Dunkierka (film 2017)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy filmu z 2017 roku. Zobacz też: inne znaczenia tego pojęcia.
Dunkierka
Dunkirk
Plakat filmu
Plakat filmu
Gatunek wojenny, dramat
Rok produkcji 20162017
Data premiery 13 lipca 2017[1]
21 lipca 2017 (Polska)[2]
Kraj produkcji  Stany Zjednoczone
 Wielka Brytania
 Francja
 Holandia[3]
Język angielski
Czas trwania 106 minut[4]
Reżyseria Christopher Nolan
Scenariusz Christopher Nolan
Główne role Tom Hardy
Mark Rylance
Kenneth Branagh
Aneurin Barnard
Fionn Whitehead
Harry Styles
Jack Lowden
Cillian Murphy
Muzyka Hans Zimmer
Zdjęcia Hoyte van Hoytema
Scenografia Nathan Crowley
Kostiumy Jeffrey Kurland
Montaż Lee Smith
Produkcja Christopher Nolan
Emma Thomas
Wytwórnia Syncopy Inc.
Dystrybucja Warner Bros.
Budżet 100 mln USD[5][6]
Przychody brutto 527,3 mln USD[7]
Nagrody
3 Oscary (z 8 nominacji)
Strona internetowa

Dunkierka (ang.: Dunkirk) – amerykańskobrytyjskofrancuskoholenderski film wojenny w reżyserii Christophera Nolana, którego premiera miała miejsce 13 lipca 2017 roku w Londynie. Sam reżyser określa swoje dzieło jako „historię przetrwania” i „film trzymający w napięciu”[8].

Film opowiada o Operacji Dynamo, która została przeprowadzona w dniach od 26 maja do 4 czerwca 1940 roku. Była to ewakuacja Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, wojsk francuskich i belgijskich z Dunkierki do Wielkiej Brytanii, dzięki której uratowano 338 226 żołnierzy[9][10].

Film przedstawia historię z trzech przeplatających się perspektyw – lądu, morza i powietrza. Każda z nich prezentuje wydarzenia rozgrywające się w innych ramach czasowych, pierwsza przedstawia trwającą tydzień historię uciekającej przed niemieckimi wojskami piechoty; druga ukazuje wydarzenia rozgrywające się w ciągu jednego dnia na cywilnym statku, który wyruszył na pomoc żołnierzom; a ostatnia, opowiada – trwającą jedynie godzinę – historię pilotów myśliwców Spitfire, którzy ubezpieczają uciekających z Dunkierki żołnierzy[11][12].

Dunkierka otrzymała bardzo pozytywne recenzje od krytyków i zdobyła trzy Oscary za montaż, dźwięk oraz montaż dźwięku. Zarobiła 527,3 miliona dolarów amerykańskich przy budżecie wynoszącym 100 milionów. Według stanu na 21 kwietnia 2018 roku.

Obsada[edytuj | edytuj kod]

W roli cameo pojawia się także Michael Caine, który rozmawia przez radio z pilotem Royal Air Force[13].

Cillian Murphy
(dygoczący żołnierz)
Mark Rylance
(Dawson)
Tom Hardy
(Farrier)


Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Christopher Nolan rozmyślał nad nakręceniem Dunkierki już około 20 lat przed premierą filmu, w środku realizacji Śledząc[14]. Wraz ze swoją dziewczyną, producentką Emmą Thomas (obecnie jest jego żoną), dołączyli do przyjaciela żeglującego małym jachtem z Anglii przez kanał La Manche do Dunkierki. Według Nolana podróż trwała 19 godzin[15] i zakończyła się w środku nocy[14], morze było niewiarygodnie niespokojne, a wiatr był okrutnie zimny[15]. Stwierdził, że „[Podróż trwało tak długo] I to bez ludzi zrzucających bomby na nas. Nie byliśmy w strefie wojny”[14]. Dodał także, że w trakcie tego bardzo intensywnego przeżycia „zostało zasiane w nim ziarno”[15]. Po premierze filmu Interstellar w 2014 roku, Christopher Nolan rozmawiał ze swoją żoną na temat następnego filmu, nad którym wspólnie będą pracować. To ona przypomniała i zwróciła uwagę reżysera na książki o tematyce związanej z wydarzeniami, które miały miejsce na wybrzeżu Dunkierki[16]. Nolan twierdzi, że historia Operacji Dynamo nie była opowiedziana w nowoczesnym kinie od 1958 roku, gdy Leslie Norman nakręcił czarno-biały film Dunkierka, w którym wystąpili John Mills i Richard Attenborough. Według niego jednym z powodów było to, że tak ogromne wydarzenia muszą być przedstawione na olbrzymią skalę, a to wymaga odpowiedniego budżetu. Wytwórnie filmowe w Stanach Zjednoczonych, które mogą wyłożyć duże pieniądze na film, są zainteresowane tworzeniem filmów o Amerykanach, a ci nie brali udziału w tej ewakuacji wojsk alianckich. Nolan podjął się tworzenia tego filmu dopiero wtedy, gdy uzyskał pewność, że będzie mógł nakręcić brytyjski film, ale z amerykańskim budżetem[14].

