canadian TV 11.92. YouTube (04/08/07)
  25. Vic Garbarini: The Chungemaster of Alice in Chains (ang.). adbdesign.com. [dostęp 2011-11-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-21)].
  26. Alice in Metal-Land (ang.). adbdesign.com. [dostęp 2014-07-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-21)].
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 Blair Fischer: Malice in Chains? (ang.). rollingstone.com. [dostęp 2011-04-24].
  28. „The Seattle Times”. Jerry Cantrell interview. 2007
  29. 29,0 29,1 29,2 Jeffrey Ressner: Alice in Chains: Through the Looking Glass. 26 listopada 1992 (ang.). rollingstone.com. [dostęp 2014-06-22].
  30. 30,0 30,1 30,2 Steve Huey: Dirt – Alice in Chains : Credits (ang.). allmusic.com. [dostęp 2011-11-03].
  31. 31,0 31,1 Katherine Truman: Alice In Chains – Digging Dirt (ang.). adbdesign.com. [dostęp 2015-02-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-10)].
  32. 32,0 32,1 Breakin' The Rules (ang.). adbdesign.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-21)].
  33. Holly George Warren: Alice in Chains Biography (ang.). rollingstone.com. [dostęp 2014-08-27].
  34. Jon Wiederhorn: Alice in Chains, to Hell and Back: Rolling Stone's 1996 Feature (ang.). rollingstone.com. [dostęp 2011-04-24].
  35. Marc Weingarten: Unchained. „Guitar World” (ang.). adbdesign.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-21)].
  36. 37,0 37,1 37,2 37,3 37,4 „Alice in Chains. Own Words”. Metal Hammer, nr.6, 1993
  37. Alternative Press s.40 (03/93)
  38. Alice in Chains – Dirt (ang.). ew.com. [dostęp 2011-04-24].
  39. 40,0 40,1 40,2 Kerrang! Don Kaye (3 października 1992). „Alice in Chains - Dirt”. s.412. Londyn, UK: EMAP
  40. 41,0 41,1 41,2 Michael Christopher: Alice in Chains: Dirt – PopMatters Music Review (ang.). popmatters.com. [dostęp 2011-04-24].
  41. Robert Christgau: Robert Christgau: CG: Alice in Chains (ang.). robertchristgau.com. [dostęp 2011-04-24].
  42. Sajmon: rockmetal.pl: recenzja Alice In Chains Dirt (pol.). [dostęp 2011-04-24].
  43. New Rolling Stone Album Guide. Nathan Brackett, „Alice in Chains – Dirt”. s.13, listopad 2004
  44. Lauren Spencer. „Dirt review”, Spin magazine. s.75 (11/92)
  45. Ant Hawkins: Album I can't live without: Dirt (ang.). stuff.co.nz. [dostęp 2014-07-25].
  46. Krzysztof Celiński: Dirt – Alice In Chains (pol.). [dostęp 2014-07-25].
  47. „Q magazine”. s.120, luty 2002
  48. Alice in Chains Dirt Review (ang.). ultimate-guitar.com. [dostęp 2011-04-24].
  49. 50,0 50,1 Music Canada – Gold/Platinum (ang.). musiccanada.com. [dostęp 2011-04-24].
  50. 51,0 51,1 The BPI – Certified Awards Search (ang.). bpi.co.uk. [dostęp 2011-04-24].
  51. David Basham: Got Charts? Tracing Crow's Flight, Alice in Chains' Legacy (ang.). MTV. [dostęp 2011-04-24].
  52. 53,0 53,1 Chris Gill: Alice in Chains – Dirt (ang.). adbdesign.com. [dostęp 2011-07-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-21)].
  53. 54,0 54,1 54,2 54,3 54,4 54,5 Stephen Thomas Erlewine: Alice in Chains – Awards : AllMusic (ang.). allmusic.com. [dostęp 2011-04-24].
