Duszniki-Zdrój

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta w woj. dolnośląskim. Zobacz też: inne znaczenia słowa Duszniki.
Duszniki-Zdrój
Centrum Dusznik-Zdroju
Centrum Dusznik-Zdroju
Herb Flaga
Herb Dusznik-Zdroju Flaga Dusznik-Zdroju
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat kłodzki
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1346
Burmistrz Piotr Lewandowski
Powierzchnia 22,28 km²
Wysokość ok. 583 m n.p.m.
Populacja (31.12.2016)
• liczba ludności
• gęstość

4745[1]
213,0 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 74
Kod pocztowy 57-340
Tablice rejestracyjne DKL
Położenie na mapie powiatu kłodzkiego
Mapa lokalizacyjna powiatu kłodzkiego
Duszniki-Zdrój
Duszniki-Zdrój
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Duszniki-Zdrój
Duszniki-Zdrój
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Duszniki-Zdrój
Duszniki-Zdrój
Ziemia50°24′15″N 16°23′26″E/50,404167 16,390556
TERC
(TERYT)
0208011
SIMC 0983913
Urząd miejski
Rynek 6
57-340 Duszniki-Zdrój
Strona internetowa
BIP

Duszniki-Zdrój (niem. Bad Reinerz, czes. Dušníky) – miasto uzdrowiskowe w województwie dolnośląskim, w powiecie kłodzkim. Historycznie miejscowość znajdowała się w hrabstwie kłodzkim. Położone w dolinie rzeki Bystrzycy Dusznickiej, oddzielającej Góry Orlickie od Gór Bystrzyckich. Według danych z 31 grudnia 2016 r. miasto miało 4745 mieszkańców[1].

Do 1951 r. miejscowość była siedzibą władz wiejskiej gminy Duszniki Zdrój.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Centrum Dusznik-Zdrój jest położone na wysokości 537 m n.p.m.[2] Najwyżej położoną częścią miasta jest Zieleniec, który leży na wysokości 800–960 m n.p.m.[2]

Sąsiednie gminy: Lewin Kłodzki, gmina Szczytna. Duszniki-Zdrój graniczą z Czechami (powiat Rychnov nad Kněžnou).

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego.

W Dusznikach-Zdroju nie utworzono jednostek pomocniczych miasta (takich jak osiedla czy dzielnice). Urzędowo ustalone zostało 6 integralnych części miasta: Dolina Strążycka, Graniczna, Kozicowa Hala, Podgórze, Wapienniki, Zieleniec. Zwyczajowo w mieście wyróżnia się także: Stare Miasto, Zdrój, Osiedle Chopina[3]. W ramach podziału katastralnego gminy miejskiej wyróżnia się nazwane 6 obrębów ewidencyjnych: Centrum, Lasy, Podgórze, Wapienniki, Zdrój, Zieleniec[4].

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Polską nazwę Duśniki oraz niemiecką Reinerz w książce Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[5].

Do 1945 r. stosowano poprzednią niemiecką nazwę Bad Reinerz[2]. W 1946 r. ustalono urzędowo polską nazwę Duszniki Zdrój, [6].

Nazwa miejscowości Duszniki-Zdrój pisana z łącznikiem (dywizem) jest nazwą urzędową, ustaloną przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji po zasięgnięciu opinii Komisji Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych i opublikowaną w Dzienniku Ustaw. W 2004 roku Rada Języka Polskiego uchwaliła taki sposób zapisu wieloczłonowych nazw miejscowych[7][8][9]. Forma nazwy pisana bez łącznika, tzn. „Duszniki Zdrój” jest natomiast formą potoczną.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Na przełomie X i XI wieku w rejonie miasteczka wzniesiono drewnianą warownię, siedzibę właścicieli okolicznych dóbr, rodu Panowiców[10]. Później drewnianą budowlę zastąpiono murowanym zamkiem z wysoką wieżą. Pierwsze wzmianki o samym mieście pochodzą z 1324 r. W 1346 r. Duszniki otrzymały prawa miejskie w wyniku lokacji na prawie niemieckim. Zyski czerpało głównie z handlu i prawa składu towarów przewożonych szlakiem z Czech na Śląsk. W 1477 r. miasto zostało włączone w obręb hrabstwa kłodzkiego[10].