W trakcie przygotowań do produkcji filmu, Nolan spędził kilka dni jeżdżąc po Anglii i rozmawiając z weteranami, którzy brali udział w Operacji Dynamo[15]. Otrzymał także pomoc od Imperial War Museum oraz historyka Joshui Levine’a, który opracował książkę zatytułowaną „Forgotten Voices of Dunkirk,” i został konsultantem w sprawach historycznych przy produkcji Dunkierki. Filmowcy skontaktował się także z lotnikiem Danem Friedkinem, który posiada sześć Spitfireów. Rozmawiali z nim na temat charakteryzacji samolotów, o tym jak latają te maszyny oraz o przeciążeniach działających na pilotów[14]. Przed napisaniem scenariusza opracował on precyzyjną „matematyczną strukturę” dla historii. Ta struktura miała znaczący wpływ na tworzenie ścieżki dźwiękowej przez długoletniego współpracownika Nolana – kompozytora Hansa Zimmera. Skomponowanie muzyki do filmu zajęło rok[17]. W maju 2016, w Dunkierce rozpoczęły się zdjęcia do filmu[18]. Duża część produkcji filmu odbywała się w Dunkierce, a główna obsada spędziła kilka tygodni na treningu na plaży i na oceanie[15]. W filmie ograniczono CGI, a filmowcy starali się odnaleźć prawdziwe statki i samoloty, które są jak najbardziej podobne do tych, które rzeczywiście brały udział w Operacji Dynamo. Do destrukcji samolotów na planie używano replik, a nie antyków[14].

Nolan twierdzi, że nie chciał tworzyć typowego filmu wojennego, a zamiast tego pragnął nakręcić film trzymający w napięciu[15], chciał opowiedzieć historię przede wszystkim poprzez obrazy[19]. Pomimo że studio dało mu „wolną drogę” w kwestii zrobienia filmu, to Nolan nakręcił film, który został sklasyfikowany jako PG–13, a nie tak jak większość filmów z tego gatunku jako R. Reżyser oznajmił, że nie chciał robić filmu, którego intensywność bazuje na „makabrze i rozlewaniu krwi”, lecz na rytmie, wzrastającym napięciu oraz pokrywających się historiach[15]. Według Nolana w filmie użyto „języka thrillera Hitchcocka” do stworzenia natychmiastowej empatii z bohaterami występującymi na ekranie[20]. W Dunkierce występują fikcyjni bohaterowie zainspirowani prawdziwymi uczestnikami Operacji Dynamo[17]. Nolan nie chciał dotykać polityki, więc w filmie nie występują postacie historyczne to jest brytyjski premier Winston Churchill[21]. Dialogi i przedakcja są ograniczone do minimum[20].

Dunkierka jest najkrótszym filmem wyreżyserowanym przez Christophera Nolana od czasu pełnometrażowego debiutu reżysera z 1998 roku – filmu Śledząc[22]. Scenariusz Dunkierki ma jedynie 76 stron[16], jest w przybliżeniu o połowę krótszy niż typowy scenariusz filmu Nolana[20]. Według reżysera, scenariusz został napisany na zasadach muzycznych. Opiera się na iluzji dźwiękowej zwanej dźwiękiem Sheparda[13].