  54. Cameron Crowe – director videography (ang.). mvdbase.com. [dostęp 2011-04-24].
  55. Josh Taft – director videography (ang.). mvdbase.com. [dostęp 2011-04-24].
  56. Alice in Chains – "Them Bones" (ang.). MTV. [dostęp 2011-04-24].
  57. Alice in Chains – "Angry Chair" (ang.). MTV. [dostęp 2011-04-24].
  58. Alice in Chains – "Rooster" (ang.). MTV. [dostęp 2011-04-24].
  59. Alice in Chains – "Down in a Hole" (ang.). MTV. [dostęp 2011-04-24].
  60. 61,0 61,1 „Kerrang!” 1992 Critic's Choice Albums of the Year, nr.423. s.17-19. 19 grudnia 1992
  61. Metallica, Pantera: Top Albums of Last 17 Years (ang.). ultimate-guitar.com. [dostęp 2011-04-24].
  62. Visions #82. Styczeń 2000
  63. Gibson.com’s Top 50 Albums of the ’90s – #40-31 (ang.). gibson.com. [dostęp 2011-04-30].
  64. 65,0 65,1 Tony Grassi: The Top 10 Guitar Albums of 1992 (ang.). guitarworld.com. [dostęp 2011-11-03].
  65. „Raw”. Phil Alexander. „Man in the Box”. 17 lutego 1993
  66. „Misery Loves Company”, Spin magazine, s.36, nr.12 (03/93)
  67. 68,0 68,1 James Conway: How Haven’t You Heard… Alice In Chains – Dirt (ang.). vulturehound.co.uk. [dostęp 2012-12-02].
  68. Popoff 2004 ↓.
  69. 70,0 70,1 1001 Albums You Must Hear – 2008 Edition (ang.). rocklistmusic.co.uk. [dostęp 2012-12-02].
  70. MELDRUM Working With Producer TOBY WRIGHT (ang.). blabbermouth.net. [dostęp 2011-11-03].
  71. Steve Huey: Alice in Chains – Alice in Chains : Credits (ang.). allmusic.com. [dostęp 2013-02-15].
  72. Brett Buchanan: NEW PHOTOS OF ALICE IN CHAINS RECORDING “GET BORN AGAIN” & “DIED” IN 1998 (ang.). grungereport.net. [dostęp 2013-02-15].
  73. 74,0 74,1 74,2 Alice In Chains Stories from Korn, Slipknot, Zakk Wylde, Device, Five Finger Death Punch, Mad Season, and More (ang.). artistdirect.com. [dostęp 2014-04-23].
  74. Steven Hyden: Part 7: 1996: Layne Staley and Bradley Nowell are the living dead (ang.). avclub.com. [dostęp 2015-02-20].
  75. John Bacus: Alice in Chains – 1/22/93 Sao Paulo, Brazil Apoetose Stadium (ang.). bacus.net. [dostęp 2013-02-15].
  76. Alice in Chains Setlist at Hollywood Rock São Paulo 1993 (ang.). setlist.fm. [dostęp 2014-07-25].
  77. Dewayne Wright: Fringe Time – Alice In Chains, from 20 to 20,000 (ang.). adbdesign.com. [dostęp 2011-11-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-21)].
  78. David Bronstein: 20 YEARS LATER: LOOKING BACK AT ALICE IN CHAINS’ 1993 EUROPEAN TOUR AND MIKE INEZ REPLACING MIKE STARR (ang.). alternativenation.net. [dostęp 2014-04-23].
  79. John Bacus: Alice in Chains 02/26/93: London, England – Later with Jools Holland (ang.). bacus.net. [dostęp 2011-04-24].
  80. Alice in Chains Setlist at Later with Jools Holland, London, England (ang.). setlist.fm. [dostęp 2013-02-15].
  81. Alan Sheckter: Lollapalooza JFK Stadium Site, Philadelphia, PA Gray Areas Magazine (18/07/93) (ang.). grayarea.com. [dostęp 2011-04-24].
  82. 83,0 83,1 John Bacus: Alice in Chains Concert Chronology 1993 (ang.). bacus.net. [dostęp 2011-04-24].
  83. 84,0 84,1 Alice in Chains Statistics (ang.). setlist.fm. [dostęp 2011-04-24].
