Dom Beksińskich i Lipińskich w Sanoku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dom Beksińskich i Lipińskich w Sanoku
Ilustracja
Stan zabudowań w latach 60. XX wieku. Widok od strony ówczesnej ulicy Karola Świerczewskiego z mostu na ulicy Stanisława Konarskiego (fot. Julian Rudak)
Państwo

 Polska

Miejscowość

Sanok

Adres

ostatni: ul. Karola Świerczewskiego 41
(Śródmieście)

Typ budynku

dom

Ukończenie budowy

1. poł XIX w.

Zniszczono

koniec lat 70. XX w.

Pierwszy właściciel

Beksińscy i Lipińscy

Kolejni właściciele

Beksińscy

Położenie na mapie Sanoka
Mapa konturowa Sanoka, w centrum znajduje się punkt z opisem „Dom Beksińskich i Lipińskich w Sanoku”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Dom Beksińskich i Lipińskich w Sanoku”
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa konturowa województwa podkarpackiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Dom Beksińskich i Lipińskich w Sanoku”
Położenie na mapie powiatu sanockiego
Mapa konturowa powiatu sanockiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Dom Beksińskich i Lipińskich w Sanoku”
Ziemia49°33′22,69″N 22°12′15,96″E/49,556303 22,204433

Dom Beksińskich i Lipińskich – drewniany dworek z 1. połowy XIX wieku w Sanoku, wyburzony w 1979 roku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Budynek przedstawiony w formie graffiti w Sanoku

W połowie lat 40. XIX wieku do Sanoka przybyli dwaj byli powstańcy listopadowi[1]: Mateusz Beksiński i Walenty Lipiński z zamiarem stałego osiedlenia się[2]. Obaj nabyli kilka morgów ziemi przy ówczesnej ulicy Lwowskiej u zbiegu z ulicami Podgórze[3] i Stanisława Konarskiego, gdzie później założyli warsztat kotlarski[4], będący prekursorem Fabryki Wagonów i Autosanu. Na zakupionym terenie nad Potokiem Płowieckim obaj wybudowali dom[1]. Z uwagi na swoje położenie budynek zyskał też określenie „dom nad potokiem”[5]. W drugiej połowie XIX zabudowania stanowiły część całości kotlarni[6].

Dworek pochodził z 1. połowy XIX wieku i figurował pod adresem ówczesnym ulicy Lwowskiej pod numerem konskrypcyjnym 225[7]. Dom był w stylu dworkowym, parterowy, drewniany, pokryty blachą, wybudowany na planie kwadratu, w środku którego istniało podwórko, wewnątrz posiadał obieg w formie amfilady[8][9]. Według wspomnień Tadeusza Hoffa dom miał kształt podkowy i był wybudowany z drewna modrzewiowego[1]. Posiadał dwie piwnice ze sklepieniami kolebkowymi, miał konstrukcję zrębową, zaś na ścianie wschodniej istniały ganek i weranda[10]. Przód całości budynku przylegał do ulicy Lwowskiej (ulokowano w niem opisaną niżej aptekę)[1]. Od tej części odbiegały równolegle do siebie dwa skrzydła, przedzielone pasażem[9]: w lewym zamieszkiwała rodzina Lipińskich, a w prawym rodzina żyła rodzina Beksińskich (Walenty i Mateusz ożenili się z siostrami Machalskimi)[1]. Pomiędzy skrzydłami stała studnia, wykonana z drewna i obudowana, a przy niej rosła jodła[1]. Z werandy od strony wschodniej istniało zejście stromymi schodami do ogrodu przylegającego od wschodniej strony[11]. Przed 1939 przy domu istniała altanka z bzu[12]. Do lat 70. ogród był zapuszczony, rosły tam bzy i lilie oraz drzewa lipy i sosny[13].

Do końca życia w domu pod numerem 225 zamieszkiwali Mateusz Beksiński (zm. 1886)[14] i Walenty Lipiński (zm. 1897)[15]. W domu zamieszkiwała także rodzina Walentego Lipińskiego, np. jego zięć inż. Henryk Stoy[16], wnuk Kazimierz Stoy, a potem także prawnuk Tadeusz Hoff[1]. W późniejszym czasie zamieszkiwali w nim potomkowie Mateusza: syn Władysław Beksiński, wnuk Stanisław Beksiński, prawnuk Zdzisław Beksiński z rodzinami[17]. Potomkowie Władysława Beksińskiego posiadali dwie przylegające do siebie kamienice przy ul. Jana III Sobieskiego w Sanoku – Stanisław część pod numerem 4, a jego siostra Władysława, żona Franciszka Orawca, część pod numerem 6; przy czym Stanisław był administratorem obu kamienic)[18].