Gaża Christophera Nolana wyniosła 20 milionów dolarów amerykańskich plus 20 procent zysków z filmu. Jest to największa pensja dla reżysera od czasu, gdy Peter Jackson wynegocjował taką samą gażę za wyreżyserowanie filmu King Kong[23].

Dobór obsady[edytuj | edytuj kod]

Na obsadę Dunkierki składają się zarówno uznani brytyjscy i irlandzcy aktorzy, jak i mało znani, młodzi aktorzy, bowiem Christopher Nolan nie zgodził się, aby młode postacie grali starsi aktorzy[17]. W grudniu 2015 roku ujawniono, że w obsadzie znaleźli się Mark Rylance, Kenneth Branagh i Tom Hardy[24]; w marcu 2016 roku ogłoszono, że do obsady dołączyli Fionn Whitehead[25], Jack Lowden, Aneurin Barnard[26] oraz Harry Styles[27]; w kwietniu okazało się, że w filmie zagra także Cillian Murphy[28].

Promocja[edytuj | edytuj kod]

Wraz z premierą filmu Legion samobójców, 4 sierpnia 2016 zadebiutował – trwający około minuty – pierwszy zwiastun Dunkierki[29][30]. 14 grudnia 2016 zadebiutował drugi, trwający około dwóch minut zwiastun[31]. Przed niektórymi pokazami filmów Łotr 1. Gwiezdne wojny – historie w grudniu 2016, Kong: Wyspa Czaszki w marcu 2017 oraz Wonder Woman w czerwcu 2017 w kinach IMAX widzowie mogli ujrzeć ponad pięciominutowy prolog Dunkierki[32][33]. W telewizji w Stanach Zjednoczonych, w trakcie meczów NBA pokazywany był spot promujący film[34]. 5 maja 2017 zadebiutował kolejny zwiastun produkcji Christophera Nolana[35], został wpierw poprzedzony opublikowaniem 1 maja 2017 15–sekundowego teasera[36].

Premiera[edytuj | edytuj kod]

Premiera Dunkierki odbyła się w Londynie 13 lipca 2017, a polska 21 lipca 2017[2]. Film pojawił się w kinach formacie cyfrowym, IMAX, 35mm oraz 70mm[37]. Format 70 mm był dostępny w 125 kinach. Było to największe wykorzystanie tego formatu od 25 lat[38].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Dochód[edytuj | edytuj kod]

Budżet filmu Dunkierka wyniósł 100 milionów dolarów amerykańskich[5][6]. Według danych na 21 kwietnia 2018 roku, film zarobił 190,1 mln dolarów amerykańskich w Stanach Zjednoczonych oraz 337,2 mln w pozostałych krajach, czyli łącznie 527,3 mln dolarów amerykańskich na całym świecie[7]

Według prognoz poprzedzających premierę Dunkierki, w premierowy weekend film miał zarobić 35–40 milionów dolarów w Stanach Zjednoczonych. Jednakże prognozy okazały się niedoszacowane i na otwarcie film zarobił 50,5 mln dolarów amerykańskich dzięki czemu został najlepiej zarabiającym filmem weekendu, w którym zadebiutował. Film był pokazywany w 3720 amerykańskich kinach. Dla reżysera Christophera Nolana jest to czwarte najlepsze otwarcie w karierze po filmach[39]: Mroczny rycerz powstaje (2012) – 160 887 295 USD[40], Mroczny rycerz (2008) – 158 411 483 USD[41] i Incepcja (2010) – 62 785 337 USD[42] oraz trzecie najlepsze otwarcie filmu, którego akcja rozgrywa się przynajmniej częściowo w czasach II wojny światowej po[39]: Captain America: Pierwsze starcie (2011) – 65 058 524 USD[43] i Pearl Harbor (2011) – 59 078 912 USD[44].

W ten sam weekend poza granicami Stanów Zjednoczonych film zarobił 46,8 mln dolarów amerykańskich (55,4 mln dolarów amerykańskich w okresie 13–23 lipca 2017). Lepszy wynik od Dunkierki osiągnął tylko film animowany Dru, Gru i Minionki, który zarobił w analogicznym okresie 48 mln dolarów amerykańskich. Dunkierka zarobiła w pierwszy weekend 12,4 mln dolarów amerykańskich w Wielkiej Brytanii, 10,3 mln dolarów amerykańskich w Korei Południowej oraz 4,7 mln dolarów amerykańskich w Austrii. Film zarobił także 4,9 mln dolarów amerykańskich we Francji w okresie 19–23 lipca 2017 roku (w tym 2,2 mln dolarów amerykańskich przed weekendem)[45].

