Dirt (album)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy albumu muzycznego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Dirt
Album studyjny zespołu Alice in Chains
Wydany 29 września 1992
Nagrywany marzec–maj 1992 w Eldorado Recording Studios, Burbank oraz One on One Studios, Los Angeles[1]
Gatunek metal alternatywnygrungeheavy metal[2][3]
Długość 57:43
Wytwórnia Columbia
Producent Dave Jerden, Alice in Chains
Album po albumie
Single z albumu Dirt
  1. Would?
    Wydany: 7 czerwca 1992
  2. Them Bones
    Wydany: 8 września 1992
  3. Angry Chair
    Wydany: 3 grudnia 1992
  4. Rooster
    Wydany: 15 marca 1993
  5. Down in a Hole
    Wydany: 30 sierpnia 1993

Dirt – drugi album studyjny amerykańskiego zespołu muzycznego Alice in Chains. Wydany został 29 września 1992 nakładem wytwórni Columbia[3]. Procesem produkcji zajął się Dave Jerden, przy współpracy zespołu[1]. Sesja nagraniowa trwała od marca do maja w Eldorado Recording Studios oraz One on One Studios na terenie Los Angeles[1]. 17 października album dotarł do 6. pozycji amerykańskiego zestawienia Billboard 200[4]. 24 maja 2000 uzyskał od Recording Industry Association of America certyfikat 4× platyny, za sprzedaż ponad 4 milionów kopii w Stanach Zjednoczonych[5]. Dirt pozostaje najlepiej sprzedającym się wydawnictwem w dorobku zespołu oraz do dnia dzisiejszego uznawany jest przez wielu krytyków muzycznych za magnum opus wydany w złotej erze subkultury grunge[6]. Za warstwę tekstową zawartą na albumie, odpowiedzialni są wokalista grupy Layne Staley oraz gitarzysta Jerry Cantrell, który jest także głównym kompozytorem. Warstwa liryczna mająca w znaczącej mierze charakter dekadencki, egzystencjalistyczny, nihilistyczny, ponury, przygnębiający[2], skupia się na temacie uzależnienia narkotykowego. W tekstach poruszane są również takie wątki jak depresja, gniew, osobowość dyssocjalna, prowokacja, relacje interpersonalne, samotność, śmierć, tęsknota, wojna oraz zachowanie antyspołeczne[2][3].

W przeciągu półtora miesiąca od dnia premiery, album uzyskał certyfikat platyny[5]. Za sprawą singla „Would?”, grupa otrzymała we wrześniu 1993 statuetkę MTV Video Music Award w kategorii Best Video from a Film[7], a sam album uzyskał nominację do nagrody Grammy w kategorii Best Hard Rock Performance[8]. Pod koniec 1992 brytyjskie magazyny Kerrang! oraz Metal Hammer, uznały Dirt najlepszym wydawnictwem roku[9][10]. Został on także zamieszczony na liście „najlepszych albumów rockowych w historii”[11] oraz sklasyfikowany w zestawieniu „100 najlepszych gitarowych albumów w historii” amerykańskiego miesięcznika Guitar World[12].

Kontekst[edytuj]

Po zakończeniu tournée Clash of the Titans, zespół w celu dalszej promocji albumu Facelift, udał się we wspólną trasę koncertową z Van HalenFor Unlawful Carnal Knowledge Tour[13]. W trakcie jej trwania, swoje premiery miały nowe utwory – „Sickman” oraz „Junkhead”[14]. Podczas tras w 1990 i 1991, na żywo zadebiutowały kompozycje „Rooster”, „Dirt” oraz „Would?”[14]. Zespół w listopadzie 1991 rozpoczął przygotowania do nagrywania materiału na drugi album studyjny. Podczas sesji zarejestrowano demo o roboczym tytule Dirt Demos, w skład którego weszło 10 kompozycji[15]. Nagrań dokonano w studiu London Bridge na terenie Seattle[15]. Zespół nagrał kilka utworów utrzymanych w stylistyce muzyki akustycznej. W jednym z wywiadów Cantrell stwierdził: „Gdy przygotowywaliśmy demo na drugą płytę, powstało trochę materiału, który nam się bardzo podobał, lecz nie odzwierciedlał stylu zespołu. Mieliśmy świetną muzykę, którą szkoda było stracić, która pewnie nie trafiłaby na album. Postanowiliśmy wydać EP. Sami to zrobiliśmy, sami wyprodukowaliśmy”[16]. W nagraniach uczestniczyli: Ann Wilson z grupy Heart, Chris Cornell z Soundgarden oraz Mark Arm z Mudhoney[17]. Minialbum zatytułowany Sap, ukazał się na rynku 4 lutego 1992. Zawierał 5 utworów, z czego trzy – „Brother”, „Got Me Wrong” oraz „Right Turn”, zamieszczone były na wspomnianym albumie demo[15].

W tym samym roku zespół pojawił się w charakterze gościnnym w filmie obyczajowym Samotnicy w reżyserii Camerona Crowe[18]. Członkowie zespołu wystąpili w roli samych siebie wykonując utwór „It Ain't Like That” w scenie, gdzie główni bohaterowie spotykają się w klubie Pier 48 podczas koncertu[18]. Kompozycja „Would?” została wydana na singlu promującym ścieżkę dźwiękową do filmu[19]. Gitarzystka grupy Heart, Nancy Wilson, która była wówczas żoną reżysera filmu, przekazała mu demo zespołu. Spośród wszystkich 10 utworów, Crowe wybrał „Would?” na utwór promujący[20].

Na krótko przez rozpoczęciem prac nad nowym albumem, Staley udał się na leczenie odwykowe do klinki w Portland spowodowane uzależnieniem od heroiny. Tamtejszy pobyt nie przyniósł jednak pozytywnego rezultatu, dlatego wokalista rozpoczął własną terapię odwykową, zamykając się w domu i pisząc teksty na nowy album.

Quote-alpha.png
To była długa, ciężka droga przez piekło. Postanowiłem przestać, bo, gdy brałem, byłem nieszczęśliwy. Narkotyki już nie działały. Na początku był odlot, fajnie się czułem, ale pod koniec chodziło jedynie o podtrzymanie dawki – na zasadzie jedzenia koniecznego do przeżycia. Działałem jak robot. Na dodatek wszystkie moje lęki i problemy tylko się nasiliły. Tak zaczął się mój upadek. Dwa lata w piekle. Zaczęły się problemy. Pojawiły się nieporozumienia pomiędzy mną i chłopakami z zespołu. Kiedy bierzesz zamykasz się na wiele rzeczy. Nie dbasz praktycznie o nic. Jesteś tylko ty i heroina. Szczęśliwie nigdy nie zatraciłem swojej osobowości (...) Dlatego udało mi się wyjść z nałogu[16].

Nagrywanie[edytuj]

Sesja nagraniowa rozpoczęła się w marcu w studiu One on One Studios w Burbank, położonym na terenie Wielkiego Los Angeles, pod okiem producenta Dave’a Jerdena[21][22]. Staley nie był zwolennikiem nagrywania na terenie Los Angeles, gdyż uważał to miasto za zbyt „dekadenckie i śliskie”[23]. Inżynierem dźwięku został Bryan Carlstrom. Do rejestracji partii perkusji, wykorzystano technologię dźwięku „double-tracked”[24]. Jerden oraz Carlstrom skorzystali między innymi z dwóch 33-calowych niskotonowych kevlarowych głośników. „Jeden z nich był ustawiony po lewej stronie, natomiast drugi po prawej zestawu perkusji. Następnie ułożyliśmy dwa 15-calowe zestawy głośników (woofer) po każdej stronie zestawu, a w następnej kolejności na górze zamontowaliśmy dość masywny system nagłośnienia. Kiedy Sean nagrywał, wychodziliśmy z pokoju, bo można było odnieść wrażenie, że całe pomieszczenie zaraz eksploduje. Zastosowaliśmy to do każdego utworu zawartego na albumie” – wspominał Carlstrom[24]. Do nagrywania dźwięku perkusji, użyto mikrofonów Shure SM57 oraz AKG 451. „Wykorzystałem za pomocą Altec 663A Salt Shaker Mic, do tom-tomów użyłem 421s na górze oraz 57s na dole. Wokół zestawu korzystałem z 87s. Wysoko nad zestawem miałem C-24, który znajdował się mniej więcej 8 stóp nad nim. Użyłem także 2 M-50 w pewnej odległości na lewo i prawo od perkusji. W przedniej części bębna, usytuowanej 15 stóp od zestawu, zastosowałem Phet-47” – wyznał Carlstrom[24]. Do zarejestrowania partii gitary basowej, Mike Starr korzystał między innymi ze standardowego wzmacniacza Ampeg SVT oraz efektu SansAmp[24]. Jerry Cantrell w trakcie sesji, korzystał z gitar marki G&L Rampage oraz Gibson Les Paul. Muzyk używał także między innymi wzmacniaczy gitarowych firmy Bogner oraz Marshall (w tym 100-watowy 1971 Marshall) przy użyciu podwójnego prostownika[24]. „Gdy skończyliśmy nagrywanie w One on One Studios, wróciliśmy do Eldorado Recording aby skończyć dogrywanie solówek gitarowych przy zastosowaniu dwóch różnych wzmacniaczy, jak na przykład w utworze „God Smack”” – przyznał Carlstrom[24]. Styl gry Cantrella tygodnik Billboard określił jako „pomysłowe prace gitary (które) są na przemian wybuchowe, teksturowe i delikatnie dezorientujące, utrzymanie równowagi słuchacza z atonalnych riffów i przechylonym metrum[24]. Producent Dave Jerden określił grę Cantrella mianem „fantastycznej”[24].

