Dwuprzodozębowce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dwuprzodozębowce
Diprotodontia[1]
Owen, 1866
Ilustracja
Przedstawiciel rzędu – drzewiak dwupręgi (Dendrolagus goodfellowi)
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada ssaki niższe
(bez rangi) torbacze
Nadrząd australotorbowe
Rząd dwuprzodozębowce
Rodziny

zobacz opis w tekście

Dwuprzodozębowce[2] (Diprotodontia) – rząd ssaków, torbaczy z nadrzędu australotorbowych.

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Masa ciała dwuprzodozębowców zależy od podtaksonu. U koali dochodzi do 14 kg[3], u cięższych wombatowatych od 20 do 40 kg. Jednak w plejstocenie żyły wombatowate wielkości dzisiejszych nosorożców[4]. Mniejsi przedstawiciele rzędu ważą kilkadziesiąt gramów, jak np. ważąca 45 g drzewnica górska[5] czy ważące do 60 g akrobatkowate[6]. Do przedstawicieli średniej wielkości należą ważące od 0,5 do 2 kg pseudopałankowate[7]. Najmniejsze z kanguroksztatłnych, torebnikowate, ważą po pół kg, największe nawet do 90 kg[8].

Dwuprzodozębowce charakteryzuje uzębienie diprotodontyczne. Oznacza to, że mają pojedynczą parę siekaczy w żuchwie. Natomiast w szczęce siekacze liczą zazwyczaj 3 pary, prócz wombatowatych, u których występuje tylko jedna[3]. Rodzina ta cechuje się jeszcze bardziej zredukowanym uzębieniem, wombatowate nie mają w ogóle kłów, dysponują po jednym przedtrzonowcem w każdym szeregu zębowym i leżącymi za nim czterema trzonowcami[4], podczas gdy ich bliski krewny koala ma kieł w szczęce i 3 pary górnych siekaczy[3]. Z kolei pałankokształtne mogą mieć dwie pary siekaczy dolnych[5]. Górne kły są selenodontyczne bądź lofodontyczne, dolnych kłów nie ma[3]. Kłów górnych może też brakować u kangurokształtnych[9].

Ogon może chwytny, jak u akrobatkowatych[6].

Tylne kończyny dwuprzodozębowców cechuje syndaktylia: ich drugi i trzeci palec zrastają się ze sobą. Nie dotyczy to jednak oddzielnych pazurów wieńczących oba zrośnięte palce[3]. U koali pazury te służą pielęgnacji futra. U koali występują też przeciwstawne palce, ułatwiające chwytanie się gałęzi drzew[4]. Akrobatkowate rozwinęły wąską i grubą błonę lotną umożliwiającą im lot ślizgowy[6], podobna twór jest dobrze rozwinięty u części lotopałankowatych[7].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Rodziny zaliczane do dwuprzodozębowców[10] grupowane są w trzech podrzędach[2]:

Czyni to dwuprzodorzębowce największym rzędem torbaczy[3].

Według innych klasyfikacji kangurokształtne są zaliczane do Phalangeriformes (które bez nich byłyby taksonem parafiletycznym) jako nadrodzina Macropodoidea[11][12].

Filogeneza[edytuj | edytuj kod]

Możliwy kladogram Diprotodontia[12]

 Diprotodontia
  |-- †Palorchestidae
  |-- †Wynyardiidae
  |-- †Thylacoleonidae (lwy workowate)
  |--o Vombatiformes (wombatokształtne)
  |  |--o Phascolarctoidea
  |  |  `-- Phascolarctidae (koalowate)
  |  `--o Vombatoidea
  |     |-- †Ilariidae
  |     `--+-- †Diprotodontidae
  |        `-- Vombatidae (wombatowate)
  `--o Phalangeriformes
     |-- Burramyidae (drzewnicowate)
     `--+--o Macropodoidea
        |  |-- Potoroidae (kanguroszczurowate)
        |  `-- Macropodidae (kangurowate)
        `--+--o Petauroidea
           |  |-- Acrobatidae (akrobatki)
           |  |-- Pseudocheiridae (pseudopałankowate)
           |  `-- Petauridae (lotopałankowate)
           `--o Phalangeroidea
              |-- Phalangeridae (pałankowate)
              `--+-- †Pilkipildridae
                 `--+-- †Ektopodontidae
                    `-- †Miralinidae