W polskich kinach Dunkierkę obejrzało 640 981 widzów[46], z czego na otwarcie film zobaczyło 116 429 osób. Jest to trzeci wynik otwarcia wśród produkcji wyreżyserowanych przez Christophera Nolana. Polskie kina otrzymały 237 kopii Dunkierki[47].

Dunkierka uzyskała ocenę A- w ankietach przygotowanych przez CinemaScore i przeprowadzanych wśród widowni filmu. Oznacza to, że film podoba się widzom i istnieje duże prawdopodobieństwo, że liczba widzów w kolejnych tygodniach drastycznie się nie zmniejszy[39].

Krytyka[edytuj | edytuj kod]

W serwisie Rotten Tomatoes film uzyskał wynik 92% ze średnią ocen 8,6/10 na podstawie 376 recenzji[48], natomiast na portalu Metacritic średnia ocen z 53 recenzji wyniosła 94 punkty na 100[49].

Bill Goodykoontz z serwisu Arizona Republic stwierdził, że Dunkierka jest genialnym filmem i najlepszym, który wyreżyserował Christopher Nolan[50]. Blake Goble z portalu Consequence of Sound stwierdził, że dzięki zmieszaniu techniki, historii oraz „tematycznego wezwania do akcji” jest to klasyczny, a jednocześnie modernistyczny film akcji, który będzie oglądany i analizowany w szkołach oraz klubach filmowych w najbliższych latach[51]. Daniel Krupa z portalu IGN określił film jako monumentalny, niekonwencjonalny oraz często oszałamiający[52]. Kate Taylor z The Globe And Mail napisała, że Dunkierka technicznie budzi strach i podziw, jest narracyjnie pomysłowa oraz złożona tematycznie. Dodała także, że Dunkierka ożywia swój gatunek, gdyż jest zarazem wstrząsającym, jak i inteligentnym filmem wojennym[53]. Stephanie Zacharek z Time napisała, że jeżeli czytelnik nie ma innego powodu, to warto żeby zobaczył ten film chociaż dla widoku twarzy mężczyzn, którzy podjęli działania, nie mając pojęcia, co stanie się ze światem, jednakże wiedzieli, że chcą tego, co najlepsze[54]. Michael O'Sullivan z The Washington Post stwierdził, że jest to film, w którym niektóre dialogi przepadają w kakofonii krzyków, muzyki symfonicznej i otaczającego zamętu[55].

