Dwuprzodozębowce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Dwuprzodozębowce
Diprotodontia[1]
R. Owen, 1877[2]
Ilustracja
Przedstawiciel rzędu – drzewiak dwupręgi (Dendrolagus goodfellowi)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

ssaki niższe

(bez rangi) torbacze
Nadrząd

australotorbowe

Rząd

dwuprzodozębowce

Podrzędy

3 podrzędy – zobacz opis w tekście

Dwuprzodozębowce[18] (Diprotodontia) – rząd ssaków z nadrzędu australotorbowych (Australidelphia) w obrębie infragromady ssaków niższych (Metatheria).

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Wolatucha wielka

Masa ciała dwuprzodozębowców zależy od podtaksonu. U koali dochodzi do 14 kg[19], u cięższych wombatowatych od 20 do 40 kg. Jednak w plejstocenie żyły wombatowate wielkości dzisiejszych nosorożców[20]. Mniejsi przedstawiciele rzędu ważą kilkadziesiąt gramów, jak np. ważąca 45 g drzewnica górska[21] czy ważące do 60 g akrobatkowate[22]. Do przedstawicieli średniej wielkości należą ważące od 0,5 do 2 kg pseudopałankowate[23]. Najmniejsze z kanguroksztatłnych, torebnikowate, ważą po pół kg, największe nawet do 90 kg[24].

Dwuprzodozębowce charakteryzuje uzębienie diprotodontyczne. Oznacza to, że mają pojedynczą parę siekaczy w żuchwie. Natomiast w szczęce siekacze liczą zazwyczaj 3 pary, prócz wombatowatych, u których występuje tylko jedna[19]. Rodzina ta cechuje się jeszcze bardziej zredukowanym uzębieniem, wombatowate nie mają w ogóle kłów, dysponują po jednym przedtrzonowcu w każdym szeregu zębowym i leżącymi za nim czterema trzonowcami[20], podczas gdy ich bliski krewny koala ma kieł w szczęce i 3 pary górnych siekaczy[19]. Z kolei pałankokształtne mogą mieć dwie pary siekaczy dolnych[21]. Górne kły są selenodontyczne bądź lofodontyczne, dolnych kłów nie ma[19]. Kłów górnych może też brakować u kangurokształtnych[25].

Ogon może chwytny, jak u akrobatkowatych[22].

Tylne kończyny dwuprzodozębowców cechuje syndaktylia: ich drugi i trzeci palec zrastają się ze sobą. Nie dotyczy to jednak oddzielnych pazurów wieńczących oba zrośnięte palce[19]. U koali pazury te służą pielęgnacji futra. U koali występują też przeciwstawne palce, ułatwiające chwytanie się gałęzi drzew[20]. Akrobatkowate rozwinęły wąską i grubą błonę lotną umożliwiającą im lot ślizgowy[22], podobna twór jest dobrze rozwinięty u części lotopałankowatych[23].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Rodziny zaliczane do dwuprzodozębowców[26][27] grupowane są w trzech podrzędach[26][27][18]:

Czyni to dwuprzodorzębowce największym rzędem torbaczy[19].

Opisano również rodzinę wymarłą nie sklasyfikowaną w żadnym z powyższych podrzędów[28]:

Według innych klasyfikacji kangurokształtne są zaliczane do Phalangeriformes (które bez nich byłyby taksonem parafiletycznym) jako nadrodzina Macropodoidea[29][30].

Filogeneza[edytuj | edytuj kod]

Możliwy kladogram Diprotodontia[30]

 Diprotodontia
  |-- †Palorchestidae
  |-- †Wynyardiidae
  |-- †Thylacoleonidae (lwy workowate)
  |--o Vombatiformes (wombatokształtne)
  |  |--o Phascolarctoidea
  |  |  `-- Phascolarctidae (koalowate)
  |  `--o Vombatoidea
  |     |-- †Ilariidae
  |     `--+-- †Diprotodontidae
  |        `-- Vombatidae (wombatowate)
  `--o Phalangeriformes
     |-- Burramyidae (drzewnicowate)
     `--+--o Macropodoidea
        |  |-- Potoroidae (kanguroszczurowate)
        |  `-- Macropodidae (kangurowate)
        `--+--o Petauroidea
           |  |-- Acrobatidae (akrobatki)
           |  |-- Pseudocheiridae (pseudopałankowate)
           |  `-- Petauridae (lotopałankowate)
           `--o Phalangeroidea
              |-- Phalangeridae (pałankowate)
              `--+-- †Pilkipildridae
                 `--+-- †Ektopodontidae
                    `-- †Miralinidae