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Dwuprzodozębowce występują w krainie australijskiej. Koalowate zamieszkują lasy porastające wschód Australii[3]. Ostronóg nektarowy zamieszkuje południowo-zachodnią Australię[6], torebnik piżmowy – północny wschód Queensland. Kanguroszczurowate[8] i wombatowate również ograniczone są do Australii[4]. Nie dotyczy to pałankokształtnych. Drzewnicowate prócz Australii zamieszkują także Nową Gwineę[5], podobnie jak pseudopałankowate, lotopałankowate[7] i pałankowate, te dwie ostatnie spotykane także na mniejszych okolicznych wyspach[13][7]. Kangurowate również spotyka się w Australii i Nowej Gwinei[8]. Burramys parvus spędza życia na znacznych wysokościach[5].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Koala australijski odżywia się liśćmi eukaliptusa

Dwuprzodozębowce pożywiają się różnym pokarmem. Zdarzają się formy wyłącznie roślinożerne[3]. Koalowate odżywiają się wyłącznie liśćmi eukaliptusa, wytworzyły przystosowania do tego trującego i niezbyt pożywnego pokarmu[4]. Wombat natomiast spożywa trawy, turzyce, mchy, korzenie i korę[5]. Z kolei kitanka lisia gustuje w roślinach uprawianych przez ludzi[13]. Inne dwuprzodozębowce przystosowały się do odżywiania nektarem bądź sokiem[3]. Wydłużony język przydatny w penetrowaniu kwiatów w poszukiwaniu nektaru wykształciły ostronogowate, które, podobnie jak nietoperze, odgrywają przez to istotną rolę w zapylaniu roślin[6]. Owoce, nektar, kwiaty i pąki stanowią poza liśćmi eukaliptusa pożywienie pseudopałanki wędrownej[7]. Jeszcze inne są owadożercami[3], jak torebnikowate[8], bądź wszystkożercami, jak większość pałankowatych[13] i część kanguroszczurowatych[8]. Lotopałankowate łączą owady oraz sok eukaliptusów i akacji, niektóre z nich, jak palcownik pręgowany, opukują korę drzew podobnie jak palczak madagaskarski[7].

Rozmnażanie[edytuj | edytuj kod]

Występuje krótka ciąża. U koali, wytwarzających łożysko, trwa ona 25-35 dni[4]. Wombatowate również wytwarzają łożysko[4], a ciąża wombata tasmańskiego trwa około miesiąca[5]. Znacznie krócej, od 13 do 16 dni, trwa ciąża u drzewnicy górskiej z rodziny drzewnicowatych[13]. U lotopałanki karłowatej ciąża trwa 16 dni[7]. Ciąża kangura olbrzymiego twa od 34 do 38 dni[14].

Koala rodzi jedno półkilogramowe młode[4]. Również u pałankowatych noworodek jest jeden[13]. U pseudopałankowatych bywa różnie: wolatucha wielka wydaje na świat jedno dziecko, a pseudopałanka wędrowna już dwa. Lotopałanka karłowata może urodzić zarówno 1, jak i 2 młode, ważą one około 0,19 g[7]. Pojedynczy noworodek lub bliźniaki występują też u kangura olbrzymiego, podczas gdy walabia bagienna rodzi pojedyncze młode ważące 1 g (masa dorosłej walabii wynosi do 20 kg)[14].

Po urodzeniu młode zamieszkuje w torbie matki. U koali otwiera się ona do tyłu, podobnie jak u wombatowatych[4], u pałankowatych zaś do przodu[13], tak jak i u pseudopałankowatych i lotopałankowatych[7]. Młode koali spędza w niej 7 miesięcy[4], młode walabii bagiennej 8-9[14]. Akrobatki mogą jednocześnie mieć w torbie lęgowej do czwórki młodych[6].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Diprotodontia, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 10–18. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  3. a b c d e f g h i j Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 81.
  4. a b c d e f g h i j Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 82.
  5. a b c d e f Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 83.
  6. a b c d e f Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 86.
  7. a b c d e f g h i Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 85.
  8. a b c d e Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 87.
  9. Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 87-88.
  10. C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 74–106. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.)
  11. Fauna Australii / Zwierzęta Australii – Part 2, DinoAnimals.pl [dostęp 2015-07-13].
  12. a b Diprotodontia (ang.). Mikko's Phylogeny Archive. [dostęp 2015-07-13].
  13. a b c d e f Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 84.
  14. a b c Błaszak, Skoracki i Gliwicz 2020 ↓, s. 88.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Czesłąw Błaszak, Maciej Skoracki, Joanna Gliwicz, Infragromada: ssaki żyworodne niższe – Metatheria; torbacze – Marsupialia, [w:] Czesław Błaszak, Zoologia, t. Tom 3, część 3. Ssaki, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2020, ISBN 978-83-01-17337-1 (pol.).
  • Myers, P.: Diprotodontia (ang.). (On-line), Animal Diversity Web, 2001. [dostęp 16 kwietnia 2008].
  • Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.): Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) (ang.). Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 16 kwietnia 2008].