Dolomity

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nie mylić z: dolomit.
Dolomity
Szczyty podgrupy Pale di San Martino
Szczyty podgrupy Pale di San Martino
Najwyższy szczyt Marmolada
(3343 m n.p.m.)
Jednostka dominująca Południowe Alpy Wapienne
Kontynent Europa
Państwo  Włochy
Alps location map (Dolomiti, AVE).png
Położenie na mapie Alp; granice pasma wg Alpenvereinseinteilung der Ostalpen (1984)
Dolomitya
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Marmolata.JPG
Marmolada 3342 m n.p.m.
Kraj  Włochy
Typ przyrodnicze
Spełniane kryterium VII, VIII
Numer ref. 1237
Regionb Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2009
na 33. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Położenie na mapie Włoch
Mapa lokalizacyjna Włoch
Dolomity
Dolomity
Ziemia 46°23′N 11°51′E/46,383333 11,850000

Dolomity[1] (wł. Dolomiti, Alpi Dolomitiche[2]; niem. Dolomiten[3]) – pasmo górskie w północno-wschodniej części Włoch (znajdujące się w całości na ich terenie), leżące na terenie Południowych Alp Wapiennych (Alpy Wschodnie). Leży pomiędzy dolinami: Val Rendena na zachodzie, Piawa na wschodzie oraz Pustertal (Val Pusteria) na północy. Najwyższe szczyty Dolomitów to: Punta Penia w masywie Marmolada - 3342 m n.p.m., a następnie Antelao - 3263 m n.p.m., Tofany. Kraina geograficzna, do której należą Dolomity to Tyrol Południowy, południowa część masywu leży na terenie prowincji Belluno, zachodnia - prowincji Trydent, północna - prowincji Bolzano. W 2009 roku Dolomity wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Topografia[edytuj]

Dolomity leżą we włoskiej części Alp Wschodnich, w regionach Trydent-Górna Adyga i Wenecja Euganejska.

AVE[edytuj]

Dolomity (52) na mapie Alp Wschodnich wśród grup górskich według podziału AVE
W podziale Alp Wschodnich według Alpenverein Dolomity (nr AVE 52) są częścią      Südliche Ostalpen i nie obejmują swym zasięgiem Dolomiti di Fiemme (Fleimstaler Alpen, nr AVE 53), które są odrębną, samodzielną jednostką.

Pasmo graniczy[4] z: Sarntaler Alpen na północnym zachodzie, Alpami Zillertalskimi, Rieserfernergruppe i Villgratner Berge na północy, Alpi Carniche na północnym wschodzie, Prealpi Carniche na wschodzie i południowym wschodzie oraz Dolomiti di Fiemme na zachodzie.  

SOIUSA[edytuj]

Według włoskiego podziału Alp, SOIUSA, Dolomity są grupą (sezione) jednostki dominującej (grande settore) Alpi Sud-orientali
Według włoskiego podziału Alp, SOIUSA     Dolomity (kod SOIUSA = II/C-31) są grupą (sezione) jednostki dominującej (grande settore     Alpi Sud-orientali (kod SOIUSA = II/C). Pasmo Dolomiti di Fiemme (kod SOIUSA = II/C-31.V) stanowi podgrupę (sottosezione) Dolomitów.[5]

Główne podgrupy górskie wg SOIUSA[edytuj]

Nazwa Kod SOIUSA
Dolomiti di Sesto, di Braies e d'Ampezzo II/C-31.I
Dolomiti di Zoldo II/C-31.II
Dolomiti di Gardena e di Fassa II/C-31.III
Dolomiti di Feltre e delle Pale di San Martino II/C-31.IV
Dolomiti di Fiemme II/C-31.V


     Zasięg Dolomitów wg SOIUSA

          Obszary z listy światowego dziedzictwa UNESCO

 

Grupy górskie[edytuj]

Dolomity nie stanowią wyraźnego łańcucha górskiego. Składają się z grup skalnych oddzielonych głębokimi dolinami i wysokimi, lecz na ogół łatwo dostępnymi przełęczami. Najważniejsze grupy: Pale di San Martino, Marmarole, Puez, Fanes, Sassolungo (niem. Langkofel), Marmolada, Sella, Puez/Ciër, Catinaccio (niem. Rosengarten), Civetta, Pelmo, Tofany, Cristallo, Antelao, Sorapiss, Dolomiti di Sesto (niem. Sextner Dolomiten)[6][7], Sciliar/Schlern, Dolomiti di Braies/Pragser Dolomiten. Najważniejsze grupy o podobnej budowie geologicznej, lecz geograficznie należące do innych grup górskich to Dolomiti di Brenta, Piccole Dolomiti[6][7] i Dolomity Lienzkie.

Budowa geologiczna[edytuj]

Dolomity w dużej części składają się z odkrytych skał - wapieni i dolomitów oraz częściowo - riolitów. W dolinach lasy szpilkowe. Dolomity charakteryzuje się bardzo malowniczą rzeźbą terenu spowodowaną ich erozją. Pod względem geologicznym Dolomity stanowią fragment Południowych Alp Wapiennych. Składają się z płaszczowin wchodzących w skład tzw. Jednostek Austryjskich sfałdowanych po raz pierwszy w fazie austryjskiej orogenezy alpejskiej, na przełomie wczesnej i późnej kredy), ale główna faza fałdowań, tworzenia płaszczowin i wypiętrzenia przypadła na schyłek miocenu (Stupnicka, 1978). Osady jurajskie i kredowe tych jednostek zostały niemal całkowicie zerodowane; istniejące dolomity i wapienie uformowane zastały w triasie. Osady triasowe leżą na formacjach permskich, pod którymi znajduje się gruba warstwa kwaśnych skał wylewnych (głównie riolity), leżących bezpośrednio na silnie zmetamorfizowanym starszym podłożu. W niektórych miejscach riolity ukazują się bezpośrednio na powierzchni.