  84. 85,0 85,1 85,2 J. Bennett: Little Queenies – It was wideley believed that the girl on the cover (ang.). littlequeenies.tumblr.com. [dostęp 2014-07-25].
  85. Raul: The Girl Featured On The Alice In Chains “Dirt” Album Cover (ang.). feelnumb.com. [dostęp 2014-08-27].
  86. Images for Alice In Chains – Music Bank (ang.). discogs.com. [dostęp 2014-04-23].
  87. Images for Alice In Chains – Dirt (ang.). discogs.com. [dostęp 2014-04-23].
  88. 89,0 89,1 Stephen Thomas Erlewine: Music Bank – Alice in Chains (ang.). allmusic.com. [dostęp 2014-04-23].
  89. Alice in Chains – Dirt (Album) (ang.). australian-charts.com. [dostęp 2011-04-24].
  90. RPM 100 Albums. RPM: 56(20). 14 listopada, 1992 (ang.). collectionscanada.gc.ca. [dostęp 2011-04-24].
  91. Alice in Chains: Dirt (niem.). musicline.de. [dostęp 2011-04-24].
  92. 93,0 93,1 Discografie Alice in Chains (ang.). dutchcharts.nl. [dostęp 2011-04-24].
  93. "アリス・イン・チェインズのCDアルバムランキング、アリス・イン・チェインズのプロフィールならオリコン芸能人事典-ORICON STYLE (jap.). oricon.co.jp. [dostęp 2014-02-09].
  94. Discography Alice in Chains (ang.). charts.org.nz. [dostęp 2011-04-30].
  95. Alice in Chains – Dirt (Album) (ang.). swedishcharts.com. [dostęp 2011-04-24].
  96. 97,0 97,1 David Roberts (ed.) (2006). Guinness Book of British Hit Singles & Albums, 19th edition, HIT Entertainment. ISBN 1-904994-10-5
  97. Alice in Chains – Dirt (Album) (ang.). norwegiancharts.com. [dostęp 2011-04-24].
  98. Search the charts (ang.). irishcharts.ie. [dostęp 2011-04-24].
  99. „Spin magazine”. s.75 (11/93)
  100. RAW Albums of The Year 1992 – 1995 (ang.). rocklistmusic.co.uk. [dostęp 2011-07-27].
  101. Popular Music Best of Lists 90er/90s (niem.). home.rhein-zeitung.de. [dostęp 2011-07-27].
  102. The Kerrang! 100 Albums You Must Hear Before You Die (ang.). rocklistmusic.co.uk. [dostęp 2011-07-27].
  103. Rock & Folk (fr.). disques.de.l.annee.free.fr. [dostęp 2011-07-27].
  104. Terrorizer Albums of The Year (ang.). rocklistmusic.co.uk. [dostęp 2011-07-27].
  105. Visions (2005) Die 100 wichtigsten Alben der 90er (niem.). poplist.de. [dostęp 2013-04-19].
  106. Joe Robinson: Top 11 Metal Albums of the 1990s (ang.). loudwire.com. [dostęp 2012-09-03].
  107. Rolling Stone (2014) Die 100 besten Hardrock/Metal-Alben - Kritiker (niem.). poplist.de. [dostęp 2015-03-02].
  108. The 50 Heaviest Albums Of All Time (ang.). kerrang.com. [dostęp 2014-08-07].
  109. 7 Albums That Are Partial–Concept Albums: Pink Floyd, The Beatles, And More (ang.). musictimes.com. [dostęp 2014-08-12].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Greg Prato: Grunge Is Dead: The Oral History of Seattle Rock Music. Seattle: ECW Press, 2009. ISBN 978-1550228779. (ang.)
  • Jake Brown: Alice in Chains In the Studio. Nashville: Rock N’ Roll Books, 2010. ISBN 0-9726142-6-5. (ang.)
  • David Roberts: Guinness Book of British Hit Singles & Albums. HIT Entertainment, 2006. ISBN 1-904994-10-5. (ang.)
  • Martin Popoff: The Top 500 Heavy Metal Albums of All Time. Toronto: ECW Press, 2004. ISBN 1-55022-600-2. (ang.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]