Wokalista i basista grupy Slayer, Tom Araya, udzielił swego głosu w utworze „Intro (Dream Sequence)”[25]

W trakcie trwania sesji, Staley powrócił do nałogu, co miało bezpośredni wpływ na relacje z producentem. Jerden nie akceptował bowiem obecności muzyka w studiu pod wpływem narkotyków. „Najwyraźniej się na mnie wściekł. Ale co jest moim zadaniem jako producenta? Zrobienie płyty. Nie dostaję pieniędzy za bycie przyjacielem Layne’a” – wspominał całą sytuację[16][26]. „Dave często powtarzał: „to nie jest jeszcze wystarczająco dobre”, co myślę, powodowało tarcia. Dlatego przez pierwsze dwa lub trzy tygodnie rejestracji wokalu, nie mieliśmy nic” – przyznawał Carlstrom[24]. W jednym z udzielonych później wywiadów, perkusista Sean Kinney wyznał, iż Staley w trakcie nagrań był uzależniony od heroiny oraz zażywał oksykodon, który pomagał łagodzić ból pleców. Podczas nagrywania utworów „Down in a Hole” oraz „Angry Chair”, wokalista był pod wpływem heroiny[26]. W tym samym wywiadzie, Cantrell stwierdził, że bardzo często dochodziło do sytuacji, kiedy w studiu było czuć dym od palenia marihuany. W niektórych momentach, Staley na oczach kolegów zażywał heroinę[26]. Częste kłótnie z Jerdenem, który nie akceptował takich sytuacji, doprowadziły do tego, że w przyszłości Staley nie chciał więcej współpracować z producentem[27]. Inni członkowie grupy również borykali się z różnego rodzaju uzależnieniami. Kinney był uzależniony od alkoholu, Mike Starr podobnie jak i Staley, borykał się z uzależnieniem od heroiny. Cantrell był pogrążony w depresji klinicznej oraz alkoholizmie po śmierci swojej matki Glorii, która zmarła w 1987 oraz wieloletniego przyjaciela Andrew Wooda, lidera Mother Love Bone[27]. Aby zapobiec pogłębiającej się depresji, gitarzysta zażywał przepisany przez lekarza alprazolam.

Quote-alpha.png
Przechodziłem wówczas bardzo ciężki okres w swoim życiu, zresztą wszyscy w zespole przechodzili jakiś kryzys. Ale te wszystkie doświadczenia wykorzystaliśmy na albumie, dzięki czemu jest on taki intensywny i szczery. Po prostu wszyscy musieliśmy przez to przejść[28].

Gdy uzyskano kompromis, przystąpiono do nagrywania wokali. „Layne rzeczywiście zbudował sobie małą budkę wokalną, więc kiedy był w środku, nikt nie mógł go zobaczyć. Kiedy był w tej małej przestrzeni, gdzie okna były pokryte, był właścicielem chorego świata. Mogliśmy z nim porozmawiać za pomocą talk-hack. Wyposażyłem mu tę małą przestrzeń w mikrofon Neumann M 49” – wspominał Carlstrom[24]. Wszystkie partie wokalne i harmonie Staley nagrywał podwójnie. „Choć umieściliśmy kilka efektów podczas procesu miksowania na jego głosie, to rzeczywistym skutkiem dla jego śpiewu było to nawarstwianie melodyki i harmoniki jeden na drugim” – przyznawał Carlstrom[24]. Następnie swoje partie wokalne oraz harmonijne nagrywał Cantrell. Aby lepiej uchwycić harmonizację wokalną, Carlstrom użył mikrofonu kardioidalnego Telefunken ELA M 251E. „Lubiliśmy używać tego mikrofonu, gdy Jerry nagrywał swoje partie harmonijne (...) Lubiłem używać kompresorów marki Summit, ponieważ ograniczają dynamikę, dzięki czemu nigdy nie odnosi się wrażenia, że wokal jest zbyt głośny lub miękki” – podsumowywał inżynier[24]. Podczas nagrywania wokali na album Facelift, zarówno Staley jak i Cantrell byli obecni na procesie nagrań wspólnych partii. W przypadku płyty Dirt, Carlstrom zrezygnował z tego pomysłu. Staley był obecny jedynie podczas rejestracji swoich partii śpiewu[24]. Na początku maja zespół przebywał w jednej z dzielnic miasta Los Angeles – Oakwoods, kiedy na ulicach wybuchły największe zamieszki w historii kraju wywołane uniewinnieniem czterech policjantów, oskarżonych o pobicie czarnoskórego taksówkarza Rodneya Kinga[29]. „Byliśmy właśnie w Studio City to Venice, kiedy wybuchły zamieszki. Zadzwoniliśmy do Toma Arayi ze Slayera i udaliśmy się do niego, aby przeczekać ten gorący okres. Nigdy tego nie zapomnę” – wyznał Cantrell[30]. Wokalista oraz basista Slayera użyczył gościnnie swego głosu w 43-sekundowym utworze „Intro (Dream Sequence)”[31]. Dave Jerden komentując zamieszki przyznał, że nagrania zostały wstrzymane na tydzień, z powodu obowiązującej na terenie miasta godziny policyjnej[32]. Proces miksowania albumu Dave Jerden wykonał za pomocą konsoli Solid State Logic w swoim studiu Eldorado Recording w Los Angeles. Prace zostały zakończone w maju. Prócz Jerdena i Carlstroma, udział w procesie tworzenia albumu wzięli także Eddy Schreyer oraz Steve Hall, którzy wykonali proces masteringu w Future Disc w Hollywood, asystentami inżyniera dźwięku byli Annette Cisneros w Eldorado Studios oraz Ulrich Wild w One on One Studios w Los Angeles[25]. W post-produkcji gotowych było 13 utworów, ale w ostatecznej sesji gotowych było 12. W ostatniej chwili dodany został utwór „Would?”[15].