Z XV wieku pochodzą pierwsze wzmianki o istnieniu źródła leczniczego „Zimny Zdrój”. W okresie wojen religijnych zamek został zajęty i utrzymany przez husytów. Opuszczony w 1560 roku popadł w ruinę. Do dziś pozostały po nim resztki murów i fragment wieży. W połowie XIV wieku w Dusznikach rozwinęło się hutnictwo żelaza, złoża rud wyczerpały się jednak dość szybko[10]. Pod koniec XVI wieku gwałtownie rozwijał się dusznicki handel oraz przemysł: tkacki i papierniczy, wzniesiono murowany kościół pod wezwaniem św. Piotra i Pawła. W 1584 roku został wzniesiony ratusz, a w 1605 roku wybudowano budynek działającego do dzisiaj młyna papierniczego[10].

Wojna trzydziestoletnia wstrzymała rozwój miasta[10]. Jego odrodzenie nastąpiło w drugiej połowie XVII wieku, kiedy miasto stało się ważnym ośrodkiem tkactwa, produkcji papieru i handlu suknem, a także uzdrowiskiem. 17 sierpnia 1669 r., po abdykacji w drodze do Francji, w Dusznikach zatrzymał się były król Polski Jan Kazimierz.

W 1748 przeprowadzono pierwsze badania źródeł mineralnych. Od 1769 r. Duszniki stały się oficjalnym uzdrowiskiem poprzez wpisanie „Zimnego Zdroju” na listę źródeł leczniczych ówczesnych Prus[10]. W 1777 r. we Wrocławiu opublikowano broszurę pt. Publiczne Uwiadomienie Zdroiów Zdrowych lub wód mineralnych leczących na Śląsku w Kodowie, Reynercu, Altwasser, Szarlotenbrun, Salcbrun i Flinsbergu się znaydujących, w której zawarto informacje obejmujące m.in. wyniki przeprowadzonych analiz, skład chemiczny wód oraz medyczne ich zastosowanie. Było to dokonane przez Dawida Vogla tłumaczenie wydanej również we Wrocławiu książeczki Johanna Gotfrieda Morgenbessera, wrocławskiego lekarza i chemika. Niemiecka wersja tej publikacji nie zachowała się w publicznych zbiorach, natomiast nieliczne polskie egzemplarze znajdują się w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego i w Bibliotece Jagiellońskiej. Stanowią one obecnie ważne źródło do dziejów balneologii na ziemiach polskich[11].

Obelisk Chopina na pocz. XX w.

W 1797 r. w prowizorycznie wzniesionej szopie w 6 wannach rozpoczęto leczenie kuracyjne w podgrzanej wodzie z „Zimnego Zdroju”. W tym samym roku odkryto „Letni Zdrój”, znany obecnie pod nazwą „Pieniawa Chopina”. Wkrótce za miastem wybudowano (1802) pawilony, pierwsze urządzenia kąpielowe, „dom towarzyski” i pierwsze zajazdy. Na początku XIX wieku Duszniki stały się jednym z najznaczniejszych uzdrowisk w regionie. W 1817 r. odkryte zostało kolejne źródło „Źródło Ulryki”, obecnie znane jako „Jan Kazimierz”. W sierpniu 1826 roku na kurację, wraz z matką i siostrami, przybył 16-letni Fryderyk Chopin, który dał dwa koncerty. Dochód z nich przeznaczony został na utrzymanie sierot. Koncerty te uważa się za pierwsze zagraniczne występy młodego Fryderyka Chopina. W 1862 roku zostały wybudowane nowe łazienki (obecnie Zakład Przyrodoleczniczy), a w 1877 oddano do użytku palmiarnię wraz z salą koncertową (obecnie Pijalnia Zdrojowa).

