Dom Bractwa Czarnogłowych w Rydze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
dom Bractwa Czarnogłowych
Melngalvju nams
Ilustracja
Państwo

 Łotwa

Miejscowość

Ryga

Położenie na mapie Rygi
Mapa konturowa Rygi, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „dom Bractwa Czarnogłowych”
Położenie na mapie Łotwy
Mapa konturowa Łotwy, w centrum znajduje się punkt z opisem „dom Bractwa Czarnogłowych”
Ziemia56°56′50″N 24°06′25″E/56,947222 24,106944
Strona internetowa
Dom Bractwa Czarnogłowych – fragment elewacji frontowej z zegarem astronomicznym
Dom Bractwa Czarnogłowych – płaskorzeźba przedstawiająca św. Maurycego

Dom Bractwa Czarnogłowych[1] (łot. Melngalvju nams, niem. Schwarzhäupterhaus) – zabytkowy budynek usytuowany na ryskim Starym Mieście (Rātslaukums 7), jeden z symboli Rygi.

Wzniesiony na początku XIV wieku, użytkowany następnie jako siedziba tzw. Bractwa Czarnogłowych – stowarzyszenia, skupiającego bogatych i wolnych (nieżonatych) kupców pochodzenia niemieckiego, mającego znaczne wpływy na dzieje miasta. Nazwa pochodzi od patrona stowarzyszenia – św. Maurycego, którego w ikonografii przedstawiano jako postać o ciemnej karnacji.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Budynek był po raz pierwszy wspomniany w 1334 r. jako „Nowy Dom Wielkiej Gildii”. Służył zarówno kupcom, jak i innym obywatelom Rygi, których większość była wówczas niemieckojęzyczna. Odpowiadał on swą funkcją Dworom Artusa, wznoszonym w tamtych czasach w innych miastach hanzeatyckich. Na parterze i piętrze posiadał pomieszczenia, przeznaczone dla spotkań członków gildii kupieckiej. W piwnicach budynku znajdował się m.in. skład win, w pomieszczeniach na poddaszu przechowywano inne cenniejsze towary[2].

W 1447 r. Rada Miejska Rygi wynajęła największą, paradną salę na piętrze budynku Bractwu Czarnogłowych. Bractwo (w języku łotewskim Melngalvju brālības) działało od połowy XIV w. w całej Liwonii. Była to pierwotnie organizacja typu paramilitarnego, nastawiona na ochronę, a nawet czynną obronę handlowych interesów jej członków. Skupiała młodych, nieżonatych kupców (czasem również przedstawicieli innych „wolnych” zawodów), głównie pochodzenia niemieckiego, którzy po jakimś czasie, po założeniu rodziny i osiedleniu się na stałe, wchodzili z reguły w szeregi patrycjatu miejskiego. Z czasem w bractwie górę wzięły cele handlowo-polityczne, a później również towarzyskie. W XVI w. ogromna większość członków bractwa przyjęła wyznanie reformowane. Bractwo Czarnogłowych było zarządzane przez przełożonych, wybieranych spośród jego członków. Na początku patronem tego stowarzyszenia był św. Jerzy (patron rycerzy i wojowników). Później rolę tę przejął święty Maurycy (męczennik), którego w ikonografii przedstawiano jako postać o ciemnej karnacji. Jego symbol, głowa Maura, wszedł do herbu Czarnogłowych[2]. Przez kilka wieków ich stowarzyszenie posiadało znaczący wpływ na gospodarczy i społeczny rozwój miasta.

Architektoniczna ranga budynku w miejskiej zabudowie wzrosła, gdy na przełomie XVI i XVII w. został on przebudowany, uzyskując ceglaną, bogato zdobioną, manierystyczną fasadę na wzór niderlandzko-flamandzkich domów cechowych. Nie wiadomo, kto był autorem przebudowy – przypuszcza się, że byli to budowniczowie związani z Danią, Bremą albo Gdańskiem[2].

Nazwa „Dom Czarnogłowych” pojawiła się po raz pierwszy w 1687 roku, ale dopiero w 1713 roku przeszedł on na własność Bractwa. W 1895 r. Bractwo zakończyło działalność jako korporacja handlowa, stając się czymś w rodzaju stowarzyszenia społecznego i klubu, zrzeszającego niemieckojęzycznych mieszkańców miasta. Dom pozostawał jego własnością aż do wcielenia Łotwy do Związku Radzieckiego i wyjazdu stąd Niemców w 1940 r.[2]

Przez długie lata wnętrza Domu Czarnogłowych były najbardziej paradnymi pomieszczeniami w mieście. Bywali w nich carowie rosyjscy, królowie Szwecji, liczni książęta. Od września 1920 r. tu odbywały się posiedzenia plenarne rokowań pokojowych wojny polsko-bolszewickiej z lat 1919–1920. Tu także 18 marca 1921 o godz. 20:30 został podpisany traktat pokojowy pomiędzy Rosyjską FSRR i Ukraińską SRR a Rzeczpospolitą, kończący tę wojnę[3]. Informuje o tym tablica pamiątkowa znajdująca się na klatce schodowej wewnątrz budynku[4].