Muzyka[edytuj]

Jerry Cantrell podczas koncertu, 27 listopada 1992

Kompozycje oraz teksty[edytuj]

Layne Staley podczas koncertu w klubie The Channel w Bostonie

Większość premierowego materiału zamieszczona na albumie, została napisana podczas trasy Clash of the Titans w roku 1991[33]. Kapele takie jak Megadeth czy Slayer wywarły wielki wpływ na Cantrella[27]. W przeciwieństwie do poprzedniej płyty Facelift, zespół zrezygnował z melodyjnych hardrockowych utworów i skłonił się ku bardziej dojrzalszym i mocniejszym brzmieniowo kompozycjom, utrzymanym w stylistyce heavy metalu połączonego z „brudnym” grunge’owym brzmieniem[34]. Album nie posiada tak dużej rozpiętości brzmieniowej utworów jak to miało miejsce na poprzednim wydawnictwie. Kompozycje zawarte na albumie Dirt, cechują się dużą spójnością oraz mocnym brzmieniem, opartym o charakterystyczne powolne partie gitarowych riffów[2]. Ric Albano z brytyjskiego magazynu Classic Rock, recenzując album, stwierdził, że ballada „Down in a Hole”, ze względu na zróżnicowanie brzmienie partii gitar, przypomina nieco klasyczny styl lat 80., natomiast „Hate to Feel” przyrównał do „Dazed and ConfusedLed Zeppelin[2]. Recenzent serwisu AllMusic Ned Raggett, opisując „God Smack”, dzięki zastosowaniu efektu wah-wah, porównał go do pracy silnika, a także podkreślił, że kompozycja zawiera w sobie elementy acid rocka – odmiany rocka psychodelicznego[35]. Michael Christopher z czasopisma on-line PopMatters, recenzując album stwierdził, że „Junkhead” jest „kwintesencją formy muzycznej” a brzmienie gitar i basu podsumował słowami „jakby było przeciągane przez Rancho La Brea[36]. 43-sekundowy utwór „Intro (Dream Sequence)” został opracowany z gitarowym riffem Cantrella, który grając go, bardzo mocno irytował pozostałych kolegów z zespołu. Muzyk obiecał nigdy więcej go nie grać. Jest on także swoistym hołdem złożonym grupie Black Sabbath w postaci podobnego intra do kompozycji „Iron Man”. Krzysztof Celiński z miesięcznika Teraz Rock, tytułową kompozycję porównuje do fuzji Jimy’ego Hendrixa oraz Led Zeppelin. „Bardziej tradycyjnie pomyślane „Dirt” zalatuje Jimi Hendrixem na początku, zgrabnie przechodzi w „ociężałe” orientalizmy, by później przejść niezauważenie w hardrockowy podkład pod solo gitary. Fuzja Zeppelina i Hendrixa”[37]. Głównym kompozytorem utworów jest Jerry Cantrell, będący autorem niemalże całości materiału. Wyjątek stanowią jedynie dwie kompozycje – „Hate to Feel” oraz „Angry Chair”, które skomponował Layne Staley. Wspólnym utworem autorstwa Cantrella, Starra oraz Kinneya, jest „Rain When I Die”[3].

Lirycznie, album jest mroczny, gdzie wyczuwalne są stany nihilizmu, posępności, przygnębienia, śmierci[2]. Mike Boehm z dziennika Los Angeles Times napisał, że „najnowszy album zespołu, Dirt, szura po dnie z litanią skarg śpiewanych z głębokiej otchłani rozpaczy, wstrętu do samego siebie i niekończącej się niedoli”[38]. Motywem przewodnim płyty jest temat uzależnienia narkotykowego, do którego odnosi się większość zawartych na albumie utworów[39]. Layne Staley w trakcie tworzenia tekstów, czytał między innymi twórczość Deana Koontza[31]. Holly George Warren z dwutygodnika Rolling Stone napisała, że utwory „Junkhead”, „Dirt”, „God Smack”, „Hate to Feel” oraz „Angry Chair”, w otwarty sposób ukazują rodzaj autodestrukcji i zmęczenia psychicznego[40]. Michael Christopher z PopMatters, opisał „God Smack” jako „skraj szaleństwa na schizofrenię[36]. Ned Raggett z AllMusic odwołując się do warstwy lirycznej „Hate to Feel”, stwierdził, że niektóre wersy są „obsesyjnie klaustrofobiczne[41]. Przykładami kompozycji traktujących o relacjach interpersonalnych są „Rain When I Die” oraz „Down in a Hole”, w których wyczuwalne są stany melancholii, samozniszczenia, tęsknoty czy utraty[33]. Michael Christopher podkreśla, że „Rain When I Die” charakteryzuje się powolnym tempem, efektem gitarowym wah-wah oraz posępną warstwą liryczną, którą autor opisał jako „namiętną, rosnącą depresję”[36]. Recenzent zauważa także, że Staley w kompozycji „Angry Chair” rozlicza się z własnym bólem i wewnętrznymi demonami[36]. Wokalista opisując ogólną tematykę utworów stwierdził:

Quote-alpha.png
Płyta prowadzi nas utwór po utworze od gloryfikacji narkotyków po zupełne przygnębienie i podważenie sensu czegoś, co kiedyś mi pomagało. Pod koniec widać wyraźnie, że nie wyszło tak dobrze, jak się spodziewałem[16].

W późniejszym czasie, Staley wyraził ubolewanie z powodu niezrozumienia przesłania swoich tekstów przez niektórych fanów:

Quote-alpha.png
Pisząc te teksty chciałem przede wszystkim ustrzec wielu fanów przed tym jak niebezpieczne potrafią być narkotyki. Nie chciałem, aby moi fani myśleli, że heroina jest fajna. Ale zdarzały się sytuację w których efekt był odwrotny od zamierzonego. To jest dokładnie jedna z tych rzeczy, która nie chcesz aby się wydarzyła[42].

Cantrell komentując poszczególne utwory, przyznał w rozmowie z Guitar World, że „Them Bones” opowiada o umieralności. Jak sam wspominał, w tamtym czasie dużo rozmyślał i zastanawiał się nad tym jak to będzie, kiedy przyjdzie dzień, który będzie tym ostatnim. Wspomina, że to jest taka sytuacja, o której myśli każdy człowiek, niezależnie od tego czy wierzy w życie po śmierci czy nie. Przeraża go myśl, że z chwilą, kiedy człowiek umiera, wszystkie rzeczy oraz bagaż doświadczeń i wspomnień odchodzą razem z nim[43]. Tekst do utworu „Dam That River” opowiada o kłótni jaka miała miejsce między Cantrellem a Kinney’em. „Była idiotyczna, ale pokazała jak w obliczu emocji sprawy wymykają nam się z rąk. Ostatecznie znowu jesteśmy przyjaciółmi, prawie braćmi, lecz podobne przypadki zdarzają się od czasu do czasu i nie ma na nie rady”[44]. Tekst „Rain When I Die” odnosi się do obumierania stosunków międzyludzkich. „Słowa napisaliśmy razem z Layne i, choć dotyczą dwóch różnych dziewcząt, opisują taką samą sytuację. Kochać kogoś jest bardzo trudną rzeczą. Pojawia się tyle spraw o które należy się troszczyć i pielęgnować je. Gdy sobie odpuścisz, związek umiera w zastraszającym tempie”[44]. Warstwa liryczna kompozycji „Down in a Hole”, mająca emocjonalny charakter, opowiada o związku Cantrella z dziewczyną. „Wydaje się, że nasz związek był bardzo silny, ale tak wcale nie było. W owym czasie byłem jeszcze mało dojrzały. Teraz jest mi tego żal, ponieważ ona była niezwykłą osobą. Jak mówiłem, byłem zbyt niedojrzały, aby to docenić. Do pewnego stopnia nadal tak jest”[44]. Opowiadając o utworze „Sickman”, Cantrell wspomina sytuację, w której pewnego dnia przyszedł do niego Staley i poprosił aby ten wymyślił najbardziej pokręconą i zwariowaną muzykę w swoim życiu[44]. Singlowy „Rooster”, Cantrell napisał na podstawie własnego postrzegania wojny wietnamskiej[45][46]. Muzyk wspomina, że po raz pierwszy historię te opowiedział jego ojciec w 45-minutowym wywiadzie przeprowadzonym przez Marka Pellingtona. Cantrell był zdumiony tym co usłyszał. Wspomina, że ojciec podczas rozmowy na ten temat był spokojny, a nawet się wzruszył w pewnym momencie. „To było piękne” – powiedział muzyk, który dodał, że „to dziwne i smutne doświadczenie, przez które mam nadzieję nikt już nie będzie musiał przechodzić”[27]. Przyznał również, że kompozycja ta była początkowym procesem pogodzenia się z ojcem, po wydarzeniach spowodowanych w Wietnamie. Opisując utwory „Junkhead”, „Dirt”, „God Smack”, „Hate to Feel” oraz „Angry Chair”, Cantrell stwierdził: „Wydaje mi się, że tworzą całość, opowiedzianą z punktu widzenia człowieka, który miał problemy z narkotykami i zbyt rozrywkowym życiem”[44]. Ponadto gitarzysta wyraził duży podziw dla Staleya za skomponowanie utworów „Hate to Feel” oraz „Angry Chair”. Zamykający album „Would?”, został napisany w roku 1990 i jest hołdem złożonym dla zmarłego z powodu przedawkowania narkotyków frontmana Mother Love Bone, Andrew Wooda[47]. „Dużo myślałem o Andrew w tym czasie. Zawsze świetnie się bawił (...) Nigdy nie było czasu na chwilkę poważnej rozmowy, tylko ciągle zabawa. Andrew był naprawdę wesołym facetem, pełnym życia i smutne było go stracić. Ale zawsze nienawidził ludzi, którzy oceniali decyzję innych. I właśnie słowa utworu są skierowane do takich osób, które przeszły do oskarżeń”[27].

