Zamek w Zabrzu
 Zabudowania dworskie około 1870 roku | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Miejscowość | |
| Typ budynku |
dwór i folwark |
| Ukończenie budowy |
XVII wiek |
| Zniszczono |
XIX wiek |
Położenie na mapie Zabrza  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa śląskiego  | |
 50°18′44,4″N 18°47′11,0″E/50,312333 18,786389
| |
Zamek w Zabrzu (niem. Schloß[1]) – niezachowany dwór i folwark w Zabrzu w województwie śląskim, zbudowany po 1642 roku, rozebrany w XIX wieku. Na terenie, na którym się znajdował, mieści się dzisiejsze centrum handlowe CH Platan.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Najstarsze zachowane mapy z zaznaczonymi zabudowaniami dominium pochodzą z 1788 i 1789 roku; Józef Knosała odnotował w swojej monografii także mapę z 1736 roku z zaznaczonym zamkiem[2]. Rezydencja została założona przez Szambora Dluhomila z Czech, który wzniósł około 1570 roku drewniany budynek konstrukcji wieńcowej[3] i kazał się tytułować „panem na zamku”[1].
Murowaną budowlę wzniesiono po 1642 roku (możliwe, że nastąpiło to w 1653 roku[3]), powstała z inicjatywy Aleksandra von Bielskiego, właściciela Zabrza[1]. Zamek był najstarszym murowanym budynkiem w obrębie obecnego miasta Zabrze[1]. Znajdował się w stanie ruiny i dewastacji już w 1672 roku, co mogło wynikać z działań lokalnej ludności, na którą nałożono wysokie zobowiązania wobec dworu[1]. Baronowa Susanna von Rauthen odnowiła dwór i przeniosła się do niego z Koszęcina, z jej inicjatywy powstała prywatna kaplica św. Anny, Józefa i Floriana[4]. Przy tejże kaplicy posługiwał dworski kapelan od 1703 roku do początku XIX wieku[2]. Majątkiem zarządzali później spadkobiercy baronowej – hrabiostwo Praschma, a następnie hrabia Johann Dunin. Sprowadził on do dworu w 1749 roku malarza Johanna Zipsera, który pokrył ściany komnat freskami[2]. Ogrodem zajmował się m.in. wiedeńczyk Baltasar Braier[2]. Kolejnymi właścicielami byli m.in. Józef Antoni Mieroszowski i Maciej Wilczek, po którego śmierci dwór popadł w ruinę na 70 lat.[3]
2 lutego 1826 roku majątek zakupił Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck, dla którego zaniedbane zabudowania nie były istotne; wybudował on w ich sąsiedztwie w latach 1850–1851 hutę żelaza[5]. Zakład rozrastał się w kierunku zachodnim i wchłonął zabudowania dworu i folwarku[6].
Pozostałości zamku istniały do połowy XIX wieku (część zabudowań istniała co najmniej do 1860 roku[2]), znikły na skutek rozbudowy huty żelaza Donnersmarckhütte[1]. Nie zachowały się żadne zabudowania[2]. Zamkowy ogród został przekształcony w Park Hutniczy[3]. Na terenie dawnego zamku znajduje się zachodnie skrzydło centrum handlowego CH Platan[1].
Architektura
[edytuj | edytuj kod]Budynek dworu znajdował się przeszło kilometr od ówczesnej wsi Zabrze[6]; nie miał znaczącego charakteru obronnego, był jednak zwyczajowo nazywany zamkiem[1]. Dominium otaczało wysokie murowane ogrodzenie, koło dworu od południa znajdował się także staw[1], który zasilały wody Bytomki[3]. Dwór otaczały wzniesienia od północy i wschodu[1]. W skład zabudowań wchodził także dwór pisarza dworskiego, gorzelnia, słodownia, a także budynki gospodarcze: stajnie i owczarnia[1]. Przy dworze znajdował się barokowy ogród[2]. Na dziedzińcu rosły drzewa, obok w oddaleniu znajdowała się lipa[6].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Tomasz Wagner, Zabrze - nieznane oblicza śląskiej architektury. T. 1, Zabrze : Katowice: Towarzystwo Miłośników Zabrza ; Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego, 2003, ISBN 978-83-85871-37-8.
