Dolar amerykański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dolar amerykański
USCurrency Federal Reserve.jpg
Niektóre współczesne amerykańskie banknoty
Kod ISO 4217 USD
Państwo  Stany Zjednoczone
 Bonaire, Sint Eustatius i Saba
 Ekwador
 Mikronezja
 Palau
 Portoryko
 Salwador
 Timor Wschodni
 Wyspy Marshalla
 Zimbabwe
 Mariany Północne
Poziom inflacji 2,1% w USA, 2012[1]
Podział 100 centów = 1 dolar amerykański
Symbol $ – dolar
¢ – cent
Monety 1 2 ($)
1, 5, 10, 25, 50 (¢)
Banknoty 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 ($) – obiegowe
500, 1000, 5000, 10 000, 100 000 ($) – pozaobiegowe
Bank centralny Federal Reserve System
Mennica United States Mint

Dolar amerykański (oficjalna nazwa – United States dollar, międzynarodowy skrót – USD) – oficjalna waluta Stanów Zjednoczonych, Portoryko, Mikronezji, Marianów Północnych, Palau, Wysp Marshalla, Panamy, Ekwadoru (od 2000), Salwadoru (od 2001), Timoru Wschodniego, Zimbabwe (od 2009) oraz Bonaire, Saby i Sint Eustatius od 2011 roku. Jeden dolar amerykański dzieli się na sto centów amerykańskich. Zapisuje się go za pomocą symbolu $.

Talarem/dolarem określano początkowo powszechnie jedną uncję srebra w postaci monety bitej przez czeskiego hrabiego Schlicka w XVI wieku. Schlick mieszkał w Dolinie Joachima, zwanej inaczej Joachimsthal. Monety hrabiego zyskały wielkie uznanie dzięki precyzji wykonania i czystości i były powszechnie nazywane „Joachimsthalers”, a później „talarami”. Nazwa „dolara” pochodzi od „talara”[2]. Od 1861 roku można używać każdego kiedykolwiek wyemitowanego znaku pieniężnego w USA, jednak banknoty ze starszą datą emisji są rzadko spotykane.

Wartość dolara oparta była na parytecie złota. Parytet przyjęty w 1900 roku wynosił 20,67 dolara, a przyjęty w 1934 roku 35 dolarów za uncję. Od 1933 roku zniesiono wymienialność dolara na złoto dla własnych obywateli. W 1971 roku USA wycofały się z tego parytetu. W 1972 roku uncja złota osiągnęła cenę 42 dolarów. W 1973 r. USA całkowicie odeszły od powiązania wartości dolara ze złotem – odtąd dolar stał się walutą płynną. Plany zniesienia rezerwy złota, ogłoszone przez prezydenta Richarda Nixona w 1971 roku, doprowadziły do powstania Partii Libertariańskiej, która obok powstałej później Partii Konstytucyjnej jest jedną z sił politycznych w USA, które dążą do przywrócenia oparcia na kruszcach szlachetnych, uważając, iż brak pokrycia w złocie lub srebrze jest niezgodny z Artykułem I paragraf 10 Konstytucji Stanów Zjednoczonych. Znaczna część członków ruchu Boston TEA Party również nawołuje do przywrócenia parytetu złota.

Nominały[edytuj]

Banknoty obiegowe[edytuj]

Wizerunek Opis
Awers Rewers Nominał Awers Rewers
Onedolar2009series.jpg US one dollar bill, reverse, series 2009.jpg $1 George Washington Wielka Pieczęć Stanów Zjednoczonych
US $2 obverse.jpg US $2 reverse.jpg $2* Thomas Jefferson Deklaracja Niepodległości Johna Trumbulla
US $5 Series 2006 obverse.jpg US $5 Series 2006 reverse.jpg $5 Abraham Lincoln Mauzoleum Lincolna
US10dollarbill-Series 2004A.jpg US $10 Series 2004 reverse.jpg $10 Alexander Hamilton Departament Skarbu
US $20 Series 2006 Obverse.jpg US $20 Series 2006 Reverse.jpg $20 Andrew Jackson Biały Dom
50 USD Series 2004 Note Front.jpg 50 USD Series 2004 Note Back.jpg $50 Ulysses Grant Kapitol
Obverse of the series 2009 $100 Federal Reserve Note.jpg New100back.jpg $100 Benjamin Franklin Independence Hall
* Banknot rzadko spotykany

Monety obiegowe[edytuj]

Wizerunek Opis
Awers Rewers Nominał Awers Rewers
US One Cent Obv.png US One Cent Rev.png 1¢ (penny) Abraham Lincoln Union Shield
US Nickel 2013 Obv.png US Nickel 2013 Rev.png 5¢ (nickel) Thomas Jefferson Monticello
Dime Obverse 13.png Dime Reverse 13.png 10¢ (dime) Franklin Delano Roosevelt pochodnia, gałąź oliwna, gałąź dębu
2014 ATB Quarter Obv.png 25¢ (quarter) George Washington różne wizerunki okolicznościowe
US Half Dollar Obverse 2015.png US 50 Cent Rev.png 50¢ (half)* John Fitzgerald Kennedy Pieczęć Prezydenta Stanów Zjednoczonych
$1* różne wizerunki okolicznościowe różne wizerunki okolicznościowe
* Moneta rzadko spotykana w powszechnym obiegu

Surowce[edytuj]

Papier, na którym są drukowane amerykańskie banknoty, składa się z około 75% bawełny, około 25% lnu oraz kilku ściśle tajnych składników[potrzebny przypis]. W przeciwieństwie do innych rodzajów papieru, wcale nie zawiera celulozy. Tajemnicą są także proporcje. Aby był jeszcze trudniejszy do podrobienia, w mieszankę papieru wtapia się niebieskie i czerwone nitki. Pojedynczy banknot 100-dolarowy od wyprodukowania do wycofania funkcjonuje przez ok. 9 lat, żywotność banknotu dwudziestodolarowego wynosi ok. 4 lat, natomiast jednodolarowy niszczy się przed upływem 2 lat[potrzebny przypis]. Średnio trzeba wymieniać banknoty co 5 lat.