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Dwuprzodozębowce występują w krainie australijskiej. Koalowate zamieszkują lasy porastające wschód Australii[19]. Ostronóg nektarowy zamieszkuje południowo-zachodnią Australię[22], torebnik piżmowy – północny wschód Queenslandu. Kanguroszczurowate[24] i wombatowate również ograniczone są do Australii[20]. Nie dotyczy to pałankokształtnych. Drzewnicowate prócz Australii zamieszkują także Nową Gwineę[21], podobnie jak pseudopałankowate, lotopałankowate[23] i pałankowate, te dwie ostatnie spotykane także na mniejszych okolicznych wyspach[31][23]. Kangurowate również spotyka się w Australii i Nowej Gwinei[24]. Burramys parvus spędza życie na znacznych wysokościach[21].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Koala australijski odżywia się liśćmi eukaliptusa

Dwuprzodozębowce pożywiają się różnym pokarmem. Zdarzają się formy wyłącznie roślinożerne[19]. Koalowate odżywiają się wyłącznie liśćmi eukaliptusa, wytworzyły przystosowania do tego trującego i niezbyt pożywnego pokarmu[20]. Wombat natomiast spożywa trawy, turzyce, mchy, korzenie i korę[21]. Z kolei kitanka lisia gustuje w roślinach uprawianych przez ludzi[31]. Inne dwuprzodozębowce przystosowały się do odżywiania nektarem bądź sokiem[19]. Wydłużony język przydatny w penetrowaniu kwiatów w poszukiwaniu nektaru wykształciły ostronogowate, które, podobnie jak nietoperze, odgrywają przez to istotną rolę w zapylaniu roślin[22]. Owoce, nektar, kwiaty i pąki stanowią poza liśćmi eukaliptusa pożywienie pseudopałanki wędrownej[23]. Jeszcze inne są owadożercami[19], jak torebnikowate[24], bądź wszystkożercami, jak większość pałankowatych[31] i część kanguroszczurowatych[24]. Lotopałankowate łączą owady oraz sok eukaliptusów i akacji, niektóre z nich, jak palcownik pręgowany, opukują korę drzew podobnie jak palczak madagaskarski[23].

Rozmnażanie[edytuj | edytuj kod]

Występuje krótka ciąża. U koali, wytwarzających łożysko, trwa ona 25–35 dni[20]. Wombatowate również wytwarzają łożysko[20], a ciąża wombata tasmańskiego trwa około miesiąca[21]. Znacznie krócej, od 13 do 16 dni, trwa ciąża u drzewnicy górskiej z rodziny drzewnicowatych[31]. U lotopałanki karłowatej ciąża trwa 16 dni[23]. Ciąża kangura olbrzymiego twa od 34 do 38 dni[32].

Koala rodzi jedno półkilogramowe młode[20]. Również u pałankowatych noworodek jest jeden[31]. U pseudopałankowatych bywa różnie: wolatucha wielka wydaje na świat jedno dziecko, a pseudopałanka wędrowna już dwa. Lotopałanka karłowata może urodzić zarówno 1, jak i 2 młode, ważą one około 0,19 g[23]. Pojedynczy noworodek lub bliźniaki występują też u kangura olbrzymiego, podczas gdy walabia bagienna rodzi pojedyncze młode ważące 1 g (masa dorosłej walabii wynosi do 20 kg)[32].