W 1897 (inne źródła podają rok 1896) w 60. rocznicę pobytu w Dusznikach Fryderyka Chopina odsłonięty został obelisk z jego wizerunkiem na medalionie z brązu, wykonanym prawdopodobnie według rzeźby Stanisława Romana Lewandowskiego.

Wybudowana w latach 1890–1905 linia kolejowa ze stacją kolejową do Kudowy przyspieszyła rozwój Dusznik-Zdroju[10]. Między innymi istniejące źródła zostają w latach 1909–1910 pogłębione poprzez wykonanie odwiertów.

Po II wojnie światowej Duszniki przyznano Polsce. Dotychczasowa ludność miasta została wysiedlona do Niemiec. Jako że Duszniki uniknęły zniszczeń wojennych, już w 1946 roku zorganizowano tu I Międzynarodowy Festiwal Chopinowski w Dusznikach-Zdroju[10], a dawne pensjonaty i hotele znacjonalizowano. W latach 1958-1962 zrekonstruowano stare ujęcia wód mineralnych (Pieniawa Chopina i Jan Kazimierz), wybudowano nowe oraz przeprowadzono remont kapitalny pijalni wód mineralnych[2]. W następnych latach nadal pracowano nad nowymi odwiertami źródeł (lata 1965-1973). Najgłębszy dotychczas odwiert tzw. Nr 39 został wykonany w 1993 i ma głębokość 180 metrów.

W 1968 r. w starym młynie papierniczym powstało Muzeum Papiernictwa gromadzące eksponaty dotyczące historii papiernictwa i rozwoju przemysłu papierniczego[2]. W 1971 r. uruchomiono czerpalnię papieru, gdzie do tej pory odbywa się produkcja papieru metodami tradycyjnymi[2].

W 1998 r. Duszniki zniszczone były przez powódź. Szczególnie ucierpiała część zdrojowa z zabytkowym Parkiem Zdrojowym. Obecnie skutki powodzi zostały usunięte, a muzeum papiernictwa, park i położony w nim Dworek Chopina są starannie odnowione. W parku przebudowano grającą, kolorową fontannę (czynną w soboty i niedziele po zmroku), a nad potokiem zrekonstruowano w 1999 roku zadaszone mostki wykonane według dawnych zdjęć.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Ambona w kształcie wieloryba w kościele śś. Piotra i Pawła
Kamienica przy Rynku, w której gościł król Jan II Kazimierz Waza
Hotel Fryderyk
Stacja meteo w Parku Zdrojowym

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[12]:

  • miasto
  • kościół par. pw. śś. Piotra i Pawła, z XVII w., ul. Kłodzka 13, renesansowo-barokowy kościół z bogatym wystrojem wnętrz i unikatową amboną w kształcie wieloryba
  • kościół ewangelicki, ob. polskokatolicki, parafialny pw. MB Różańcowej, ul. Słowackiego, z l. 1845-46
  • kaplica pustelnika, z XVIII w., dawna kaplica Świętej Trójcy – pierwotnie pustelnia, później zamieniona na kaplicę nagrobną rodu Fraise, przez pewien czas Muzeum Festiwali Chopinowskich
  • kaplica na Górze Pustelnika, z XVIII w.
  • park zdrojowy, z pocz. XIX w., zmiany w drugiej połowy XIX w.
  • zabytki przy rynku:
    • dom, w którym gościł król Polski Jan II Kazimierz Waza, Rynek 1, z XVII w., XX w.
    • dom, Rynek 3, z dugiej połowy XIX w.
    • dom, Rynek 5, z XVIII w., XX w.
    • ratusz, dawniej kamienica mieszkalna, z XVI w., XIX w., Rynek 6
    • dom, Rynek 9, z XVII w.
    • dom, Rynek 10/11, z dugiej połowy XVIII w.
  • dom, ul. Kłodzka 2, z XVIII w., XIX w., XX w.
  • dom, ul. Kłodzka 12, z XVII-XX w.
  • pensjonat „Słoneczna”, ul. Krakowska 6, z lat 1900–1910
  • dom, ul. Krakowska 12, z 1910 r.
  • dom, ul. Słowackiego 1, z 1900 r.
  • gospoda, ob. dom, ul. Słowackiego 2, z 1598 r., XIX w.–XX w.
  • szpital, ul. Sprzymierzonych 11, z 1891 r.
  • dom, ul. Świerczewskiego 3, z 3 ćw. XIX w.
  • dom, ul. Świerczewskiego 6, z k. XIX w.
  • dom, pl. Warszawy 4, z 1715 r., XIX w./XX w.
  • dawna Willa Schmidt, ob. Hotel „Fryderyk***”, ul. Wojska Polskiego 10, z 1862 r.,
  • kuźnia, nad rzeką Bystrzycą, z XVII w.
  • młyn – papiernia, drewn., z 1605 r., 1709, XX w., obecnie Muzeum Papiernictwa (pomnik historii)
    • otoczenie młyna.

