Droga śmierci Mińsk-Czerwień

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zamek Piszczałowski w Mińsku, tzw."wołodarka"
Siedziba i więzienie "amerykanka" NKWD w Mińsku, ob. siedziba białoruskiego KGB
Tablica na terenie kościoła św. Stanisława Kostki w Warszawie, upamiętniająca ofiary masakr więziennych NKWD, w tym ofiary marszu śmierci z Mińska

Droga śmierci Mińsk-Czerwień – szlak kaźni więźniów, m.in. obywateli polskich, eskortowanych przez NKWD w czerwcu 1941 roku.

Opis[edytuj | edytuj kod]

W chwili ataku Niemiec na ZSRR w więzieniu w Mińsku przebywała duża liczba członków Związku Walki Zbrojnej. Byli tam m.in. rtm. Chrząszczewski i dr May z Kowna. Byli też kpt. Janusz Szlaski[1] – późniejszy komendant Okręgu Nowogródzkiego, por. Aleksander Polanko ps. „Kalikst” – szef łączności Okręgu Białystok, kpt. Władysław Bruliński ps. „Oskar” – szef BlP Okręgu Białystok i mjr Józef Roczniak.

24 czerwca 1941 NKWD rozpoczęło ewakuację więzienia. Część więźniów wymordowano jeszcze przed jej rozpoczęciem (m.in. kurierkę Komendy Głównej „Teresę”). Pozostałych pędzono pod silną eskortą szosą Śmiłowicze-Ihumeń (Czerwień)-Mohylew. Ogólna liczba ewakuowanych więźniów wynosiła kilkanaście tysięcy osób[2]. Słabszych dobijano w drodze strzałami rewolwerowymi. Wśród zastrzelonych znaleźli się między innymi prezes Sądu Okręgowego w ŁuckuTadeusz Giedroyć[3], kurier i przewodnik przez granicę Kazimierz Gumowski oraz por. Aleksander Polanko.

Po czterech dniach kolumna więźniów licząca wówczas już tylko ok. 2000 osób dotarła do Czerwienia. Tam w pobliskim lesie rozstrzelano kolejne kilkaset osób. Resztę pędzono dalej. Wreszcie NKWD zdecydowało się porzucić więźniów, a bardziej „niebezpiecznych” rozstrzelać. Strzelano również do tych, którzy zdecydowali się na ucieczkę sugerowaną przez strażników.

W ramach ewakuacji zamordowano wielu Litwinów osadzonych przedtem w więzieniach w Kownie i Wilnie, m.in. Kazimierasa Bizauskasa, ostatni raz widzianego w Bigosowie.

Z wielotysięcznej grupy ewakuowanych uratowało się zaledwie kilkaset osób. Wśród uratowanych byli: dr Stanisław May i rtm. Wincenty Chrząszczewski, kpt. Janusz Szlaski, kpt. Władysław Bruliński i pchor. Witold Daszkiewicz, Grażyna Lipińska. Dali oni świadectwo prawdzie.

Prowadzone śledztwa[edytuj | edytuj kod]

Pion śledczy IPN (Oddziałowa komisja ścigania zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Warszawie) prowadził śledztwo w sprawie dotyczącej masowych zabójstw obywateli polskich – więźniów więzienia w Mińsku, dokonywanych przez funkcjonariuszy NKWD, w okresie od 17 września 1939 do końca czerwca 1941 o sygnaturze (S 46/05/Zk).