Wydanie, odbiór, promocja[edytuj]

Recenzje
Wydawca Ocena
AllMusic 4.5/5 gwiazdek[3]
Alternative Press (Korzystne)[48]
Billboard (Korzystne)[49]
Chicago Tribune 4/4 gwiazdek[50]
Christgau's Consumer Guide (B)[51]
Classic Rock (Korzystne)[2]
Encyclopedia of Popular Music 4/5 gwiazdek[52]
Entertainment Weekly (A)[53]
Kerrang! 5/5 gwiazdek[54]
Metal Hammer 7/7 gwiazdek[55]
MusicHound 3/5 gwiazdek[11]
PopMatters (Korzystne)[36]
Q 4.5/5 gwiazdek[56]
Rolling Stone Album Guide 4.5/5 gwiazdek[57]
Spin (Korzystne)[58]
Spin Alternative Record Guide 7/10 gwiazdek[59]
Teraz Rock 5/5 gwiazdek[37]
The New York Times (Korzystne)[60]

Premiera albumu Dirt odbyła się 29 września 1992[3]. W kanadyjskich i europejskich wydaniach płyty, poprzestawiano kolejność utworów. „Down in a Hole” zostało zamieszczone na przedostatnim miejscu[61], psując tym samym koncepcyjne ułożenie utworów ukazujących walkę człowieka z nałogiem narkotykowym[36]. W wersjach tych, „Intro (Dream Sequence)” w ogóle nie pojawia się na płycie, więc album zawiera 12 kompozycji. W wersji australijskiej także został popełniony błąd. „Down in a Hole” ponownie umieszczony jest jako przedostatni[62]. Album 17 października zadebiutował na 6. pozycji amerykańskiego notowania Billboard 200[4], pozostając w zestawieniu przez okres 102 tygodni[4].

Steve Huey z serwisu AllMusic napisał, że „album ze względu na ukazane uzależnienie stanowi jedną z najbardziej wstrząsających koncepcyjnych płyt w historii. Nie wszystkie utwory zawarte na albumie opowiadają o heroinie. Teksty pisane przez Cantrella, mimo iż skupiają się na relacjach osobistych, to jednak zachowują spójność tematyczną. Prawie każdy utwór nasycony jest samo obrzydzeniem i rezygnacją. To czyni, że świadomość jest jeszcze bardziej bezsilna”[3]. Ponadto recenzent przyznał, że „utwory z albumu przypominają zepsuty krajobraz”[3]. Magazyn muzyczny Alternative Press, w swej recenzji napisał: „Wielki krok naprzód w porównaniu do Facelift z 1990. Jeżeli ten ostatni został pogrzebany głęboko pod wodą, to Dirt żegluje bez opamiętania”[48]. Brenda Herrmann z Chicago Tribune, podkreśla szczerość albumu oraz uważa, że jest on zdecydowanie lepszy od debiutu grupy[50]. Janiss Garza z tygodnika Entertainment Weekly, w swej pochlebnej recenzji, opisał album w następujący sposób: „Dirt jest ponurą psychodelią, medytującą kroniką piekła narkomanii, ustawioną na powolne rytmy Black Sabbath. Ból i wgląd, który udał się do tych 12 utworów sprawiają, że Alice in Chains świeci ponad i poza większość jej sąsiadów z Seattle”[53]. Chris Gill z magazynu Guitar World napisał, że album jest „bardzo mroczny, ale brutalnie szczery”[63]. Don Kyle z tygodnika Kerrang!, w swej recenzji zwrócił uwagę na fakt, iż jest on „brutalnie prawdomówny i stanowi ostrą kołysankę referencji dla ludzkiej wytrzymałości”[54]. Michael Christopher z czasopisma on-line PopMatters, recenzując wydawnictwo stwierdził: „Ciężko będzie znaleźć album bardziej przesiąknięty brutalną prawdą – i dlatego zawsze będzie stanowił jeden z najbardziej kultowych albumów w historii”[36]. Brytyjski magazyn Q napisał: „Dirt posiada wielowarstwowe harmonie i modny nihilizm”[56]. Phil Alexander z brytyjskiego magazynu Raw stwierdził, że „być może jest to jeden z najbardziej znaczących albumów w ostatnim czasie, ponieważ jest to niezwykle osobisty album ukazujący walkę z demonami, a także doskonała synteza 20 lat rock and rolla[64]. Christian Hoard oraz Nathan Brackett, autorzy wydanej w 2004 książki Rolling Stone Album Guide, przyznali w swej ocenie, że „Dirt jest kandydatem do najsmutniejszego multiplatynowego albumu rockowego w historii”[57]. Lauren Spencer z magazynu Spin napisała: „Jest brutalny, choć niepokojąco szczery w tekstach”. Autorka zauważa, że dzięki temu, album jest „bardziej otwarty i pozwala słuchaczowi zajrzeć do środka”[58]. Jeden z recenzentów tego samego magazynu przyznał: „W najlepszym, Alice in Chains uderza w żyły tradycji rockowej, która odważnie konfrontuje się z najgroźniejszymi biegunami emocjonalnymi”[65]. Jon Pareles z The New York Times podkreśla, że utwory zespołu są „niestrudzenie ponure” i zawierają bezpośrednie odniesienia do uzależnienia oraz śmierci, a głos Staleya jest „zupełnie bez radości”. Recenzent podkreśla również fakt, że album nie stanowi bezpośredniego odrzucenia ani gloryfikacji nałogu, lecz ukazuje walkę z uzależnieniem[60].

Album był promowany łącznie przez pięć singli – „Would?”, „Them Bones”, „Angry Chair”, „Rooster” oraz „Down in a Hole”. 4 z nich znalazły się w pierwszej 30. amerykańskiego zestawienia Mainstream Rock Songs[66]. Kompozycje „Them Bones”, „Down in a Hole” oraz „Rooster”, utrzymały się na liście dłużej niż rok[66]. Do wszystkich singli zrealizowane zostały teledyski. Reżyserami byli Cameron Crowe i Josh Taft[67], Rocky Schenck[68], Matt Mahurin[69], Mark Pellington[70] oraz Nigel Dick[71].

Dirt został uznany za najlepsze wydawnictwo muzyczne 1992 przez redakcję magazynów Kerrang![9] oraz Metal Hammer[10]. 24 lutego 1993 album uzyskał nominację do nagrody Grammy w kategorii Best Hard Rock Performance[8]. 2 września zespół został nagrodzony statuetką MTV Video Music Award w kategorii Best Video from a Film za utwór „Would?”[7]. Szwedzki magazyn Close-Up, uznał Dirt za 5. najlepszy album dekady[72]. Został on wyróżniony również między innymi przez magazyn Spin[34]. W 2000 Dirt został uznany przez niemiecki magazyn Visions, za jeden z najważniejszych albumów dekady[73]. W roku 2011 album został zamieszczony na 40. pozycji zestawienia „50 najlepszych albumów lat 90.”, sporządzonych przez witrynę gibson.com[74]. Tony Grassi z Guitar World uznał album za najlepsze wydawnictwo roku 1992, wyprzedzając w rankingu takie produkcje jak Countdown to Extinction Megadeth, Vulgar Display of Power Pantery czy Fear of the Dark Iron Maiden[75]. W 2011 recenzent Joe Robinson z magazynu on-line Loudwire, określił album Dirt mianem jednego z najlepszych albumów metalowych lat 90., zestawiając go obok takich płyt jak Rust in Peace Megadeth czy Ænima grupy Tool[76]. Swoją ocenę uzasadnił: „Alice in Chains jako jeden z nielicznych zespołów, potrafi łączyć fanów muzyki metalowej oraz grunge”[76]. James Conway z brytyjskiego magazynu VultureHound napisał: „Pozostaje klasykiem gatunku. Niestety, cierpienie to udokumentowane jest zbyt realnie, a zespół nie był w stanie ponownie odzyskać tej mocy”[77]. Album ze względu na przesterowane brzmienie gitar oraz pesymistyczny nastrój, bardzo często uważany jest za jedno z ważniejszych wydawnictw stylu sludge metal, będącego fuzją gatunków doom metal i hardcore punk[77]. Dirt został wyróżniony również przez kanadyjskiego dziennikarza muzycznego Martina Popoffa, który sklasyfikował go na 52. pozycji w wydanej przez siebie w 2004 książce The Top 500 Heavy Metal Albums of All Time[78]. Rok później album zamieszczony został w książce 1001 Albums You Must Hear Before You Die, będącej zbiorem recenzji i ocen najważniejszych wydawnictw muzycznych[79].