Inne zabytki[2]:

  • renesansowy rynek
    • figura wotywna Matki Bożej z Dzieciątkiem w rynku – postawiona w 1725 r. jako votum za uratowanie miasta od zarazy
    • niemiecka tablica upamiętniająca pobyt króla Jana Kazimierza
  • kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, tak zwany kościół zdrojowy
  • klasztor franciszkański – 1925–1926 jako klasztor i jednocześnie dom wypoczynkowy dla braci z całej prowincji śląskiej
  • obelisk z popiersiem Chopina – ufundowany w 1897 przez Wiktora Magnusa, z zawodu leśnika, rozmiłowanego w muzyce Chopina. Diorytowy głaz dwumetrowej wysokości z brązowym medalionem przedstawiającym popiersie artysty i podpisem w języku łacińskim „Fryderykowi Chopinowi, który w Dusznikach w roku 1826 swą sztuką prawdziwą i wysoką kulturą szlachetny duszy charakter w zaraniu młodości okazał, pomnik ten ku wiecznej rzeczy pamięci za pozwoleniem władz miejskich Polak Polakowi wystawił”
  • pomnik upamiętniający Ludwika Zamehofa przy ul. Zdrojowej,
  • eklektyczna stacja meteo w części zdrojowej
  • ruiny zamku Homole.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 31 grudnia 2016 r. gmina miejska miała 4745 mieszkańców, co stanowiło 2,9% ludności powiatu[1]. Gęstość zaludnienia wynosi 213,0 osoby na km².

Dane z 31 grudnia 2016 r.[1]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 4745 100 2531 53,34 2214 46,66

Piramida wieku mieszkańców Dusznik-Zdroju w 2014 roku[13].
Piramida wieku Duszniki Zdroj.png

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Głównie turystyka; całoroczna baza uzdrowiskowa i turystyczna. Także pijalnia wód mineralnych, papiernia, stacja kolejowa. Drobny przemysł, Zakłady Elektrotechniki Motoryzacyjnej, papier czerpany metodą ręczną.

Uzdrowisko od 1769 roku[10]. Wody mineralne to szczawy alkaliczne i żelaziste. Leczenie uzdrowiskowe jest bodźcowe, to znaczy uruchamia rezerwy, zmusza organizm do wysiłku, mobilizuje system obronny. Duszniki mają silnie bodźcowy klimat mocno pobudzający produkcję czerwonych ciałek krwi. Balneo- i fizykoterapią leczy się schorzenia kardiologiczne i gastrologiczne. Duszniki słyną również z kąpieli igliwiowych. Kąpiele borowinowe pomagają na kobiece dolegliwości, łącznie z niepłodnością.

W Dusznikach znajduje się również Centrum Diagnostyki i Leczenia Osteoporozy z nowoczesnym sprzętem.

Duszniki posiadają połączenie kolejowe z Kłodzkiem (linia otwarta na początku grudnia 1902) i Kudową-Zdrojem (linia otwarta 10 lipca 1905)[2].

