To jest dobry artykuł

Dom Carlos I (1898)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dom Carlos I
Ilustracja
„Dom Carlos I” na początku służby
Klasa krążownik pancernopokładowy
Historia
Stocznia Armstrong, Elswick Anglia
Położenie stępki 1897
Wodowanie 5 maja 1898
 Portugalia
Nazwa Dom Carlos I
Wejście do służby 8 lipca 1899
 Portugalia
Nazwa Almirante Reis (1910)
Wycofanie ze służby 22 stycznia 1925
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność normalna: 4186 t
Długość całkowita: 118 m
Szerokość 14,4 m
Zanurzenie 5,33 m
Napęd
2 maszyny parowe o mocy 12 500 KM, 12 kotłów parowych, 2 śruby
Prędkość 22 węzły
Uzbrojenie
4 działa 152 mm (4 × I)
8 dział 120 mm (8 × I)
16 dział 47 mm
2 działka 37 mm
5 wt 356 mm
Opancerzenie
pokład 110–37 mm
wieża dowodzenia 102 mm
Załoga 473

Dom Carlos I, od 1910 roku Almirante Reiskrążownik portugalskiej marynarki wojennej z początku XX wieku, jedyny okręt swojego typu. Typowy przedstawiciel krążowników pancernopokładowych budowy brytyjskiej stoczni Armstronga w Elswick. Był największym okrętem marynarki Portugalii swojego czasu. Wszedł do służby w 1899 roku i służył do różnych zadań reprezentacyjnych. Brał udział w rewolucji republikańskiej 1910 roku. W trakcie I wojny światowej został wycofany z czynnej służby z uwagi na zużycie kotłów, a w 1925 roku skreślony z listy floty.

Wyporność okrętu wynosiła 4186 ton. Uzbrojenie główne stanowiły cztery armaty kalibru 152 mm i osiem armat kalibru 120 mm. Napędzały go maszyny parowe, umożliwiające rozwijanie prędkości 22 węzłów.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Okręt został zbudowany w ramach programu wzmocnienia marynarki portugalskiej z lat 90. XIX wieku, ogłoszonego dekretem królewskim z 20 marca 1890 roku[1]. Jego bezpośrednią przyczyną stały się zadrażnienia w stosunkach z Wielką Brytanią w kwestii kolonii afrykańskich[1]. Ambitny program zakładał zbudowanie czterech pancerników obrony wybrzeża i 10 krążowników średniej wielkości, lecz zła sytuacja finansowa kraju umożliwiła zamówienie w ciągu kolejnej dekady tylko pięciu krążowników i jednego niszczyciela[2][3]. Spośród nich, jedynie „Dom Carlos I”, nazwany na cześć aktualnie panującego króla Karola I, był pełnowartościowym krążownikiem, a cztery pozostałe były małymi jednostkami[3]. Został on zamówiony w angielskiej stoczni Armstrong Whitworth w Elswick i przedstawiał typowy przykład „elswickiego krążownika”, jakie były budowane na eksport dla wielu flot, a wzorem dla projektu dla Portugalii był zbudowany wcześniej dla Japonii „Yoshino[4]. Krążownik zamówiono w styczniu 1897 roku[5]. Stępkę pod budowę położono w tym samym 1897 roku, okręt wodowano 5 maja 1898 roku, a ukończono w kolejnym roku[5].

Opis[edytuj | edytuj kod]

Opis ogólny i konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

Okręt przedstawiał typowy krążownik średniej wielkości brytyjskiej budowy przełomu wieków. Kadłub miał podniesiony pokład dziobowy i rufowy z ustawionymi na nich pojedynczymi działami, a na pokładzie śródokręcia, osłoniętym niskim nadburciem, ustawione były na obu burtach działa głównego kalibru i artyleria pomocnicza. Dziobnica była taranowa, a stewa rufowa miała formę nachyloną do przodu, symetryczną do dziobnicy. Nadbudówka dziobowa była niewielka, a sylwetkę okrętu uzupełniały dwa masywne maszty i dwa cienkie wysokie kominy na śródokręciu, pośrodku długości kadłuba[6]. Maszty miały po dwa marsy bojowe[7]. Kadłub był stalowy, pokryty w części podwodnej warstwą drewna i blachą miedzianą[7]. Dno było podwójne, a dodatkową osłonę burt w rejonie kotłowni i maszynowni stanowiły typowe dla krążowników tego okresu przedziały (koferdamy) z węglem[7].

Wyporność normalna wynosiła 4186 ton[4][a]. Długość całkowita wynosiła 118 m, a długość między pionami 110 m[b]. Szerokość kadłuba wynosiła 14,4 m, a zanurzenie 5,33 m[8].

Uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

Uzbrojenie główne stanowiły cztery pojedyncze armaty kalibru 152 mm o długości lufy L/45 (45 kalibrów) oraz osiem pojedynczych armat kalibru 120 mm L/40[c]. Armaty 152 mm, w maskach ochronnych, ustawione były na pokładzie dziobowym, rufowym oraz na sponsonach burtowych pokładu górnego na wysokości masztu dziobowego (mogły one strzelać w pewnym zakresie w kierunku dziobu oraz na burty)[9][6]. Pozostała artyleria ustawiona była na burtach, a ostatnia para armat 120 mm mogła strzelać w kierunku rufy[7]. Salwę burtową tworzyły trzy armaty 152 mm i cztery 120 mm[6].

Uzbrojenie pomocnicze stanowiło 16 dział kalibru 47 mm L/40 i dwa działa rewolwerowe kalibru 37 mm L/25[d]. Działa kalibru 47 mm umieszczone były stanowiskach w burtach na dziobie i rufie (dwie pary, strzelające do przodu i tyłu), na śródokręciu oraz na niższych marsach bojowych[7]. Uzbrojenie stanowiły ponadto 3 karabiny maszynowe[8]. Uzbrojenie uzupełniało pięć pojedynczych wyrzutni torpedowych kalibru 356 mm[4]. Trzy z wyrzutni torped były podwodne, stałe – w stewie dziobowej, strzelająca do przodu, oraz dwie w części dziobowej, strzelające na boki[7]. Dwie dalsze wyrzutnie były nadwodne, ruchome, zainstalowane w burtach za maszynownią[7]. Do wybuchu I wojny światowej pozostały tylko dwie nadwodne wyrzutnie[10].

Opancerzenie[edytuj | edytuj kod]

Opancerzenie stanowił wewnętrzny pokład pancerny o grubości 37 mm w części środkowej i 110 mm na bocznych skosach[e]. Pokład pancerny rozciągał się na całą długość[7]. Ponadto wieża dowodzenia miała pancerz grubości 102 mm[8][f]. Według niektórych źródeł, także działa kalibru 120 mm miały maski ochronne o grubości 76 mm (brak jest informacji o maskach dział kalibru 152 mm)[7].

Napęd[edytuj | edytuj kod]

Napęd stanowiły dwie pionowe czterocylindrowe maszyny parowe potrójnego rozprężania, z dwoma cylindrami niskoprężnymi, wyprodukowane przez firmę Hawthorn, Leslie & Co[7]. Średnice cylindrów wynosiły: 30,5 cala, 49 cali i dwa po 56 cali, a skok tłoków 27 cali[7]. Maszynownia miała łączną moc projektową 12 500 KM i napędzała dwie śruby[8]. Nowością było zastosowanie 12 kotłów wodnorurkowych typu Yarrow[4]. Kotły miały łączną powierzchnię ogrzewalną 2973 m²[11]. Podczas prób okręt rozwinął prędkość 22,15 węzłów przy ciągu wymuszonym (oceniano, że przy dobrej pogodzie może rozwinąć 22,5 węzła)[12]. Na początku I wojny światowej krążownik był zdolny do rozwinięcia 19 węzłów[8]. Zapas paliwa – węgla wynosił normalnie 700 ton, a maksymalnie 1000 ton[7]. Maksymalny zapas węgla był wyjątkowo duży jak na okręty tej wielkości i pozwalał na uzyskanie dużego zasięgu ok. 10 000 mil morskich przy prędkości 10 węzłów, odpowiedniego do służby w portugalskim imperium kolonialnym[4].

Wyposażenie[edytuj | edytuj kod]

Okręt miał elektrownię w postaci maszyn pomocniczych napędzających prądnice[13]. Wyposażony był w trzy reflektory bojowe[7]. W 1902 roku, jako pierwszy w marynarce portugalskiej, otrzymał doświadczalnie radiostację[14]. W 1911 roku wyposażono go w dalmierze optyczne, również jako pierwszy w marynarce Portugalii[14].

Służba[edytuj | edytuj kod]

Obraz krążownika po wejściu do służby, pod banderą królewską
„Almirante Reis”