Dirt wyznaczył także podziały w zespole. Wokalista Layne Staley nie chciał więcej współpracy z Dave Jerdenem. Dlatego w późniejszym czasie, w roli producenta grupy zasiadał Toby Wright[80]. Grupa na krótko w sierpniu 1998 powróciła do współpracy z Jerdenem, przy okazji nagrywania utworów „Get Born Again” oraz „Died[81][82].

Według danych opublikowanych przez system Nielsen SoundScan w roku 1995, album na terenie Stanów Zjednoczonych sprzedał się w ilości 3,030.000 kopii[83]. 24 maja 2000 uzyskał certyfikat 4× platyny, za sprzedaż ponad 4 milionów kopii[5]. W Kanadzie uzyskał status platyny[84], w Australii[85] i Wielkiej Brytanii złotej płyty[86].

W roku 2012 z okazji 20. lecia wydania albumu Dirt, w wywiadzie dla strony internetowej artistdirect.com, wokalista grup Stone Sour oraz Slipknot, Corey Taylor wyznał: „Czuję, że są odpowiedzialni, za to że piszę. „Would?” to jedna z moich ulubionych kompozycji. Kiedy usłyszałem ją po raz pierwszy, uświadomiłem sobie, że w muzyce jest wszystko możliwe (...) „Would?” wyszedł i uderzył mnie prosto w twarz. Pamiętam, że pomyślałem sobie wtedy, że to może być jeden z największych utworów jakie napisano! Dirt jest albumem prawdziwym i bardzo życiowym”[87]. Robb Flynn z Machine Head w tym samym wywiadzie przyznał: „Kocham Alice in Chains człowieku (...) Dirt był cholernie dobry. Pamiętam, że mnóstwo czasu tego słuchałem”[87]. Zakk Wylde na pytanie o sam zespół jak i album stwierdził: „Dla mnie Dirt było jak Led Zeppelin IV, Back in Black albo Black Album (...) Od początku do końca, wszystko o tej płycie jest niesamowite”[87]. Wokalista grupy Godsmack, Sully Erna, w wywiadzie dla Rolling Stone wyznał: „Gdy wyszedł Dirt, długo nie opuszczał mojego odtwarzacza. Nigdy wcześniej nie słyszałem, by czyjś głos brzmiał tak przebojowo na jakiejś płycie. Jest powodem, dla którego zacząłem śpiewać”[88].

Trasa koncertowa[edytuj]

Layne Staley oraz Jerry Cantrell podczas koncertu w ramach trasy Down in Your Hole Tour, 27 listopada 1992
 Osobny artykuł: Down in Your Hole Tour.

15 września 1992 zespół rozpoczął trasę Down in Your Hole Tour, promując album Dirt. Początkowo grupa występowała jako gość specjalny na trasie No More Tours Ozzy’ego Osbourne’a, który promował album No More Tears[89]. Wspólne tournée składało się z 29 koncertów zagranych w Ameryce Północnej. Zakończyło się 11 listopada. W trakcie jego trwania, wokalista Layne Staley złamał nogę podczas jazdy quadem i na scenie występował o kulach oraz na wózku inwalidzkim[31][63]. Następnie zespół rozpoczął samodzielny etap trasy Down in Your Hole Tour. Jako support występowały grupy Gruntruck oraz Screaming Trees[70].

W styczniu 1993 zespół wystąpił w Brazylii na festiwalu Hollywood Rock w Rio de Janeiro[90] oraz São Paulo[91]. Przed wylotem do Europy, w zespole zaszła pierwsza zmiana personalna. Grupę opuścił basista Mike Starr, który został zastąpiony przez Mike’a Ineza współpracującego z Osbourne’m[16][92]. Odbywając tournée po kontynencie europejskim, grupa wystąpiła między innymi w programie telewizyjnym Later with Jools Holland, gdzie wykonała utwory „Would?” oraz „Them Bones[93]. Po przylocie do Stanów, zespół kontynuował amerykańską część trasy. W lecie 1993, kwartet wziął udział w trasie festiwalu muzyki alternatywnej Lollapalooza, gdzie występował na głównej scenie obok takich zespołów jak Babes in Toyland, Primus, Rage Against the Machine oraz Tool[94]. 24 sierpnia zespół rozpoczął kolejne etapy trasy Down in Your Hole Tour po Stanach Zjednoczonych, Europie, Azji oraz Australii, wraz z takimi zespołami jak Clawfinger, My Sister's Machine, Suicidal Tendencies, Sweet Water, TAD, The Poor oraz The Wildhearts, które składały się z 32 zagranych koncertów z czego 1 występ został odwołany[95]. Oficjalnie trasa koncertowa promująca album Dirt została zakończona 4 listopada 1993 występem w Hordern Pavillion w Sydney[95]. Łącznie liczyła 167 występów i była ostatnim tak dużym tournée, w którym udział brał Staley[27].

Oprawa graficzna[edytuj]

Wiele spekulacji wywołała okładka albumu autorstwa Mary Maurer. Przedstawia ona kobietę pochowaną w Ziemi tuż po erozji na pustyni. W tle widoczne są góry i pomarańczowe niebo. W przeciwieństwie do tego co się mówiło, model dziewczyny na okładce wzorowany był na dziewczynie Staleya – Demri Larze Parrott. W trwającej ponad osiem godzin sesji, wystąpiła 21-letnia amerykańska aktorka i modelka Mariah O’Brien[96]. W wywiadzie dla magazynu Revolver z 2010, autor zdjęć Rocky Schenck wyznał: „To był pomysł chłopaków z zespołu aby stworzyć model nagiej dziewczyny pochowanej na pustyni”[96]. Sesja odbyła się w studiu w Hollywood[96]. Steve Huey z serwisu AllMusic, napisał o okładce albumu, iż jest „odstraszająca”[3]. Dizajnem zajął się Doug Erb, natomiast logo na okładkę wykonał David Coleman. Dyrektorem artystycznym została Mary Maurer[25]. Alternatywna wersja okładki przedstawiona jest w takim samym stylu, tyle, że nie ma na niej kobiety[97]. Książeczka dołączona do albumu zawiera teksty utworów, zdjęcia zespołu i charakterystyczny rysunek słońca na czerwonym tle stworzony przez Staleya[98].

Lista utworów[edytuj]

# Tytuł utworu Tekst Muzyka Czas
1. Them Bones Jerry Cantrell Jerry Cantrell 2:30
2. Dam That River Jerry Cantrell Jerry Cantrell 3:09
3. „Rain When I Die” Layne Staley Jerry Cantrell, Mike Starr, Sean Kinney 6:03
4. Down in a Hole Jerry Cantrell Jerry Cantrell 5:38
5. „Sickman” Layne Staley Jerry Cantrell 5:31
6. Rooster Jerry Cantrell Jerry Cantrell 6:15
7. „Junkhead” Layne Staley Jerry Cantrell 5:11
8. „Dirt” Layne Staley Jerry Cantrell 5:18
9. God Smack Layne Staley Jerry Cantrell 3:52
10. „Intro (Dream Sequence)” Jerry Cantrell 0:43
11. Hate to Feel Layne Staley Layne Staley 5:16
12. Angry Chair Layne Staley Layne Staley 4:48
13. Would? Jerry Cantrell Jerry Cantrell 3:27
  • Na australijskim, europejskim, kanadyjskim oraz późniejszym amerykańskim wydaniu płyty, utwór „Down in a Hole” znajduje się pomiędzy kompozycjami „Angry Chair” a „Would?”.
  • Na płycie Dirt w oryginalnym wydaniu z 1992 oraz na składankach Nothing Safe: Best of the Box oraz Music Bank, utwór „Intro (Dream Sequence)” ukazał się pod nazwą „Untitled”. Często używana nazwa „Iron Gland” jest niepoprawna.