Wspomniana część frontowa budynku od strony została wynajęta i funkcjonowała w niej Apteka „Pod Opatrznością Bożą” (z przynależnym symbolem oka w trójkącie[1]); prowadzili ją od 1905 Piotr Dunin-Wąsowicz (teść mjr. Jana Kosiny), od niego w 1912 nabył ją Henryk Eisenbach[6][19], a po nim syn Juliusz, prowadzący do 1939[1]. Przed 1939 w domu działała Apteka „Pod Opatrznością Boską” Henryka Eisenbacha[20][21][22]. Po wybuchu II wojny światowej aptekę przejął Ukrainiec Emil Macieliński[23]. W trakcie okupacji niemieckiej w części domu (zamieszkiwanej wcześniej przez potomków Lipińskich tj. rodzinę Stoy) Niemcy uruchomili fabrykę marmolady[24]. Według wspomnień osób znających dom w latach 60. i 70. należał wprawdzie do Beksińskich, ale rodzinie wolno było władać tak sporą powierzchnią, wobec czego część domu od ulicy zajmowała inna rodzina o nazwisku Stawarz[25]. Wówczas mieszkanie rodziny Zdzisława Beksińskiego było ulokowane pomiędzy lokalami służącymi za aptekę i sklep[25]. Jego struktura była skonstruowana w zawiłej formie przejść (określana też jako labirynt), istniały tam różne pomieszczenia, schowki, komórki[26]. Wejście do mieszkania znajdowało się na werandzie, skąd za drzwiami w lewo przechodziło się do przedpokoju, w którym zawieszone były portrety przodków z rodziny Beksińskich i Lipińskich[27]. Wprost od wejścia istniał duży pokój, a obok niego mały stanowiący pracownię malarza Zdzisława Beksińskiego[27]. Natomiast na prawo od wejścia było przejście do pokoju Stanisławy Beksińskiej, a dalej do pokoju Tomasza Beksińskiego[27]. Łącznie, w latach 70. mieszkanie Beksińskich liczyło sześć pomieszczeń (cztery pokoje, kuchnia, łazienka)[27].

Na przestrzeni lat budynek był formalnie położony przy ulicy Lwowskiej, Jagiellońskiej (od 1898)[28], Adolf Hitler Strasse 53[29] (w okresie okupacji niemieckiej)[30][31], Karola Świerczewskiego (w latach PRL)[32][29]. W późniejszym czasie dom figurował pod adresem ulicy Jagiellońskiej 41[33] (według innych źródeł 29[34], 39[35], 43[36], 44[37][38], 45[39][40]).

Po zakończeniu wojny i nastaniu Polski Ludowej w dawnej części domu należącej do Lipińskich ulokowano magazyn spółdzielni ogrodniczej[24]. W okresie PRL stan całości zabudowań, mimo dokonywanych remontów, ulegał pogorszeniu, wskutek czego już pod koniec lat 60. zaistniało faktyczne zagrożenie skierowania go do rozbiórki od początku lat 70.[41] W tym czasie w budynku, poza rodziną Beksińskich, zamieszkiwali także inni lokatorzy oraz ulokowano magazyn Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”[42]. W 1972 obiekt pod numerem 43, stanowiący drewniany dom, a poprzednio zakład kotlarski, został włączony do uaktualnionego wówczas spisu rejestru zabytków Sanoka[43][44].

Realna możliwość wyburzenia domu była relacjonowana przez Zdzisława Beksińskiego już w 1973[45]. W 1974 podejmowano wstępne plany zagospodarowania tego terenu (według projektów miały tam powstać np. spółdzielnia, skwer, pawilon)[46]. Według wspomnień malarza decyzja o usunięciu jego rodzinnego domu była podyktowana zamiarem usunięcia „budynków szpecących drogę do partyjnego ośrodka w Arłamowie” (miał on być wręcz świadkiem faktycznego wskazywania przez urzędników przeznaczonych do zniszczenia budowli i oznaczania ich)[47]. W związku z tym rodzina Beksińskich planowała przeprowadzkę do Warszawy już w 1975 i w 1976[48]. Wiosną 1977 artysta zakupił dla rodziny mieszkanie w stolicy[49][17]. W 1977 nastąpiło wywłaszczenie, a majątek zabudowań został wyceniony na 200 tys. zł[50]. Zdzisław Beksiński otrzymał kwotę za wywłaszczenie (potem środki z tego tytułu przeznaczył na zakup mieszkania w Warszawie dla syna Tomasza)[51]. 14 września 1977 z mieszkania do Warszawy wyjechali Zdzisław i Zofia Beksińscy[52]. W opustoszałym już mieszkaniu w Sanoku przez jeszcze dwa tygodnie miał został ich syn Tomasz (udający się wkrotce na studia do Katowic) oraz matka malarza, Stanisława Beksińska, która ostatecznie spędziła w rodzinnym domu jeszcze sześć tygodni[52]