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Ważną atrakcją Dusznik-Zdroju jest odbywający się corocznie z początkiem sierpnia festiwal chopinowski[2]. Na terenie gminy znajduje się ośrodek biathlonowy Centrum Polskiego Biathlonu Jamrozowa Polana. W pobliżu miasta unikatowy rezerwat Torfowisko pod Zieleńcem z roślinnością typową dla tundry. Doskonały punkt wypadowy dla wycieczek w Góry Stołowe, na Szczeliniec Wielki, w Góry Orlickie oraz Góry Bystrzyckie, do rezerwatu Błędne Skały oraz Wambierzyc.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

  • Duszniki Arena – jeden z największych i najnowocześniejszych ośrodków sportów zimowych w Polsce, będąc także jedynym w pełni profesjonalnym obiektem biatlonowym[15].

Administracja i samorząd[edytuj | edytuj kod]

Rynek z ratuszem

Duszniki-Zdrój mają status gminy miejskiej. Mieszkańcy wybierają do swojej Rady Miejskiej w Dusznikach-Zdroju 15 radnych. Organem wykonawczym władz jest Burmistrz Dusznik-Zdroju. Siedzibą władz miasta jest ratusz, znajdujący się na rynku.

Lata Burmistrzowie Dusznik-Zdroju (od 1990)
1990–1994 Bogdan Berczyński
1994–2002 Grzegorz Średziński
2002–2006 Bolesław Krawczyk
2006–2010 Grzegorz Średziński
2010–2014 Andrzej Rymarczyk
od 2014 Piotr Lewandowski

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Kościół polskokatolicki Matki Bożej Różańcowej

Kościół Rzymskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

Kościół Polskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

Świadkowie Jehowy[edytuj | edytuj kod]

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie[19]:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2016 r. (Stan w dniu 31 XII 2016 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2017-05-30. ISSN 2451-2087.
  2. a b c d e f g h i Słownik geografii turystycznej Sudetów. redakcja Marek Staffa. T. 13: Góry Stołowe. Warszawa-Kraków: Wydawnictwo PTTK „KRAJ”, 1992, s. 70-83. ISBN 83-7005-301-7.
  3. Szerzej patrz: Kotlina Kłodzka. mapa turystyczna 1:100 000, oprac. K. Marciniak, wyd. Eko-Graf, Wrocław 1997.
  4. Warstwa Dane Katastralne > Obręby Ewidencyjne. W: System Informacji Przestrzennej [on-line]. Urząd Miejski w Dusznikach-Zdroju / Gison. [dostęp 2017-10-08].
  5. Józef Lompa, Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej, Głogówek 1847, s. 24.
  6. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85).
  7. Uchwała ortograficzna nr 11 RJP w sprawie użycia łącznika w wieloczłonowych nazwach miejscowych.
  8. Zasady pisowni i interpunkcji. 48. Pisownia (wieloczonowych) nazw miejscowości, Wielki słownik ortograficzny PWN, wyd. II, 2006.
  9. Wykaz urzędowy nazw miejscowości w Polsce, t. 1–3. Warszawa 1980-1982.
  10. a b c d e f g h i Waldemar Brygier, Tomasz Dudziak: Ziemia Kłodzka. Pruszków: Oficyna Wydawnicza "Rewasz", 2010, s. 317, 318. ISBN 978-83-89188-95-3.
  11. Marek Żukow-Karczewski, Pięknem urzeczeni (trzy zapomniane relacje), „Aura”, nr 1/1998 r.
  12. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 9.9.2012]. s. 65-66.
  13. http://www.polskawliczbach.pl/Duszniki_Zdroj, w oparciu o dane GUS.
  14. Informacje zawarte na stronie PTTK Strzelin; dostęp: 3.08.2015
  15. Duszniki Arena
  16. Strona parafii polskokatolickiej w Dusznikach-Zdroju.
  17. Sala Królestwa
  18. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 4 czerwca 2014.
  19. Miasta partnerskie- oficjalna strona miasta (pol.). duszniki.pl. [dostęp 2015-08-10].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]