Odrzuty[edytuj]

Poniższe utwory zostały nagrane podczas sesji do albumu Dirt, jednak nie zostały zamieszczone na albumie:

  • Fear the Voices” – utwór został wydany jako singel promujący kompilację Music Bank w 1999[99].
  • „Lying Season” – utwór został w 1991 zamieszczony na albumie Dirt Demos[15] oraz w 1999 na kompilacyjnym wydawnictwie Music Bank[20].

Twórcy[edytuj]

Layne Staley oraz Jerry Cantrell podczas koncertu w Bostonie, 27 listopada 1992

Opracowano na podstawie materiału źródłowego[25]:

Alice in Chains

Muzycy sesyjni

Produkcja

Pozostały personel

  • Manager produktu: Peter Fletcher
  • Koncerty: ICM – Troy Blakely
  • Harmonogram koncertów za granicą: ICM/Fair Warning – John Jackson
  • Rachunkowość: VWC – Lee Johnson
  • Kwestie prawne: Manatt, Phelps, Phillips & Kantor – Jody Graham
  • Aranżacja: Jerry Cantrell, Layne Staley, Mike Starr, Sean Kinney
  • Teksty utworów: Layne Staley, Jerry Cantrell

Nagrody oraz nominacje[edytuj]

Pozycje na listach i certyfikacje[edytuj]

Album[edytuj]

Lista (1992/1993) Pozycja
ARIA Charts (Australia)[100] 13
Billboard 200 (Stany Zjednoczone)[4][101] 6
Billboard Top Hard Rock Albums (Stany Zjednoczone)[102] 5
Canada Top Albums/CDs (RPM) (Kanada)[103] 25
Finnish Album Chart (Finlandia)[104] 11
Media Control Charts (Niemcy)[105] 37
MegaCharts (Holandia)[106] 17
Oricon (Japonia)[107] 93
Recorded Music NZ (Nowa Zelandia)[108] 36
Sverigetopplistan (Szwecja)[109] 11
UK Albums Chart (Wielka Brytania)[110] 42
VG-Lista (Norwegia)[111] 15
Lista (1996) Pozycja
Top Pop Catalog Albums (Stany Zjednoczone)[112] 28
Lista (2015) Pozycja
Croatian Albums Chart (Chorwacja)[113] 40

Single[edytuj]

Rok Singel Najwyższa pozycja
Alternative Songs
[114]
Dutch Top 40
[106]
FIN
[104]
Irish Singles Chart
[115]
Mainstream Rock Songs
[66]
UK Singles Chart
[110]
1992 Would? 33 17 31 19
Them Bones 30 22 24 26
Angry Chair 27 28 34 33
1993 Rooster 7
Down in a Hole 10 29 36
"—" oznacza że singel nie dostał się na listę

Inne utwory[edytuj]

Rok Singel Najwyższa pozycja
Alternative Songs
[114]
Mainstream Rock Songs
[66]
1993 Hate to Feel 27 34

Certyfikacje[edytuj]

Państwo Certyfikacja Sprzedaż
Australia (AUS)[85]
złota płyta
35,000+
Kanada (MC)[84]
platynowa płyta
100,000+
Stany Zjednoczone (RIAA)[5]
4× platynowa płyta
4,000,000+
Wielka Brytania (BPI)[86]
złota płyta
100,000+

Wyróżnienia[edytuj]

Informacje na temat wyróżnień albumu pochodzą ze strony AcclaimedMusic.net[11]

Publikacja Kraj Wyróżnienie Rok Pozycja
Kerrang!
Wielka Brytania
„Album roku 1992”[9]
1992 1
Metal Hammer
„Album roku 1992”[10]
1
OOR
Holandia
„album roku 1992”[116]
11
Spin
Stany Zjednoczone
„najlepszy album roku 1992”[117]
1993 1
Raw
Wielka Brytania
„Albumy roku 1992–1995 według magazynu Raw”[118]
1995 2
Slitz
Szwecja
„3 najlepsze albumy wydane w latach 1980–94”
*
Visions
Niemcy
„100 najlepszych albumów lat 1991–96”
1996 9
Kerrang!
Wielka Brytania
„100 albumów które musisz usłyszeć przed śmiercią”[119]
1998 49
Rock & Folk
Francja
„Najważniejsze albumy wydane w latach 1963–1999”
1999 *
Tylko Rock
Polska
„100 albumów które wstrząsnęły polskim rockiem”
43
Visions
Niemcy
„100 najważniejszych albumów lat 90.”
14
Classic Rock
Wielka Brytania
„30 najlepszych albumów lat 90.”[120]
2000 12
Terrorizer
„100 najważniejszych albumów lat 90.”[121]
*
Rock Hard
Niemcy
„300 najlepszych albumów”
2001 77
Classic Rock
Wielka Brytania
„100 najlepszych rockowych albumów w historii”
50
Spin
Stany Zjednoczone
„20 najlepszych albumów grunge’owych w historii”[122]
2004 6
Screenagers
Polska
„100 najlepszych albumów lat 90.”
2005 22
Kitsap Sun
Stany Zjednoczone
„200 najlepszych albumów ostatnich 40 lat”
161
Cassell Illustrated
Wielka Brytania
„1001 albumów które musisz usłyszeć przed śmiercią”[79]
*
Visions
Niemcy
„100 najważniejszych albumów lat 90.”[123]
16
Classic Rock & Metal Hammer
Wielka Brytania
„200 najlepszych albumów lat 90.”
2006 *
Hot Press
Irlandia
„100 najlepszych albumów w historii”
44
Kerrang!
Wielka Brytania
„100 najlepszych rockowych albumów w historii”
39
Rock Sound
Francja
„150 najlepszych albumów lat 1992–2006”
25
Treble
Stany Zjednoczone
„100 najlepszych albumów lat 90.”
2008 11
Musikexpress
Niemcy
„100 najlepszych albumów 1969–2009”
2009 97
Guitar World
Stany Zjednoczone
„10 najlepszych albumów 1992 roku”[75]
2011 1
Q
Wielka Brytania
„250 najważniejszych płyt ćwierćwiecza (1986–2011)”
208
Loudwire
Stany Zjednoczone
„11 najlepszych albumów metalowych lat 90.”[76]
2012 7
Rolling Stone
„100 najlepszych albumów heavy metal/hard rock”[124]
2013 32
Kerrang!
Wielka Brytania
„50 najcięższych albumów wszech czasów”[125]
2014 44
Music Times
Stany Zjednoczone
„7 albumów będących częściowo koncepcyjnymi”[126]
6
Diffuser
„25 najbardziej wpływowych grunge’owych albumów w historii”[127]
2015 3

(*) kolejność na liście.

Przypisy[edytuj]

