Dniepr

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy rzeki. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Dniepr
Ilustracja
Dniepr
Kontynent Europa
Państwo  Rosja
 Białoruś
 Ukraina
Rzeka
Długość 2285 km
Powierzchnia zlewni 516300 km²
Średni przepływ 1670 m³/s koło Chersonia
Źródło
Miejsce Wałdaj
Wysokość 220 m n.p.m.
Współrzędne 55°52′19,6″N 33°43′26,0″E/55,872100 33,723900
Ujście
Recypient Morze Czarne w postaci estuarium
Współrzędne 46°29′47,0″N 32°17′13,9″E/46,496400 32,287200
Położenie na mapie Rosji
Mapa lokalizacyjna Rosji
źródło
źródło
ujście
ujście
Dorzecze Dniepru

Dniepr (ukr. Дніпро, Dnipro, ros. Днепр, Dniepr, białorus. Дняпро, Dniapro) – rzeka w Rosji, Białorusi i Ukrainie, w zlewisku Morza Czarnego; dł. 2285 km – jedna z kilku najdłuższych w Europie.

Wypływa z Wałdaju, płynie w kierunkach przeważnie południowych przez rozległe tereny Niziny Wschodnioeuropejskiej, uchodzi do Limanu Dnieprzańsko-Buskiego; najważniejsze miasta nad rzeką: Smoleńsk (Rosja), Mohylew (Białoruś), Kijów, Dnipro i Zaporoże (Ukraina).

Historia[edytuj]

Dniepr wspominał już historyk grecki Herodot (ok. 445 r. p.n.e.), pisząc o nim jako o trzeciej największej rzece na świecie po Nilu i Dunaju. Jego ujście stało się przedmiotem greckiej kolonizacji.

We wczesnym średniowieczu Dniepr był ważną częścią magistrali rzecznej Północ-Południe, zwanej szlakiem "od Waregów do Greków" łączącego Skandynawię z Konstantynopolem. Szlak przyczynił się do znaczenia roli Kijowa jako jednego z najbogatszych miast Europy. W dorzeczu Dniepru powstała Ruś Kijowska.

Od XIV wieku Dniepr kontrolowało Wielkie Księstwo Litewskie (w unii z Polską), a od 1569 jego dorzecze (poza górnym biegiem i ujściem) należało do Korony Królestwa Polskiego. Od połowy XVII wieku stanowił na długim odcinku rzekę graniczną między Rzecząpospolitą a Rosją.

Pomiędzy górną Dźwiną i górnym odcinkiem Dniepru znajduje się obszar zwany Bramą Smoleńską, który miał strategiczne znaczenie w wielu konfliktach zbrojnych.

Dniepr w kulturze[edytuj]

Dniepr, obraz Jana Stanisławskiego z 1904 r.

Dniepr był wiele razy tematem malarstwa, poezji i literatury w dziełach artystów polskich, rosyjskich, białoruskich i ukraińskich.

Rzekę często wspominali poeci polscy ze szkoły ukraińskiej polskiego romantyzmu. Wysławiał ją wielokrotnie Tomasz Padura, polsko-ukraiński poeta (autor pieśni Hej, sokoły). Pojawia się też w twórczości Juliusza Słowackiego (np. Duma ukraińska, Żmija, Beniowski), Wincentego Pola (Do Dniepra, Pieśń o ziemi naszej) i Józefa Ignacego Kraszewskiego. Porohy i dolny bieg rzeki sugestywnie opisał Henryk Sienkiewicz w powieści Ogniem i mieczem.

Dniepr pojawia się w literaturze rosyjskiej (np. Taras Bulba Gogola) oraz jest zasadniczym motywem w poezji i literaturze ukraińskiej. Jednym z najważniejszych utworów Tarasa Szewczenki był wiersz "Szumi i jęczy Dniepr szeroki" (Реве та стогне Днiпр широкий), który śpiewano jako pieśń narodową. Również Hymn Ukrainy personifikuje rzekę i nazywa ją "dziad Dniepr" (дід Дніпро).

Dniepr był też tematem szeregu obrazów Jana Stanisławskiego (1860-1907) oraz innych malarzy.

Radzieckie zapory wodne[edytuj]

Podobnie jak Wołga został wykorzystany do utworzenia szeregu obszernych sztucznych zbiorników wodnych; znajdują się one w środkowym i dolnym biegu, na odcinku między granicą białorusko-ukraińską i Morzem Czarnym; zbiorniki te to: Kremieńczucki (2252 km²), Kachowski (2155 km²), Kijowski (922 km²), Kamieński (567 km²), Zaporoski (410 km²) i Kaniowski (582 km²); ich utworzenie miało zgubny wpływ na naturalną ekologię rzeki. Zaporę zaplanowano w 1905, lecz zbudowano dopiero w latach 1927-1932. Budową zapory i elektrowni, przygotowanej przez zespół prof. Iwana Aleksandrowa, kierował inż. Aleksander Winter. Konieczne było jednak sprowadzenie ze Stanów Zjednoczonych hydrogeneratorów. Do użytku "Dnieproges" (skrót od: Dnieprowskaja Gidroelektrostancija) oddany został w październiku 1932. Obok Magnitogorska była to sztandarowa inwestycja pierwszej radzieckiej "pięciolatki". Była to największa zapora w Europie o długości 760 m i wysokości 60 m.[1]

Na odcinku między Dniprem a Zaporożem, na Dnieprze znajdowało się 9 skalnych progów rzecznych, porohów Dniepru. W 1932 porohy zostały zatopione przez wody zaporoskiego zbiornika retencyjnego.

Wysadzenie zapory przez NKWD w 1941[edytuj]

18 sierpnia 1941 na rozkaz Stalina zapora na Dnieprze została wysadzona w powietrze (operacją dowodzili dwaj oficerowie NKWD – Boris Jepow i Aleksiej Pietrowski)[2]. "Wskutek wyrwy w zaporze w dół runęła wysoka na prawie 30 m fala (...) Niektórzy historycy szacują, że zginąć mogło od 30 do 120 tysięcy osób"[3][2]. Byli to zarówno mieszkańcy okolicznych wiosek oraz miast (m.in. Nikopol i Marganiec), jak i uciekinierzy ze Wschodu, tysiące żołnierzy Armii Czerwonej oraz Wehrmachtu[2]. Zniszczono też hydrogeneratory. Stalin nie osiągnął operacją zamierzonego celu wojskowego, bowiem ofensywa sił niemieckich nie została istotnie zatrzymana. Po zdarzeniu propaganda NKWD rozpowszechniała wersję, że operację przeprowadzili żołnierze niemieccy[2]. W 1943 podjęto decyzję o odbudowie zapory, ale okoliczności wysadzenia jej w powietrze w czasie wojny długo okryte były tajemnicą. Ponowne uruchomienie elektrowni nastąpiło w 1947[2].

Aluzję do budowy i wysadzenia zapory można odnaleźć w Folwarku zwierzęcym George’a Orwella.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Marek Henzler Dnieprowskie tsunami "Polityka" 2014 nr 33 s. 56-58.
  2. a b c d e W ciągu godziny zabili 120 tys. ludzi! Potworna zbrodnia NKWD, o której wszyscy zapomnieli (WIDEO, FOTO). Reporters.pl, 19 sierpnia 2016. [dostęp 2016-08-21].
  3. Hezler, j. wyż.

Linki zewnętrzne[edytuj]