Po urodzeniu młode zamieszkuje w torbie matki. U koali otwiera się ona do tyłu, podobnie jak u wombatowatych[20], u pałankowatych zaś do przodu[31], tak jak i u pseudopałankowatych i lotopałankowatych[23]. Młode koali spędza w niej 7 miesięcy[20], młode walabii bagiennej 8–9[32]. Akrobatki mogą jednocześnie mieć w torbie lęgowej do czwórki młodych[22].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Diprotodontia, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. R. Owen: Researches on the fossil remains of the extinct mammals of Australia: with a notice of the extinct marsupials of England. Cz. 1: Text. London: J. Erxleben, 1877, s. xii, 107. (ang.).
  3. C.S. Rafinesque: Analyse de la nature, or, Tableau de l’univers et des corps organisés. Palerme: Aux dépens de l’auteur, 1815, s. 55. (fr.).
  4. J.E. Gray. On the Natural Arrangment of Vertebrose Animals. „The London Medical Repository”. 15, s. 308, 1821. (ang.). 
  5. a b G.T. Burnett. Illustrations of the Quadrupeda, or Quadrupeds, being the arrangement of the true four-footed Beasts indicated in outline. „Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts”. 28, s. 351, 1829. (ang.). 
  6. W. Swainson: On the natural history and classification of quadrupeds. London: Printed for Longman, Rees, Orme, Brown, Green, & Longman, and John Taylor, 1835, s. 391. (ang.).
  7. R. Owen. Outlines of a Classification of the Marsupialia. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 7, s. 12, 19, 1839. (ang.). 
  8. Wagner 1843 ↓, s. 64.
  9. Wagner 1843 ↓, s. 65.
  10. Ch.G.A. Giebel: Die säugethiere in zoologischer, anatomischer und palæontologischer beziehung umfassend dargestellt. Leizpzig: A. Abel, 1855, s. 471. (niem.).
  11. F. Ameghino: Énumération synoptique des espèces de mammifères fossiles des formations éocènes de Patagonie. Buenos Aires: Pablo E. Coni é Hijos, 1894, s. 75. (hiszp.).
  12. O. Thomas. On Cænolestes, a still existing survivor of the Epanorthidæ of Ameghino, and the representative of a new family of recent marsupials. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 1895, s. 876, 1896. (ang.). 
  13. F. Wood Jones: The Mammals of South Australia. Cz. 2. Adelaide: Government Printer, 1924, s. 171. (ang.).
  14. A.A. Abbie. Some Observations on the Major Subdivisions of the Marsupialia, with Special Reference to the Position of the Peramelidae and Caenolestidae. „Journal of Anatomy”. 71 (4), s. 432, 1937. PMID: 17104655. (ang.). 
  15. F.S. Szalay: Metatherian taxon phylogeny: evidence and interpretation from the cranioskeletal system. W: F.S. Szalay, M.J. Novacek & M.C. McKenna (redaktorzy): Mammal Phylogeny: Mesozoic Differentiation, Multituberculates, Monotremes, Early Therians, and Marsupials. New York: Springer, 1993, s. 240. ISBN 978-1-4613-9249-1. (ang.).
  16. K.E. Kinman: The Kinman System: Toward a Stable Cladisto−Eclectin. Classification of Organisms (Living and Extinct). Kansas, Hays: K.E. Kinman, 1994, s. 37. (ang.).
  17. І.В. Загороднюк. Наукові назви рядів ссавців: від описових до уніфікованих. „Вісник Львів. Ун-ту”. Серія біологічна. 48, s. 35, 2008. (ukr.). 
  18. a b W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 10–18. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
  19. a b c d e f g h i j Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 81.
  20. a b c d e f g h i j Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 82.
  21. a b c d e f Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 83.
  22. a b c d e f Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 86.
  23. a b c d e f g h i Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 85.
  24. a b c d e Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 87.
  25. Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 87-88.
  26. a b N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, C. Parker, S. Liphardt, I. Rochon & D. Huckaby: Treeview of Mammalian Taxonomy Hierarchy. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.11) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2023-07-29]. (ang.).
  27. a b C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 74–106. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
  28. J.S. Zijlstra, Diprotodontia Owen, 1877, Hesperomys project (Version 23.6.0), DOI10.5281/zenodo.7654755 [dostęp 2023-07-29] (ang.).
  29. Fauna Australii / Zwierzęta Australii – Part 2, DinoAnimals.pl [dostęp 2015-07-13].
  30. a b Diprotodontia. Mikko's Phylogeny Archive. [dostęp 2015-07-13]. (ang.).
  31. a b c d e f Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 84.
  32. a b c Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 88.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]