Dom Czarnogłowych został poważnie zniszczony podczas II wojny światowej, 28/29 czerwca 1941 r., kiedy wojska niemieckie ostrzeliwały Rygę. W 1948 roku pozostałe ruiny decyzją władz radzieckich wysadzono w powietrze – nie tylko z powodu dużych zniszczeń budynku, ale także z powodów ideologicznych. Teren po budynku został włączony do znacznie powiększonego placu ratuszowego, obsiany trawą i pozostał niezagospodarowany do 1993 roku. Dopiero wtedy, już w niepodległej Republice Łotewskiej, w ramach przygotowań do obchodów 800-lecia miasta, postanowiono go odbudować. W ciągu czterech lat (1995–1999) budynek został wiernie odtworzony kosztem ok. 4 mln. łatów.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Dom Bractwa Czarnogłowych – Sala Lubeki

Dom Czarnogłowych zbudowany został w stylu gotyckim. Murowany, nakryty został stromym dachem dwuspadowym, którego szczyt sięgnął wysokości 27 metrów. Wzniesiony na rzucie prostokąta o wymiarach 17 na 25 m, jest nieco cofnięty w tył w stosunku do sąsiedniego, równie pięknego Domu Schwabego. Puste pole wypełnia obecnie parterowa kondygnacja z bramą wejściową. Po jej lewej stronie postać Matki Boskiej i herb Rygi, po prawej – św. Maurycego i herb Bractwa. Filary wieńczą figury lwów, trzymających włócznie i tarcze z herbami, a narożnik – rzeźba św. Jerzego w walce ze smokiem. Potężna, manierystyczna fasada, pochodzi z czasów przebudowy budowli na przełomie XVI i XVII w. Wymurowana z czerwonej cegły, z czterema wysokimi blendami, zwraca uwagę kamiennymi detalami, w tym ślepymi maswerkami, wolutami i sterczynami. Na jej szczycie znajduje się wiatrowskaz, przedstawiający świętego Jerzego walczącego ze smokiem. Bezpośrednio poniżej, w szczycie budynku, znajduje się płaskorzeźba przedstawiająca legendarnego króla Artura z berłem i królewskim jabłkiem. Pod płaskorzeźbą znajduje się zegar astronomiczny typu „Calendarium perpetuum” (Wieczny kalendarz). Oryginał został wykonany w 1626 roku przez mistrza zegarmistrzowskiego Matisa. Aktualny zegar jest repliką wykonaną w Ratyzbonie. Oprócz faz księżyca, znaków zodiaku i czasu pokazuje on również datę i dzień tygodnia[2].

Pod zegarem umieszczono herby hanzeatyckich miast (od lewej): Rygi, Bremy, Lubeki i Hamburga, strzeżone z lewej i prawej strony przez lwy. Poniżej herbów znajdują się wykonane z cynku figury przedstawiające (od lewej) Neptuna, alegorie Jedności i Pokoju oraz Merkurego. Były one najmłodszymi elementami wystroju fasady, których autorem był w 1886 r. miejscowy rzeźbiarz August Volz (1851–1926), twórca również stojącego przed budynkiem posągu Rolanda.

We wnętrzu imponuje tzw. Wielka Sala o powierzchni 330 m², w której w 1921 r. odbywały się obrady plenarne delegacji pokojowych i w której został podpisany końcowy dokument traktatu ryskiego (p. wyżej). Została ona przywrócona do dawnej świetności wraz z wszystkimi dekoracjami ściennymi i sufitowymi oraz obrazami, przedstawiającymi szwedzkich królów Gustawa II Adolfa, Karola XI i Karola XII, królową Krystynę i rosyjską carycę Katarzynę II, cara Piotra I i wielkiego księcia Pawła I. Sąsiaduje z nią bezpośrednio tzw. Sala Lubeki o powierzchni 120 m², zdobiona panoramą Lubeki. Na schodach prowadzących do wielkiej sali znajdują się popiersia wybitnych kompozytorów: Johanna S. Bacha, Georga F. Händla, Josepha Haydna, Wolfganga Amadeusza Mozarta, Ludwiga van Beethovena, Franza Schuberta, Richarda Wagnera i Johannesa Brahmsa[2].

Przed budynkiem stoi posąg z 1897 r., przedstawiający Rolanda – bohatera średniowiecznego eposu rycerskiego, popularnego wśród społeczności niemieckiej. Pomnik odrestaurowano w 1999 r.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Dom Bractwa Czarnogłowych w Tallinnie

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Polski egzonim przyjęty na 120. posiedzeniu KSNG.
  2. a b c d e f Mirosław J. Barański: Traktat ryski i Dom Bractwa Czarnogłowych w Rydze [w:] „Na Szlaku” nr e-173 (368), marzec 2021, s. 25-27 [1]
  3. Lech Wyszczelski Wojna o Kresy Wschodnie 1918-1921 Bellona, Warszawa 2011.
  4. Ryga. Może nie bliźniaczka, ale na pewno siostrzane miasto Gdańska

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Byrtek Katarzyna, Jankowiak Mirosław, Popławski Kazimierz: Litwa, Łotwa, Estonia. Explore! guide, wyd. I, ExpressMap Polska Sp. z o.o., Warszawa 2010, ISBN 978-83-7546-203-6, s. 121-122.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]