Zabudowania zostały wyburzone[17] i rozebrane w drugiej połowie maja 1979[53][54][44]. Według relacji Jerzego Potockiego decyzję o wyburzeniu podjął I sekretarz PZPR w Sanoku[44]

Do współczesności na terenie ogrodu, gdzie istniał dom, zachowały się szczątki kamiennych schodów, którymi schodziło się z werandy do ogrodu[13].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Zieleniec Beksińskiego w miejscu nieistniejących zabudowań

W miejscu istnienia domu został utworzony skwer[6] pod nazwą Zieleniec Beksińskiego. Na tym obszarze została zachowana studnia. W 2005 w tym miejscu został zasadzony dąb kolumnowy upamiętniający Zdzisława Beksińskiego[42]. Inskrypcja na tabliczce brzmi: W hołdzie wielkiemu sanoczaninowi Zdzisławowi Beksińskiemu. Zarząd Okręgu Bieszczadzkiego LOP. Sanok 11 listopada 2005. Upamiętnienie zostało odsłonięte 10 listopada 2005[55].

Widok nieistniejącego domu został namalowany w formie graffiti na ścianie przy Schodach Serpentyny, odchodzących od ul. 3 Maja w Sanoku.

1 października 2011 otwarto w Sanoku ścieżkę spacerową pod nazwą „Śladami Rodu Beksińskich”, wytyczoną i przebiegającą przez miejsca w mieście związane z rodziną Beksińskich. Na jej trasie umieszczono jedenaście tablic informujących o dokonaniach przedstawicieli rodziny. Tablice wykonano w formie sztalug malarskich z uwagi na działalność Zdzisława Beksińskiego i artystyczne profesje innych członków rodziny[56][57]. Jedna z tablic została umiejscowiona w miejscu dawnych zabudowań domu Beksińskich[10].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i Hoff 1999 ↓, s. 9.
  2. Tomasz Opas, Rynek lokalny, W czasach zaborów i niewoli, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 320.
  3. Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka, Sanok 1998, s. 169.
  4. Ścieżka spacerowa „Śladami Rodu Beksińskich” w Sanoku. 10. Fabryka Wagonów. zymon.com.pl. [dostęp 2014-05-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (17 maja 2014)].
  5. Waldemar Bałda: Sowa i bocian. Opowieść o Posadzie Olchowskiej – III dzielnicy Miasta Sanoka. Kraków: AB Media, 2012, s. 22. ISBN 978-83-935385-7-7.
  6. a b c Andrzej Romaniak: Sanok. Fotografie archiwalne – Tom I. Sanok: Muzeum Historyczne w Sanoku, 2009, s. 388. ISBN 978-83-60380-26-0.
  7. Ścieżka spacerowa „Śladami Rodu Beksińskich” w Sanoku. 9. Dom Beksińskich. zymon.com.pl. [dostęp 2014-05-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 października 2014)].
  8. Beksińscy 2014 ↓, s. 9.
  9. a b Weiss 2016 ↓, s. 22.
  10. a b Ścieżka spacerowa „Śladami Rodu Beksińskich”. Dom Beksińskich. zymon.com.pl. [dostęp 2015-01-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (6 października 2014)].
  11. Weiss 2016 ↓, s. 22, 23, 25.
  12. Hoff 1999 ↓, s. 11, 12.
  13. a b Weiss 2016 ↓, s. 25.
  14. Księga aktów zejść rzym.-kat. Sanok 1878–1904. T. H. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. 116 (poz. 87).
  15. Księga aktów zejść rzym.-kat. Sanok 1878–1904. T. H. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. 262 (poz. 74).
  16. Księga chrztów 1882–1892. Parafia rzymskokatolicka w Sanoku, s. 244 (poz. 120).
  17. a b c Paweł Sawicki. "Nie przekazują żadnych treści" – mówi o swoich obrazach Zdzisław Beksiński. „Tygodnik Sanocki”. Nr 33 (197), s. 6, 18 sierpnia 1995. 
  18. Kamienica 2013 ↓, s. 93.
  19. Paweł Kosina: Helena Kosinówna. Rodzina i sanoccy przyjaciele. Sanok: Stowarzyszenie Przyjaciół Heleny Kosiny w Sanoku, 2006, s. 47. ISBN 83-924210-0-0.