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

Dunkierka otrzymała osiem nominacji do Oscarów w kategoriach: najlepszy film, najlepszy reżyser, najlepsza muzyka oryginalna, najlepsza scenografia, najlepsze zdjęcia, najlepszy dźwięk, najlepszy montaż oraz najlepszy montaż dźwięku. Zdobyła trzy nagrody, za montaż, dźwięk oraz montaż dźwięku[56].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dunkirk Premiere (ang.). Heart of London Business Alliance. [dostęp 2017-07-21].
  2. a b eJay, fsm: FILMag #68 – Spider-Man, Planeta Małp, Dunkierka i pewien kierowca (pol.). Gry-Online, 2017-06-29. [dostęp 2017-07-28].
  3. Dunkirk (ang.). British Council. [dostęp 2017-07-21].
  4. DUNKIRK (2017) (ang.). BBFC. [dostęp 2017-07-21].
  5. a b Ryan Faughnder: 'Dunkirk' likely to win rare box-office battle of original big-budget movies (ang.). Los Angeles Times, 2017-07-19. [dostęp 2017-07-21].
  6. a b Seth Kelley: Box Office: ‘Dunkirk’ Conquers Weekend With $50.5 Million, ‘Valerian’ Flops (ang.). Variety, 2017-07-14. [dostęp 2017-07-24].
  7. a b Dunkirk (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2018-04-21].
  8. AP: Dunkirk is not a war film. It’s a survival story, suspense film: Christopher Nolan (ang.). hindustantimes, 2017-04-03. [dostęp 2017-07-26].
  9. Łukasz Muszyński: FOTO: Zdjęcia z planu "Dunkirk" zwiastują pełne rozmachu widowisko (pol.). Filmweb, 2016-05-27. [dostęp 2016-08-13].
  10. Nicole Carpenter: CHRISTOPHER NOLAN'S 2017 FILM REPORTEDLY A WORLD WAR 2 EPIC (ang.). IGN, 2015-12-27. [dostęp 2016-05-27].
  11. Marcin Sałański: „Dunkierka” – reż. Christopher Nolan – recenzja filmu (pol.). histmag.org, 2017-07-23. [dostęp 2017-07-24].
  12. Konrad Kozłowski: Dunkierka – recenzja filmu. Dobitnie ukazane piekło wojny (pol.). antyweb.pl, 2017-07-18. [dostęp 2017-07-24].
  13. a b Stephen Whitty: Chris Nolan on 'Dunkirk,' and leaving the 'Dark Knight' behind (ang.). nj.com, 2017-07-16. [dostęp 2017-07-25].
  14. a b c d e f Christopher Nolan: Spitfires, flotillas of boats, rough seas and 1,000 extras: Christopher Nolan on the making of Dunkirk, his most challenging film to date (ang.). The Daily Telegraph, 2017-07-08. [dostęp 2017-07-25].
  15. a b c d e f g Cara Buckley: Christopher Nolan’s Latest Time-Bending Feat? ‘Dunkirk’ (ang.). The New York Times, 2017-07-12. [dostęp 2017-07-24].
  16. a b Jake Coyle: Tick-Tock: Christopher Nolan on the rhythm of 'Dunkirk' (ang.). ABC News, 2017-07-14. [dostęp 2017-07-24].
  17. a b c Robert Koehler: WWII on a Grand Scale (ang.). Directors Guild of America, 2017-07-01. [dostęp 2017-07-25].
  18. Dave McNary: HOMEFILMNEWS Christopher Nolan’s ‘Dunkirk’ Begins Filming in France (ang.). Variety, 2016-05-23. [dostęp 2017-07-25].
  19. Kevin P. Sullivan: How Christopher Nolan crafted his WWII masterpiece, Dunkirk (ang.). Entertain Magazine, 2017-07. [dostęp 2017-07-25].
  20. a b c Stephanie Merry: ‘Dunkirk’ director Christopher Nolan excels at building suspense. Here’s how he does it. (ang.). The Washington Post, 2017-07-25. [dostęp 2017-07-25].
  21. Hannah Furness: New Dunkirk film won’t feature Churchill so it doesn’t get ‘bogged down’ with politics (ang.). The Daily Telegraph, 2017-07-07. [dostęp 2017-07-25].
  22. Pamela McClintock: ‘Dunkirk’ Is Christopher Nolan’s Shortest Film Since His Directorial Debut (ang.). The Hollywood Reporter, 2017-06-20. [dostęp 2017-07-25].
  23. THR Staff: Hollywood Salaries 2016: Who Got Raises (and Who Didn’t), From Movie Stars to Showrunners (ang.). The Holywood Reporter, 2016-09-29. [dostęp 2017-07-25].
  24. Justin Kroll: Christopher Nolan to Direct Action Thriller ‘Dunkirk’ for Warner Bros. (EXCLUSIVE) (ang.). Variety, 2015-12-28. [dostęp 2017-07-25].
  25. Jeff Sneider: Christopher Nolan Eyes Newcomer Fionn Whitehead for Lead in WWII Movie ‘Dunkirk’ (Exclusive) (ang.). The Wrap, 2016-03-10. [dostęp 2017-07-25].