„Dom Carlos I” był największym okrętem marynarki portugalskiej przez cały okres swojej służby[15]. Banderę portugalską podniesiono na nim 8 lipca 1899 roku[5]. Jako najnowocześniejsza jednostka floty, używany był, oprócz normalnej służby, do celów reprezentacyjnych. W kwietniu 1900 roku pełnił rolę jachtu rodziny królewskiej podczas podróży na Maderę, a 9 kwietnia uczestniczył w obchodach 400-lecia odkrycia Brazylii i był wizytowany przez prezydenta tego kraju w Rio de Janeiro[5]. W sierpniu tego roku, podczas wizyty w Ferrolu, był wizytowany przez hiszpańską rodzinę królewską, a w październiku brał udział w międzynarodowych uroczystościach odsłonięcia pomnika Henryka Żeglarza w Porto, dokąd dowiózł portugalską rodzinę królewską[5]. W styczniu 1901 roku „Dom Carlos I” reprezentował Portugalię na uroczystościach w Portsmouth z okazji pogrzebu królowej Wiktorii[14]. W czerwcu 1902 roku wziął udział w rewii morskiej na redzie Spithead przed Portsmouth z okazji koronacji Edwarda VII, z portugalskim następcą tronu księciem Luísem Filipem[14]. W tym roku też zaczęto na krążowniku pierwsze w marynarce portugalskiej eksperymenty z łącznością radiotelegraficzną[14]. W 1905 roku krążownik wysłano na Maderę w związku z objęciem wyspy kwarantanną z powodu epidemii[14].

Portugalia w tym okresie targana była niepokojami wewnętrznymi. W kwietniu 1906 roku załoga krążownika dołączyła do buntu załogi pancernika obrony wybrzeża „Vasco da Gama”, zakończonego poddaniem się zbuntowanych okrętów[14]. Następnie krążownik został skierowany do remontu, który ukończony został w kolejnym roku. We wrześniu 1907 roku „Dom Carlos I” wszedł w skład Dywizjonu Treningowego, grupującego najbardziej wartościowe okręty[14]. W 1908 roku zamordowano króla, którego imię nosił okręt, i na tron wstąpił jego następca Manuel II. Wiosną 1910 roku krążownik złożył wizytę w Argentynie z okazji stulecia niepodległości[14]. 4 października 1910 roku, gdy doszło do rewolucji republikańskiej w Portugalii, „Dom Carlos I” przebywał w Lizbonie. Jego załoga początkowo nie przyłączyła się do dwóch innych zbuntowanych krążowników „Adamastor” i „São Rafael”, lecz wieczorem tego dnia została skutecznie zaagitowana i dołączyła do rewolucjonistów, przy czym zabito dowódcę okrętu i trzech przeciwnych rewolucji oficerów[14]. Marynarze krążownika następnie brali udział w krótkotrwałych starciach, które doprowadziły do obalenia monarchii. Zaraz po tym, w grudniu 1910 roku monarchistyczną nazwę okrętu zmieniono na „Cândido Reis”, a ostatecznie „Almirante Reis” (na cześć jednego z przywódców rewolucji – admirała Carlosa Cândido dos Reis – zmarłego w jej trakcie)[14][4].

Krążownik pozostawał w służbie w czasie I wojny światowej. Początkowo, gdy Portugalia była neutralna, w latach 1914–1915 ochraniał konwoje między Portugalią a jej koloniami (Angolą i Mozambikiem)[14]. Nadwerężyło to jednak kotły okrętu, które wymagały remontu, i sprawiło, że nie był już używany aktywnie w dalszej części wojny, gdy Portugalia przystąpiła w 1916 roku po stronie ententy[4]. W styczniu 1916 roku wyszedł ostatni raz w morze, po czym został skierowany do rezerwy[16]. W 1917 roku wymieniono walczaki kotłów, lecz okazało się to niewystarczające[16]. W kwietniu 1918 roku okręt został rozbrojony i przekształcony w hulk mieszkalny[16][g]. Okręt został skreślony z listy floty 22 stycznia 1925 roku, po czym miesiąc później sprzedany do Holandii w celu złomowania[16][4]. Według jednej z wersji kadłub okrętu został następnie przejęty przez marynarkę holenderską, po czym zbombardowany i zatopiony przez Niemców w 1940 roku, lecz brak jest wiarygodnego potwierdzenia tej historii[16].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wyporność 4186 t podawana jest w większości źródeł, bez bliższego określenia (Jane’s... 1919 ↓, s. 288, Conway’s... 1979 ↓, s. 378). W źródle z epoki podana jest też 4250 t (Notes on Naval Progress 1899 ↓, s. 108)
  2. Długość całkowita według Notes on Naval Progress 1899 ↓, s. 108 (w oryginale 387 stóp – 117,96 m), natomiast Lisycyn 2015 ↓, s. 267 podaje 117 m. Publikacje na ogół podają tylko długość między pionami 360 stóp 10 cali (109,98 m) według Conway’s... 1979 ↓, s. 378 lub 110 m według Lisycyn 2015 ↓, s. 267, natomiast Notes on Naval Progress 1899 ↓, s. 108 podaje 360 stóp (109,73 m).
  3. Kaliber dział 152 mm podaje Lisycyn 2015 ↓, s. 267 (odnosząc się do używania w Portugalii dział brytyjskiego kalibru 152 mm i niemieckiego 149 mm), oraz Jane’s... 1919 ↓, s. 288 (6 cali), natomiast Conway’s... 1979 ↓, s. 378 podaje ogólnikowo działa kalibru 5,9 cala (=149 mm).
  4. 16 dział 47 mm podaje Lisycyn 2015 ↓, s. 267 w tekście głównym i Conway’s... 1979 ↓, s. 378 (3-funtowe). Być może do wybuchu I wojny światowej liczba dział 47 mm zmniejszyła się do 14, jak podaje część źródeł (Jane’s... 1919 ↓, s. 288, Bałakin 1999 ↓, s. 22 i Lisycyn 2015 ↓, s. 267 w tabeli). Źródło z 1899 roku, przed wejściem do służby, podawało 12 dział 47 mm, 6 dział 37 mm i 4 karabiny maszynowe (Notes on Naval Progress 1899 ↓, s. 108)
  5. Tak według Lisycyn 2015 ↓, s. 267, Anca i Mitiuckow 2011 ↓, s. 19, Conway’s... 1979 ↓, s. 378 (w tym ostatnim, odpowiednio 1,5" i 4,3"). Według źródła z epoki, pokład miał pancerz w płaskiej części grubości 1,75" (44 mm), a na skosach 4" (102 mm) (Notes on Naval Progress 1899 ↓, s. 108)
  6. Według źródeł z epoki, wieża dowodzenia miała pancerz 100 mm. Notes on Naval Progress 1899 ↓, s. 108
  7. W starszych publikacjach spotykana jest też wersja, że w 1918 roku okręt częściowo rozebrano i skierowano do długotrwałego remontu, ostatecznie nie zakończonego, i wycofano go w 1923 roku (np. Jane’s... 1919 ↓, s. 288, Conway's All The World's Fighting Ships 1906–1921. Robert Gardiner, Randal Gray (red.). Londyn: Conway Maritime Press, 1985, s. 372. ISBN 0-85177-245-5. (ang.))