Rewers banknotu jednodolarowego

Spadek wartości dolara[edytuj]

Mimo że oficjalnie każdy dolar amerykański, wyprodukowany od początku istnienia tej waluty, pozostaje legalnym środkiem płatniczym w USA, to wartość dolara generalnie spada, patrząc zwłaszcza w szerszym horyzoncie czasowym.

Aczkolwiek zamiana na pieniądz fiducjarny w 1971 (ze zniesieniem wymiany na kruszec), pokazuje mniejszy spadek siły nabywczej pieniądza fiducjarnego do analogicznego spadku tego samego pieniądza w stosunku do kruszcu. W 1972 1 uncja[a] miała wartość 42,74 dolara[3][4]. W 2012 wartość 1 uncji złota to 1692,40 dolara[3]. Co oznacza wartość 1 dolara w kruszcu na ok. 0,025 dolara z 1972. Zgodnie z wartościami odpowiednika siły nabywczej 1 dolar z 2011 roku jest to 0,034 dolara z 1774, a dolar z roku 1970 to 0,20 dolara z 1774. Spadek fiducjarnego jest ok. 6 razy, a w stosunku do kruszcu 40 razy.

Wartość nabywcza 1 dolara amerykańskiego w porównaniu do 1774'
 Rok   Odpowiednik  siły nabywczej
1774  1,00 $
1780  0,59 $
1790  0,89 $
1800  0,64 $
1810  0,66 $
1820  0,69 $
1830  0,88 $
1840  0,94 $
1850  1,03 $
1860  0,97 $
 Rok   Odpowiednik  siły nabywczej
1870  0,62 $
1880  0,79 $
1890  0,89 $
1900  0,96 $
1910  0,85 $
1920  0,39 $
1930  0,47 $
1940  0,56 $
1950  0,33 $
1960  0,26 $
 Rok   Odpowiednik  siły nabywczej
1970  0,20 $
1980  0,10 $
1990  0,06 $
2000  0,05 $
2007  0,04 $
2008  0,04 $
2009  0,04 $
2010  0,035 $
2011  0,034 $
Wykres U.S. Consumer Price Index 1913–... (oficjalnego indeksu cen konsumpcyjnych)

[potrzebny przypis]

Monety historyczne i obecnie produkowane[edytuj]

  • Pół centa 1792–1857
  • Cent (Penny) od 1793
  • 2 centy 1864–1873
  • 3 centy 1851–1889
  • Half Dime lub half disme 1792–1873 (nie należy mylić z poniższym Five-cent Nickel)
  • Nickel 5 centów od 1866
  • Dime od 1792
  • 20 centów 1875–1878
  • Quarter od 1796
  • Half dollar od 1794
  • Dollar od 1794
  • Quarter Eagle (2,5-dolarowa złota moneta) 1792–1929
  • Three-dollar piece 1854–1889 (złota moneta)
  • Four-dollar piece 1879–1880 (złota moneta)
  • Half Eagle (5-dolarowa złota moneta) 1795–1929
  • Eagle (10-dolarowa złota moneta) 1795–1933
  • Double Eagle (20-dolarowa złota moneta) 1850–1933

Zasady drukowania i działania Fed[edytuj]

W gotówce (głównie banknoty z racji spadku wartości monet) znajduje się ponad 800 miliardów dolarów. Zasadniczo 8 razy w roku zbiera się rada Fed (Rezerwy Federalnej), która podejmuje decyzję na temat tego ile gotówki ma znajdować się w obiegu. Jeśli decyduje o zwiększeniu jej ilości, to skupuje za gotówkę papiery dłużne USA od banków prywatnych. Odwrotnie zaś sprzedaje papiery dłużne w zamian za gotówkę. Pieniądze zasadniczo nie zmieniają miejsca, zmienia się tylko stan rachunku gotówkowego banku (w rezerwie federalnej). Bank prywatny może wyjąć nadmiar gotówki (powyżej norm, które musi przetrzymywać zgodnie z przepisami), jeśli tylko chce, aczkolwiek musi o tym uprzedzić Fed. Po otrzymaniu takiego żądania Fed zleca druk banknotów (w Bureau of Engraving and Printing) lub bicie monet (Bureau of the Mint), następnie gotówka jest odbierana przez instytucję, która m.in. może wydać takie pieniądze swoim klientom[potrzebny przypis].

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. Dla określania jednostek wagowych złota stosuje się tzw. „uncje trojańskie” lub „aptekarskie”; 1 uncja trojańska to ~31,1035 g. Zob. Piotr Stanisławski: 10 rzeczy, których nie wiesz o... złocie (pol.). W: Przekrój [on-line]. Wirtualna Polska, 27 października 2008. [dostęp 28 października 2008].

Przypisy

  1. Inflacja według CIA (ang.). [dostęp 13 sierpnia 2013].
  2. Murray Rothbard, Złoto, banki, ludzie – krótka historia pieniądza (What Has Government Done to Our Money), Fijorr Publishing (pdf), s. 39.
  3. a b http://www.onlygold.com/tutorialpages/value_of_gold.asp.
  4. Jan Dworek: Prawo finansowe i finanse publiczne (treść wykładu). 2008. [dostęp 2012-09-09].

Linki zewnętrzne[edytuj]