  20. Spis Abonentów sieci telefonicznych Państwowych i Koncesjonowanych w Polsce (z wyjątkiem m. st. Warszawy) na 1938 r.. Warszawa: Państwowe Przedsiębiorstwo „Polska Poczta, Telegraf i Telefon”, 1938, s. 622.
  21. Książka telefoniczna. 1939. s. 706. [dostęp 2015-05-26].
  22. Edmund Słuszkiewicz: Przewodnik po Sanoku i Ziemi Sanockiej. Sanok: Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, 1938, s. 70.
  23. Beksińscy 2014 ↓, s. 23.
  24. a b Hoff 1999 ↓, s. 223.
  25. a b Weiss 2016 ↓, s. 23.
  26. Weiss 2016 ↓, s. 22, 24.
  27. a b c d Weiss 2016 ↓, s. 24.
  28. Marta Szramowiat. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Samorząd miejski Sanoka okresu galicyjskiego. Przemiany gospodarcze w Sanoku. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 32, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  29. a b Beksińscy 2014 ↓, s. 10.
  30. Andrzej Romaniak: Sanok. Fotografie archiwalne – Tom II. Wydarzenia, uroczystości, imprezy. Sanok: Muzeum Historyczne w Sanoku, 2011, s. 138, 166–173. ISBN 978-83-60380-30-7.
  31. Franciszek Oberc. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Okupacyjna administracja Sanoka 1939-1944. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 97, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  32. Marta Tychmanowicz: Karol Świerczewski: człowiek, który się kulom nie kłaniał. Wiadomości wp.pl, 28 marca 2012. [dostęp 2014-10-01].
  33. Spis abonentów sieci telefonicznych państwowych i koncesjonowanych w Polsce (z wyjątkiem m. st. Warszawy). Warszawa: Ministerstwo Poczt i Telegrafów, 1932, s. 513.
  34. Weiss 2016 ↓, s. 13.
  35. Hoff 1999 ↓, s. 218.
  36. Ewa Śnieżyńska-Stolot, Franciszek Stolot, Sztuka Sanoka między Sanokiem a Wschodem, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 948.
  37. Księga zmarłych 1855–1878 Sanok. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. 77 (poz. 75).
  38. Edward Zając: VI. Okres autonomii. 4. Rzemiosło i handel w powiecie sanockim. W: Życie gospodarcze ziemi sanockiej od XVI do XX wieku. Sanok: Stowarzyszenie Inicjowania Przedsiębiorczości, 2004, s. 146. ISBN 83-914224-9-6.
  39. Emil Kardin: Odsłonięte skrzydło. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1978, s. 239.
  40. Weiss 2016 ↓, s. 22, 24, 54, 134.
  41. Beksińscy 2014 ↓, s. 191–192.
  42. a b Waldemar Bałda: Sowa i bocian. Opowieść o Posadzie Olchowskiej – III dzielnicy Miasta Sanoka. Kraków: AB Media, 2012. ISBN 978-83-935385-7-7.
  43. Artur Bata. Działalność Powiatowego Konserwatora Zabytków w Sanoku w 1972 r.. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”. 17–18, s. 92, 1973. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. 
  44. a b c Weiss 2016 ↓, s. 158.
  45. Weiss 2016 ↓, s. 116.
  46. Beksińscy 2014 ↓, s. 193.
  47. Weiss 2016 ↓, s. 115.
  48. Weiss 2016 ↓, s. 116-117.
  49. Weiss 2016 ↓, s. 117.
  50. Beksińscy 2014 ↓, s. 198.
  51. Weiss 2016 ↓, s. 143.
  52. a b Weiss 2016 ↓, s. 122.
  53. Borys Łapiszczak: Sanok w Królestwie Galicji i Lodomerii na dawnej pocztówce i fotografii. Cz. VIII. Sanok: Poligrafia, 2005, s. 97. ISBN 83-918650-2-9.
  54. Olga Ptak 2014 ↓, s. 485.
  55. Tygodnik Sanocki nr 46 (732) z 18 listopada 2005, s. 6.
  56. Sanocki szlak „Śladami Rodu Beksińskich”. esanok.pl. [dostęp 2014-01-01].
  57. Ścieżka spacerowa „Śladami Rodu Beksińskich”. zymon.com.pl. [dostęp 2015-01-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (8 października 2014)].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]