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Anca i Mitiuckow 2011 ↓, s. 12.
  2. Lisycyn 2015 ↓, s. 264.
  3. a b Conway’s... 1979 ↓, s. 377.
  4. a b c d e f g h Lisycyn 2015 ↓, s. 267.
  5. a b c d e Anca i Mitiuckow 2011 ↓, s. 13.
  6. a b c Na podstawie rysunku Bałakin 1999 ↓, s. 22
  7. a b c d e f g h i j k l m Notes on Naval Progress 1899 ↓, s. 108.
  8. a b c d e Bałakin 1999 ↓, s. 22.
  9. Conway’s... 1979 ↓, s. 378.
  10. Jane’s... 1919 ↓, s. 288.
  11. Notes on Naval Progress 1899 ↓, s. 108, w oryginale 32 000 stóp kwadratowych.
  12. Notes on Naval Progress 1899 ↓, s. 145.
  13. Notes on Naval Progress 1899 ↓, s. 109.
  14. a b c d e f g h i j k l Anca i Mitiuckow 2011 ↓, s. 14-15.
  15. Na podstawie Conway’s... 1979 ↓, s. 377-379 i Conway's All The World's Fighting Ships 1906–1921. Robert Gardiner, Randal Gray (red.). Londyn: Conway Maritime Press, 1985, s. 372-375. ISBN 0-85177-245-5. (ang.)
  16. a b c d e Anca i Mitiuckow 2011 ↓, s. 16.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Alejandro A. Anca, Nikołaj Mitiuckow. Krążowniki Portugalii. „Okręty Wojenne”. Nr 5/2011. XVIII (109), wrzesień – październik 2011. Tarnowskie Góry: Wydawnictwo Okręty Wojenne. ISSN 1231-014X. 
  • Conway’s All The World’s Fighting Ships 1860–1905. Robert Gardiner, Roger Chesneau, Eugene Kolesnik (red.). Londyn: Conway Maritime Press, 1979. ISBN 0-85177-133-5. (ang.)
  • Jane's Fighting Ships of World War I. John Moore (wstęp). Wyd. reprint 2001. Londyn: Random House Group, 1919. ISBN 1-85170-378-0.
  • Siergiej Bałakin. WMS małych stran Jewropy 1914-1918 gg. „Morskaja Kollekcyja”. Nr 3/1999 (27), 1999. Moskwa (ros.). 
  • Fiodor Lisycyn: Kriejsiera Pierwoj Mirowoj. Unikalnaja encykłopiedija. Moskwa: Jauza – Eksmo, 2015, seria: Arsenał Kollekcyja. ISBN 978-5-699-84344-2. (ros.)
  • Office of Naval Intelligence: Notes on Naval Progress. U.S. Government Printing Office, listopad 1899, seria: General Information Series: Information from Abroad. No. XVIII.