  1. a b c Alice in Chains Discography – Dirt (ang.). aliceinchains.com. [dostęp 2011-11-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-02-04)].
  2. a b c d e f g Ric Albano: Dirt by Alice In Chains album review (ang.). classicrockreview.com. [dostęp 2014-07-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-06-04)].
  3. a b c d e f g h i Steve Huey: Dirt – Alice in Chains (ang.). allmusic.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-21)].
  4. a b c d Alice in Chains – Chart History (ang.). billboard.com. [dostęp 2011-04-24].
  5. a b c d Gold & Platinum – RIAA (ang.). riaa.com. [dostęp 2011-04-24].
  6. Anderson 2007 ↓, s. 93.
  7. a b c Rock On The Net: 1993 MTV Video Music Awards (ang.). rockonthenet.com. [dostęp 2016-01-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-12-07)].
  8. a b c Rock On The Net: 35th Annual Grammy Awards – 1993 (ang.). rockonthenet.com. [dostęp 2016-01-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-01-02)].
  9. a b c 1992 Critic’s Choice Albums of the Year. „Kerrang!”, s. 17–19, nr. 423, 19 grudnia 1992. Londyn: Ascential. ISSN 0262-6624. 
  10. a b c Alice in Chains w pigułce. „Metal Hammer”, s. 42–43, nr. 166–168, 2005. Katowice: Metal Mind Productions. ISSN 0955-1190. 
  11. a b c Acclaimed Music – Dirt (ang.). acclaimedmusic.net. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-11-24)].
  12. Guitar World’s 100 Greatest Guitar Albums of all Time. „Guitar World”, październik 2006. Nowy Jork: Harris Publications. ISSN 1045-6295. 
  13. de Sola 2015 ↓, s. 157.
  14. a b John Bacus: Alice In Chains First & Last Performances (ang.). bacus.net. [dostęp 2016-02-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-19)].
  15. a b c d e John Bacus: Alice in Chains Recording Sessions Chronology (ang.). bacus.net. [dostęp 2016-01-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-31)].
  16. a b c d e Jordan Babula. Alice in Chains. Bezsenność w Seattle. „Teraz Rock”, s. 3–11, czerwiec 2006. Warszawa: AD Music SA. ISSN 1730-394X. 
  17. de Sola 2015 ↓, s. 161–162.
  18. a b Prato 2009 ↓, s. 265–266.
  19. Jeff Gilbert. Spins Reviews Edited by Lauren Spencer. „Spin”, s. 75, sierpień 1992. Nowy Jork: SpinMedia. ISSN 0886-3032. 
  20. a b de Sola 2015 ↓, s. 141.
  21. Maureen Droney: Mix Masters: Platinum Engineers Reveal Their Secrets for Success. Berklee Press, 1 stycznia 2003, s. 49–56. ISBN 978-0876390191.
  22. Yarm 2012 ↓, s. 379.
  23. Alice in Metal-Land. „RIP magazine”, 1991. Larry Flynt Publications. 
  24. a b c d e f g h i j k l m Brown 2010 ↓.
  25. a b c d Steve Huey: Dirt – Alice in Chains : Credits (ang.). allmusic.com. [dostęp 2011-11-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-19)].
  26. a b c Blair Fischer. Malice in Chains?. „Rolling Stone”, 4 września 1998. Nowy Jork: Wenner Publishing. ISSN 0035-791X. 
  27. a b c d e f Poligrafia dołączona do albumu Music Bank; wyd. Columbia, nr kat. 69580.
  28. Jerry Cantrell interview. „The Seattle Times”, 22007. The Seattle Times Company. ISSN 0745-9696. 
  29. de Sola 2015 ↓, s. 168.
  30. Prato 2009 ↓, s. 341.
  31. a b c Jeffrey Ressner. Alice in Chains: Through the Looking Glass. „Rolling Stone”, 26 listopada 1992. Nowy Jork: Wenner Publishing. ISSN 0035-791X. 
  32. Brett Buchanan: Alice In Chains Producer Talks Layne Staley Scoring During L.A. Riots & Rehab With Mike Starr (ang.). alternativenation.net. [dostęp 2015-12-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-12-16)].
  33. a b Katherine Truman. Digging Out of the Dirt. „Los Angeles Times”, 1 sierpnia 1993. Tribune Company. ISSN 0742-4817. 
  34. a b Breakin’ The Rules. „Hit Parader”, 1992. Magna Publishing Group. ISSN 0162-0266. 
  35. Ned Raggett: God Smack – Alice in Chains (ang.). allmusic.com. [dostęp 2015-09-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-21)].
  36. a b c d e f g Michael Christopher: Alice in Chains: Dirt – PopMatters Music Review (ang.). popmatters.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-19)].
  37. a b Krzysztof Celiński: Dirt – Alice In Chains (pol.). terazrock.pl. [dostęp 2014-07-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-29)].
  38. Mike Boehm. BLAH, BLAH, BLAH : When It Comes to the Genre of Gloom and Doom, Alice in Chains Is a Heavyweight. „Los Angeles Times”, 8 kwietnia 1993. Tribune Company. ISSN 0742-4817. 
  39. Lorraine Ali. Alice in Chains: Success has changed our. „Spin”, s. 45, lipiec 1993. Nowy Jork: SpinMedia. ISSN 0886-3032. 
  40. Holly George Warren: Alice in Chains Biography (ang.). rollingstone.com. [dostęp 2014-08-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-07)].
  41. Ned Raggett: Hate to Feel – Alice in Chains (ang.). allmusic.com. [dostęp 2015-09-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-21)].
  42. Jon Wiederhorn. Alice in Chains, to Hell and Back. „Rolling Stone”, 8 lutego 1996. Nowy Jork: Wenner Publishing. ISSN 0035-791X. 
  43. Marc Weingarten. Unchained. „Guitar World”, czerwiec 1998. Nowy Jork: Harris Publications. ISSN 1045-6295. 
  44. a b c d e Alice in Chains. Own Words. „Metal Hammer”, s. 20, czerwiec 1993. Londyn: TeamRock. ISSN 0955-1190. 
  45. Yarm 2012 ↓, s. 380.
  46. William A. Pencak: Encyclopedia of the Veteran in America. ABC-CLIO, 15 października 2009, s. 297. ISBN 978-0313340086.
  47. Maxim W. Furek: The Death Proclamation of Generation X: A Self-Fulfilling Prophesy of Goth, Grunge and Heroin. iUniverse, 2006, s. 6. ISBN 978-0595463190.
  48. a b Album Review. „Alternative Press”, s. 40, marzec 1993. Cleveland: Alternative Press Magazine, Inc.. ISSN 1065-1667. 
  49. Chris Morris, Edward Morris, Paul Verna. Album Reviews. „Billboard”, s. 57, 17 października 1992. Prometheus Global Media. ISSN 0006-2510. 
  50. a b Brenda Herrmann. Alice in Chains : Dirt (Columbia). „Chicago Tribune”, 22 października 1992. tronc, Inc. ISSN 1085-6706. 
  51. Robert Christgau: Robert Christgau: CG: Alice in Chains (ang.). robertchristgau.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-09-08)].
  52. a b Janiss Garza. Dirt Review. „Entertainment Weekly”, 16 października 1992. Time Inc.. ISSN 1049-0434. 
  53. a b Don Kyle. The Brutal Truth. „Kerrang!”, s. 412, 3 października 1992. Londyn: Ascential. ISSN 0262-6624. 
  54. Andrea Nieradzik. Alice In Chains : Album des Monats : Dirt. „Metal Hammer”, 1 listopada 1992. Berlin: Thorsten Zahn. ISSN 0955-1190. 
  55. a b Album Review. „Q”, s. 120, luty 2002. Bauer Media Group. ISSN 0955-4955. 
  56. a b Christian Hoard, Nathan Brackett: New Rolling Stone Album Guide. Fireside, listopad 2004, s. 13. ISBN 0-7432-0169-8.
  57. a b Lauren Spencer. Alice in Chains: Dirt Review. „Spin”, s. 75, listopad 1992. Nowy Jork: SpinMedia. ISSN 0886-3032. 
  58. Craig Marks, Eric Weisbard: Spin Alternative Record Guide. Vintage, 10 października 1995. ISBN 978-0679755746.
  59. a b Jon Pareles. RECORDINGS VIEW; No 'Just Say No' Sloganeering For Alice in Chains. „The New York Times”, 25 października 1992. The New York Times Company. ISSN 0362-4331. 
  60. Alice In Chains – Dirt at Discogs (ang.). discogs.com. [dostęp 2015-09-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-27)].
  61. Alice In Chains – Dirt (CD, Album) at Discogs (ang.). discogs.com. [dostęp 2015-09-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-27)].
  62. a b Chris Gill. Alice in Chains – Dirt. „Guitar World”, wrzesień 1999. Nowy Jork: Harris Publications. ISSN 1045-6295. 
  63. Phil Alexander. Man in the Box. „Raw”, 17 lutego 1993. Londyn: Ascential. 
  64. Misery Loves Company. „Spin”, s. 36–38, marzec 1993. Nowy Jork: SpinMedia. ISSN 0886-3032. 
  65. a b c d Alice in Chains – Chart history – Mainstream Rock Songs (ang.). billbaord.com. [dostęp 2015-09-27].
  66. mvdbase.com – Alice in Chains – "Would? (version 1)" (ang.). mvdbase.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-11)].
  67. mvdbase.com – Alice in Chains – "Them bones" (ang.). mvdbase.com. [dostęp 2016-04-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-06-15)].
  68. mvdbase.com – Alice in Chains – "Angry chair" (ang.). mvdbase.com. [dostęp 2015-09-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-07-08)].
  69. a b de Sola 2015 ↓, s. 187.
  70. mvdbase.com – Alice in Chains – „Down in the hole” (ang.). mvdbase.com. [dostęp 2015-09-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-06-18)].
  71. Close-Up’s Top 20 albums 1991–2008. „Close-Up”, kwiecień 2008. Sztokholm: Power Hour Productions. ISSN 1103-3568. 
  72. Visions #82. „Visions”, styczeń 2000. Dortmund: Michael Lohrmann. 
  73. Gibson.com’s Top 50 Albums of the ’90s – #40–31 (ang.). gibson.com. [dostęp 2011-04-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-05)].
  74. a b Tony Grassi. The Top 10 Guitar Albums of 1992. „Guitar World”, 24 października 2011. Nowy Jork: Harris Publications. ISSN 1045-6295. 
  75. a b c Joe Robinson: Top 11 Metal Albums of the 1990s (ang.). loudwire.com. [dostęp 2012-09-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-03)].
  76. a b James Conway. How Haven’t You Heard… Alice In Chains – Dirt. „VultureHound”, 2 lipca 2012. Londyn: Freeway Press Inc. ISSN 1465-0185. 
  77. Popoff 2004 ↓.
  78. a b Michael Lydon, Robert Dimery: 1001 Albums You Must Hear Before You Die. RCS MediaGroup, 2005. ISBN 1-84403-392-9.
  79. de Sola 2015 ↓, s. 228.
  80. Prato 2009 ↓, s. 416.
  81. Yarm 2012 ↓, s. 533.
  82. David Basham: Got Charts? Tracing Crow’s Flight, Alice In Chains’ Legacy (ang.). mtv.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-06-24)].
  83. a b Music Canada – Gold/Platinum (ang.). musiccanada.com. [dostęp 2011-04-24].
  84. a b Australian ARIA monthly Certifications 1990–present (ang.). ukmix.org. [dostęp 2016-07-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-07)].
  85. a b The BPI – Certified Awards Search (ang.). bpi.co.uk. [dostęp 2011-04-24].
  86. a b c Alice In Chains Stories from Korn, Slipknot, Zakk Wylde, Device, Five Finger Death Punch, Mad Season, and More (ang.). artistdirect.com. [dostęp 2014-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-08-28)].
  87. Steven Hyden: Part 7: 1996: Layne Staley and Bradley Nowell are the living dead (ang.). avclub.com. [dostęp 2015-02-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-02-20)].
  88. James Hester: Rock Scars. iUniverse, 13 kwietnia 2009, s. 61. ISBN 978-1440127731.
  89. Prato 2009 ↓, s. 344.
  90. de Sola 2015 ↓, s. 194.
  91. Dewayne Wright. Fringe Time – Alice In Chains, from 20 to 20,000. „Standard-Examiner”, 18 czerwca 1993. Ogden: Sandusky Newspapers. ISSN 2163-4785. 
  92. John Bacus: Alice In Chains 02/26/93: London, England – Later with Jools Holland (ang.). bacus.net. [dostęp 2016-02-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-21)].
  93. Yarm 2012 ↓, s. 423.
  94. a b John Bacus: Alice in Chains Concert Chronology 1993 (ang.). bacus.net. [dostęp 2016-01-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-20)].
  95. a b c J. Bennett. This Issue: Alice in Chains’ ‘Dirt’. „Revolver”, s. 9, 1992. NewBay Media. ISSN 1527-408X. 
  96. Images for Alice In Chains – Music Bank (ang.). discogs.com. [dostęp 2014-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-21)].
  97. Images for Alice In Chains – Dirt (ang.). discogs.com. [dostęp 2014-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-07)].
  98. Yarm 2012 ↓, s. 261.
  99. Alice In Chains – Dirt (ang.). australian-charts.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-07)].
  100. Chris Morris. Alice In Chains Album Races Into Top 10 Despite Bum Leg. „Billboard”, s. 17, 24 października 1992. Prometheus Global Media. ISSN 0006-2510. 
  101. Hard Music Albums. „Billboard”, s. 86, 2 maja 1993. Prometheus Global Media. ISSN 0006-2510. 
  102. RPM 100 Albums. RPM: 56(20). „RPM”, 14 listopada 1992. Toronto. ISSN 0315-5994. 
  103. a b Pennanen 2006 ↓.
  104. Alice in Chains: Dirt (niem.). musicline.de. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-09-04)].
  105. a b Alice In Chains – Dirt (niem.). dutchcharts.nl. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-01-24)].
  106. "アリス・イン・チェインズのCDアルバムランキング、アリス・イン・チェインズのプロフィールならオリコン芸能人事典-ORICON STYLE (jap.). oricon.co.jp. [dostęp 2014-02-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-01-26)].
  107. Alice In Chains – Dirt (ang.). charts.org.nz. [dostęp 2011-04-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-08-02)].
  108. Alice In Chains – Dirt (ang.). swedishcharts.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-24)].
  109. a b David Roberts: Guinness Book of British Hit Singles & Albums, 19th edition. HIT Entertainment, 2006, s. 136. ISBN 1-904994-10-5.
  110. Alice In Chains – Dirt (ang.). norwegiancharts.com. [dostęp 2011-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-24)].
  111. Top Po Catalog Albums. „Billboard”, s. 66, 22 czerwca 1996. Prometheus Global Media. ISSN 0006-2510. 
  112. Alice In Chains – Dirt (chorw.). hdu-toplista.com. [dostęp 2016-02-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-02-18)].
  113. a b Alice in Chains – Chart history – Alternative Songs (ang.). billbaord.com. [dostęp 2015-09-27].
  114. Search the charts (ang.). irishcharts.ie. [dostęp 2011-04-24].
  115. Jaarlijst Oor 1992 (niderl.). muzieklijstjes.nl. [dostęp 2015-11-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-02-23)].
  116. Spin’s Readers Pool Results. „Spin”, s. 75, listopad 1993. Nowy Jork: SpinMedia. ISSN 0886-3032. 
  117. Raw Albums Of 1992. „Raw”, 17 lutego 1993. Londyn: Ascential. 
  118. The Kerrang! 100 Albums You Must Hear Before You Die. „Kerrang!”, styczeń 1998. Londyn: Ascential. ISSN 0262-6624. 
  119. 30 Best Albums of the 90s. „Classic Rock”, styczeń 2000. TeamRock. ISSN 1464-7834. 
  120. Terrorizer 100 Most Important Albums Of The Nineties. „Terrorizer”, 2000. Miranda Yardley. ISSN 1350-6978. 
  121. The 20 Greatest Grunge Albums of All Time. „Spin”, s. 62–63, nr. 4, 2004. Nowy Jork: SpinMedia. ISSN 0886-3032. 
  122. Die 100 wichtigsten Alben der 90er. „Visions”, 2005. Dortmund: Michael Lohrmann. 
  123. 100 Best Hard Rock/Heavy Metal Albums. „Rolling Stone”, 2013. Nowy Jork: Wenner Publishing. ISSN 0035-791X. 
  124. The 50 Heaviest Albums Of All Time. „Kerrang!”, 7 sierpnia 2014. Londyn: Ascential. ISSN 0262-6624. 
  125. 7 Albums That Are Partial–Concept Albums: Pink Floyd, The Beatles, And More (ang.). musictimes.com. [dostęp 2014-08-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-12)].
  126. Dave Lifton: The 25 Most Influential Grunge Albums Ever (ang.). diffuser.fm. [dostęp 2016-01-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-01-28)].