Rdzenna ludność[edytuj]

Rdzenna, zanikająca już ludność Dolomitów to Ladynowie, posiadający własną kulturę i język ladyński, którym posługuje się jeszcze niewielka część mieszkańców (ok. 30 000). Gromadzeniem informacji o kulturze ladyńskiej zajmują się Institut Ladin Micurá de Rü w San Martino (Alta Badia) oraz muzeum etnograficzne w Vigo di Fassa.

Turystyka[edytuj]

Dolomity stanowią bardzo atrakcyjny turystycznie teren zarówno dla narciarzy, jak i wspinaczy skalnych. Tereny są również bardzo atrakcyjne dla uprawiania turystyki na rowerach górskich. Duża ilość poszarpanych grani, turni i baszt skalnych, stoki górskie są bardzo strome; liczne pionowe urwiska i kilkusetmetrowe pionowe skalne ściany. Dużo głębokich dolin. Zaawansowane zjawiska krasowe.

Spośród wielu ośrodków sportów zimowych w Dolomitach najbardziej znana za sprawą Olimpiady Zimowej z 1956 roku jest Cortina d'Ampezzo oraz rejony Val Ghërdina/Grödental/Val Gardena, Alta Badia, Canazei, Reba/Arabba, Madonna di Campiglio, gdzie odbywają się regularnie zawody o Puchar Świata. Dolomity posiadają również wiele letnich stacji klimatyczno-wypoczynkowych. Należą do nich między innymi: Sesto, San Candido, Corvara, Ortisei, Selva Val Ghërdina/Wolkenstein, Predazzo, Cavalese, Alleghe, San Martino di Castrozza.

Panorama gór w Cortinie d'Ampezzo

Główne szczyty[edytuj]

Nr. Nazwa Wysokość (m n.p.m.) Nr. Nazwa Wysokość (m n.p.m.)
1. Punta Penia (w masywie Marmolada) 3344 23. Pala di San Martino 2996
2. Antelao 3263 24. Catinaccio (niem. Rosengartenspitze) 2981
3. Tofana di Mezzo 3241 25. Cima di Fradusta 2941
4. Punta Sorapiss 3229 26. Cimon del Froppa 2932
5. Monte Civetta 3220 27. niem. Fermedaturm 2867
6. Gran Vernel 3205 28. Cima d'Asta 2848
7. Monte Cristallo 3221 29. Cima Canali 2846
8. Cima di Vezzana 3192 30. Croda Grande 2839
9. Cimon della Pala 3184 31. Torri del Vajolet 2821
10. Sassolungo (niem. Langkofel) 3181 32. Sass Maor 2816
11. Monte Pelmo 3169 33. Cima di Ball 2783
12. Punta dei Tre Scarperi (niem. Dreischusterspitze) 3152 34. Cima della Madonna (Sass Maor) 2751
13. Piz Boè (niem. Boespitze) 3152 35. Cima della Rosetta 2741
14. Croda Rossa d'Ampezzo (niem. Hohe Gaisl) 3148 36. Croda da Lago 2701
15. Piz Popena 3143 37. niem. Central Grasleitenspitze 2705
16. Punta Grohmann niem. Grohmannspitze 3126 38. Monte Schiara 2562
17. Croda dei Toni (niem. Zwölferkofel) 3094 39. Sasso di Mur 2554
18. Cima Undici (niem. Elferkofel) 3092 40. Cima Dodici 2338
19. Sass Rigais (niem. Geislerspitzen) 3025 41. Monte Pavione 2336
20. Tre Cime di Lavaredo 3003 42. Cima di Posta 2235
21. Catinaccio d'Antermoia (niem. Kesselkogel) 3004 43. Monte Pasubio 2232
22. Cinque Dita (niem. Fünffingerspitze) 2997

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Polski egzonim wg: Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata, s. 371, Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Warszawa, 2013. [dostęp 2016-03-23].
  2. Endonimy włoskie wg: Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata, s. 371, Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Warszawa, 2013. [dostęp 2016-03-23].
  3. Endonim niemiecki wg: Alpenvereinseinteilung der Ostalpen (1984). [dostęp 2016-03-23].
  4. Podział Alp Wschodnich według Alpenverein: Alpenvereinseinteilung der Ostalpen (1984). [dostęp 2016-03-24].
  5. Sergio Marazzi: La “Suddivisione orografica internazionale unificata del Sistema Alpino” (SOIUSA) (wł.). Fioridimontagna.it. [dostęp 2016-04-21].
  6. a b Główny Urząd Geodezji i Kartografii nie podaje polskiego egzonimu: Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata, ss. 370—372; Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Warszawa, 2013. [dostęp 2016-03-24].
  7. a b Główny Urząd Geodezji i Kartografii: Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata, Przedmowa, s. XVIII; Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Warszawa, 2013. [dostęp 2016-04-24].
    Quote-alpha.png
    Niewymienienie danego obiektu jest jednoznaczne ze stwierdzeniem, że Komisja nie zaleca dla niego polskiej nazwy, nawet jeżeli taka spotykana jest w niektórych publikacjach.

Bibliografia[edytuj]

  • Ewa Stupnicka: Zarys geologii regionalnej świata, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1978
  • Dariusz Tkaczyk: Dolomity (tom I: Wschód, tom II: Zachód), Wydawnictwo Sklepu Podróżnika

Linki zewnętrzne[edytuj]

Panorama Dolomitów z Col del Cuc
Panorama Dolomitów z Col del Cuc