Przedmiotowe śledztwo swym zakresem przedmiotowym obejmuje mordy dokonane przez funkcjonariuszy NKWD na ludności polskiej w okresie od 17 września 1939 do końca czerwca 1941 (tj. ewakuacji więzienia w Mińsku), nie tylko w samych więzieniach w Mińsku, ale i na trasie ewakuacji z Mińska do miejscowości Ihumień (tzw. „Marsz Śmierci”). W oparciu o zgromadzony materiał dowodowy ustalono, że w Mińsku były dwa więzienia prowadzone przez NKWD: 1./ więzienie Centralne, które mieściło się w dawnym zamku Sapiehów, 2./ tzw. „Okrąglak” lub „Amerykanka”. Więzienia te były we wrześniu 1939 przepełnione – znajdowało się w nich 2 razy więcej więźniów niż było miejsc w celach. Likwidacja obu więzień rozpoczęła się w nocy z 22/23 czerwca 1941. Nieustalona do chwili obecnej liczba więźniów została zamordowana przez NKWD na terenie więzień, część więźniów została wywieziona transportem kolejowym, zaś pozostałych więźniów podzielono na grupy i wyprowadzono z mińskich więzień, gnając ich w kierunku miejscowości Ihumień (Czerwień). Grupy były prowadzone w pewnych odległościach. Marsz ten trwał kilka dni. W czasie tego marszu NKWD mordowało więźniów, a ciała były pozostawiane przy drodze. Z wyprowadzonych z Mińska więźniów w ilości około kilku tysięcy do Czerwienia dotarła zaledwie grupa około 2 tys. więźniów. W Czerwieniu funkcjonariusze NKWD na grupie ocalałych z „Marszu Śmierci” więźniów, zaczęli ponownie dokonywać zabójstw. Mord w Czerwieniu przeżyło zaledwie kilkadziesiąt osób, a to dzięki temu, że enkawudziści uciekli przed niemieckim bombardowaniem. Obecnie trwają dalsze czynności mające na celu ustalenie liczby osób pomordowanych i ich tożsamości. Czynności są także prowadzone w zakresie ustalenia obecnie żyjących pokrzywdzonych lub osób dla nich najbliższych celem zabezpieczenie materiału dowodowego. Ponadto na bieżąco są przesłuchiwani ustaleni pokrzywdzeni i prowadzona jest analiza materiałów archiwalnych. Celem tego śledztwa jest także ustalenie sprawców ww. czynów oraz osób wydających, w tym zakresie rozkazy[4].

Śledztwo prowadzi IPN w Szczecinie nr sygn. S 57/09/Zk [5]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kpt./ppłk. Janusz Prawdzic-Szlaski – od listopada 1940 szef Oddziału II Komendy Obszaru II. Po aresztowaniu komendanta Obszaru mjr. Józefa Spychalskiego ps. „Samufa”, został p.o. komendanta Obszaru. Aresztowany w lutym 1941 w Białymstoku, przebywał w więzieniu na Łubiance, a następnie w Mińsku. Na początku czerwca 1941 został skazany na karę śmierci.
  2. Według relacji ppłk. Janusza Prawdzic-Szlaskiego.
  3. życiorys T. Giedroycia na stronie korporacji „Welecja”.
  4. Wykaz śledztw prowadzonych przez OKBZPNP w Warszawie, dostępny 8.09.2008.
  5. [1]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Lesław Marian Bartelski: AK. T. 1, Podziemna armia 27.IX.1939-30.VI.1943. Warszawa: Tekst, 1990. ISBN 83-85188-00-2.
  • Longin Tomaszewski: Kronika Wileńska 1939-1941 : z dziejów Polskiego Państwa Podziemnego. Warszawa: Pomost, 1990.
  • Lipińska G., Jeśli zapomnę o nich..., 1990
  • Stankiewicz-Januszczak, J., Marsz śmierci – ewakuacja więźniów z Mińska do Czerwieni 24-27 czerwca 1941 r., Volumen (1999)
  • Joanna Stankiewicz-Januszczak, Dziś mówię ludziom, co mówiłam Bogu, Gdynia: ASP Rymsza, 2002, ISBN 83-914184-9-9, OCLC 749330588.
  • Petruitis J., Kaip jie mus sušaudė, Kaunas, 1942, 1990 (lit.)
  • Tumas J. Kelias į Červenę, Vilnius, 1990 (lit.)