Bibliografia[edytuj]

  • Martin Popoff: The Top 500 Heavy Metal Albums of All Time. Toronto: ECW Press, 2004. ISBN 1-55022-600-2. (ang.)
  • Timo Pennanen: Sisältää hitin - levyt ja esittäjät Suomen musiikkilistoilla vuodesta 1972 (in Finnish) (1st ed.).. Helsinki: Tammi, 2006. ISBN 978-951-1-21053-5. (fiń.)
  • Kyle Anderson: Accidental Revolution: The Story of Grunge. St. Martin's Griffin, 2007. ISBN 978-0312358198. (ang.)
  • Greg Prato: Grunge Is Dead: The Oral History of Seattle Rock Music. Seattle: ECW Press, 2009. ISBN 978-1550228779. (ang.)
  • Jake Brown: Alice in Chains In the Studio. Nashville: Rock N’ Roll Books, 2010. ISBN 0-9726142-6-5. (ang.)
  • Mark Yarm: Everybody Loves Our Town: An Oral History of Grunge. Nowy Jork: Three Rivers Press, 2012. ISBN 978-0307464446. (ang.)
  • David de Sola: Alice in Chains: The Untold Story. Thomas Dunne Books, 2015. ISBN 978-1250048073. (ang.)

Linki zewnętrzne[edytuj]