  26. Ali Jaafar: Jack Lowden & Aneurin Barnard In Talks For Major Roles In Christopher Nolan’s ‘Dunkirk’ (ang.). Deadline, 2016-03-11. [dostęp 2017-07-25].
  27. Christopher Hooton: Christopher Nolan’s Dunkirk casts Harry Styles of all people (ang.). The Independent, 2016-03-14. [dostęp 2017-07-25].
  28. Jacob Stolworthy: Peaky Blinders actor Cillian Murphy to reunite with Christopher Nolan for WW2 drama Dunkirk (ang.). The Independent, 2016-04-06. [dostęp 2017-07-25].
  29. Kaitlyn Tiffany: Watch the first trailer for Christopher Nolan's World War II movie Dunkirk (ang.). The Verge, 2016-08-04. [dostęp 2017-07-28].
  30. Nicole Carpenter: Dunkirk trailer: watch the first teaser for Christopher Nolan's WW2 epic (ang.). The Daily Telegraph, 2016-08-05. [dostęp 2016-05-27].
  31. Andrew Pulver: Christopher Nolan's Dunkirk: first full trailer released (ang.). The Guardian, 2016-12-14. [dostęp 2017-07-28].
  32. Alex Leadbeater: Dunkirk Prologue Playing With Kong: Skull Island IMAX Screenings (ang.). Screen Rant, 2017-03-10. [dostęp 2017-07-28].
  33. Telegraph Reporters: Dunkirk's seven-minute trailer confuses cinemagoers who thought they were watching Wonder Woman (ang.). The Daily Telegraph, 2017-07-14. [dostęp 2017-07-28].
  34. Jacob Hall: Christopher Nolan Probably Hates This ‘Dunkirk’ NBA TV Spot (ang.). Slash Film, 2017-05-02. [dostęp 2017-07-28].
  35. Kevin P. Sullivan: New trailer for Christopher Nolan's Dunkirk makes it hard to breathe (ang.). Entertainment Weekly, 2017-05-05. [dostęp 2017-07-28].
  36. Sandy Schaefer: Dunkirk Teaser Confirms Next Trailer Arriving on Friday (ang.). Screen Rant, 2017-05-01. [dostęp 2017-07-28].
  37. mw: 70mm "Dunkierki" (ang.). Filmweb, 2017-07-06. [dostęp 2017-07-25].
  38. Brent Lang: Christopher Nolan’s ‘Dunkirk’ Scores Widest 70MM Release in 25 Years (ang.). Variety, 2017-07-05. [dostęp 2017-07-27].
  39. a b c mp: Box Office USA: Wielki triumf Christophera Nolana (pol.). Filmweb, 2017-07-23. [dostęp 2017-07-24].
  40. The Dark Knight Rises (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2017-07-24].
  41. The Dark Knight (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2017-07-24].
  42. Inception (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2017-07-24].
  43. Captain America: The First Avenger (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2017-07-24].
  44. Pearl Harbor (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2017-07-24].
  45. mp: Przez Japonię (i Chiny) Minionki pozbawiły "Dunkierkę" zwycięstwa (pol.). Filmweb, 2017-07-24. [dostęp 2017-07-25].
  46. Paweł Zwoliński: Produkcja z Tomem Cruise'm na szczycie (pol.). sfp.org.pl, 2017-08-31. [dostęp 2018-04-21].
  47. Paweł Zwoliński: Solidne otwarcie "Dunkierki" Nolana (pol.). sfp.org.pl, 2017-07-26. [dostęp 2017-07-27].
  48. Dunkirk (2017) (ang.). Rotten Tomatoes. [dostęp 2018-03-19].
  49. Dunkirk (2017) (ang.). Metacritic. [dostęp 2018-03-19].
  50. Bill Goodykoontz: World War II epic 'Dunkirk' gets five stars (ang.). Arizona Republic, 2017-07-18. [dostęp 2017-07-24].
  51. Blake Goble: Film Review: Dunkirk (ang.). Consequence of Sound, 2017-07-18. [dostęp 2017-07-24].
  52. Daniel Krupa: DUNKIRK REVIEW (ang.). IGN, 2017-07-17. [dostęp 2017-07-24].
  53. Daniel Krupa: Review: Dunkirk gives a visceral sense of the danger and desperation of war (ang.). The Globe And Mail, 2017-07-20. [dostęp 2017-07-24].
  54. Stephanie Zacharek: Ambitious and Harrowing, Christopher Nolan’s Dunkirk Is a Masterpiece (ang.). Time, 2017-07-19. [dostęp 2017-07-24].
  55. Michael O'Sullivan: ‘Dunkirk’: Impeccable action filmmaking, on a scale both epic and stripped-down (ang.). The Washington Post, 2017-07-20. [dostęp 2017-07-24].
  56. Oscary 2018 (pol.). FIlmweb, 2018-03-05. [dostęp 2018-03-05].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]