Dopełniacz (przypadek)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy językoznawstwa. Zobacz też: dopełniacz w biologii.

Dopełniacz (łac. genetivus) – drugi przypadek deklinacji, odpowiada na pytania: kogo? czego?. Używany w relacjach przynależności, jak np. w wyrażeniu kot Ali. W języku polskim ma o wiele szersze zastosowanie – używany jest zamiast biernika przy czasownikach w formie przeczącej, przy wielu innych, np. udzielić wywiadu,. Oprócz mianownika jest najczęściej występującym przypadkiem w języku polskim[1].

Język polski[edytuj]

Funkcje dopełniacza w zdaniu polskim[edytuj]

Dopełniacz może występować jako[1]:

Formy dopełniacza[edytuj]

W przypadku rzeczowników żywotnych forma dopełniacza jest równa formie biernika: Nie miałachłopca, ale dwie dziewczynki (D), Widzę tego chłopca[2]. Końcówką liczby pojedynczej dla dopełniacza są: dla rodzaju męskiego dla rzeczowników żywotnych -a (wyjątki: wół, bawół), dla nieżywotnych -a i -u[3], dla rodzaju żeńskiego -y, -i. W liczbie mnogiej rzeczowniki rodzaju męskiego przyjmują końcówki -ów, -y, -i, żeńskie -y, -i lub też nie przyjmują żadnej końcówki (np. kobiet), w rodzaju nijakim albo nie ma końcówki, albo jest nią -ów[4]. Formy dopełniaczowe mogą przysparzać kłopotów poprawnościowych, np. czy używać formy meczów czy meczy[5].

Łacina[edytuj]

Końcówki[edytuj]

W poszczególnych deklinacjach dopełniacz odznacza się następującymi końcówkami[6]:

deklinacja I deklinacja II deklinacja III deklinacja IV deklinacja V
Mianownik -a -us, -um różne -us, -u -es
Dopełniacz -ae -i -is -us -i

Funkcje w zdaniu[edytuj]

W języku łacińskim najważniejszą funkcją jest wyrażenie relacji posiadania (genetivus posessivus) Może występować w funkcji przydawki dopełniaczowej: fructus arborisowoc drzewa, a także orzecznika: domus est patrisdom jest ojca[7].

Inne konstrukcje dopełniaczowe[8]:

  • genetivus qualitatis – wyraża jakość lub cechę: vir magni ingeniibardzo utalentowany mężczyzna
  • genetivus subiectivus (dopełniacz podmiotowy) – wyraża osobę lub rzecz, która jest wykonawcą czynności: amor matrismiłość matki (matka, która kocha)
  • genetivus obiectivus (dopełniacz dopełnieniowy) – wyraża osobę lub rzecz, na której jest wykonywana czynność: odium hominum → nienawiść do ludzi
  • genetivus partitivus (dopełniacz cząstkowy) – oznacza część całości, występuje przy stopniu wyższym lub najwyższym, a także zaimkach i liczebnikach: fratrum maior natustarszy z braci
  • genetivus criminis – wyraża winą lub zbrodnię i występuje po takich czasownikach jak accuso (oskarżać), convinco (dowodzić, przekonywać), damno, condemno (skazywać za coś)
  • genetivus pretii (dopełniacz ceny) występuje po takich czasownikach jak aestimo, facio, habeo, puto (szacować, cenić)

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b Nagórko 2007 ↓, s. 113.
  2. Nagórko 2007 ↓, s. 142.
  3. Nagórko 2007 ↓, s. 144-145.
  4. Nagórko 2007 ↓, s. 145.
  5. Mirosław Bańko: meczów czy meczy?. W: Poradnia językowa PWN [on-line]. [dostęp 2017-12-11].
  6. Wielewski 1992 ↓, s. 21.
  7. Wielewski 1992 ↓, s. 75.
  8. Wielewski 1992 ↓, s. 76-79.

Bibliografia[edytuj]

  • Alicja Nagórko: Zarys gramatyki polskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2007. ISBN 978-83-01-15390-8.
  • Marceli Wielewski: Krótka gramatyka języka łacińskiego. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992. ISBN 83-02-00754-4.