Dyglosja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Dyglosja (z gr. diglossia „dwujęzyczność”) – ustabilizowana sytuacja językowa, w której jedna wspólnota językowa posługuje się dwoma lub kilkoma wyraźnie odrębnymi formami mowy, spełniającymi różne funkcje w kontaktach społecznych. Oprócz rodzimego dialektu nieliterackiego, używanego do kontaktów potocznych, w praktyce komunikacyjnej funkcjonuje skodyfikowany język standardowy, poważany jako narzędzie piśmiennicze i środek komunikacji oficjalnej[1][2].

Dyglosja dotyczy stanu, kiedy przyjęte wzorce mowy obiegowej wykazują znaczną odrębność strukturalno-funkcjonalną względem języka literackiego[3]. W sytuacji dyglosji ogólnonarodowy język standardowy nie pełni rzeczywistej funkcji języka powszechnego[1] (nawet w wariancie potocznym), a jego znajomość nabywana jest przede wszystkim na drodze formalnej edukacji[2]. Zjawisko to jest powszechne w krajach arabskich, niemieckojęzycznej części Szwajcarii czy też w południowych Indiach[3]. Stosunek między czeszczyzną literacką a czeszczyzną obiegową również bywa traktowany jako przykład dyglosji[4][5].

Dyglosja łaciny i greki[edytuj | edytuj kod]

Dyglosja zaczęła występować w epoce cesarstwa rzymskiego w łacinie i grece w związku z tendencjami archaistycznymi w literaturze, jakie nasiliły się w II wieku n.e. W efekcie językiem potocznym ludności greckojęzycznej był tzw. dialekt koine (gr. „wspólny”) stanowiący naturalnie rozwijającą się mieszankę dialektów greckich, literaturę natomiast zdominował dialekt attycki z przełomu V i IV wieku p.n.e. (czyli z epoki 600–700 lat wcześniejszej).

Różnice pomiędzy językiem potocznym a literackim zaczęły też od II wieku n.e. stopniowo występować w łacinie, aczkolwiek ostateczny rozpad na czysto literacką „łacinę” oraz mówione „języki romańskie” datuje się dopiero na VIII/IX wiek n.e. Proces ten został wydatnie przyspieszony przez upadek cesarstwa zachodniorzymskiego i ruinę rzymskiej kultury, cywilizacji, a zwłaszcza szkolnictwa.

Współcześnie dyglosja występowała w Grecji pod rządami tzw. pułkowników, kiedy językiem urzędowym była greka „oczyszczona”, tzw. katharewusa, natomiast językiem potocznym greka „ludowa”, tzw. dimotiki.

Dyglosja języka arabskiego[edytuj | edytuj kod]

Przed narodzinami islamu plemiona arabskie mówiły różnymi dialektami, jednak miały wspólny język, tzw. koine poetycką, wykorzystywany w poezji oraz w kontaktach międzyplemiennych – zawierał on wiele najbardziej powszechnych zwrotów.

W VIII wieku została opracowana przez gramatyków norma języka arabskiego, mająca, zgodnie z intencjami kompilatorów, bazować na koine poetyckiej oraz na języku Koranu spisanego w VII wieku, który do dziś jest dla Arabów najwyższym wzorcem stylistycznym. Język klasyczny nie jest dla nikogo językiem ojczystym i uznawany jest przez niektórych współczesnych językoznawców za język sztuczny.

W złotych wiekach cywilizacji islamu język klasyczny służył tylko literaturze, liturgii i administracji, na co dzień w dalszym ciągu posługiwano się dialektami (których nikt nie potrafił zapisać).

Upadek kalifatu Abbasydów po najeździe Mongołów spowodował regres kultury arabskiej i m.in. zanik znajomości języka klasycznego. Odrodzenie się języka nastąpiło w XIX wieku w okresie modernizacji (efekt kontaktu cywilizacji islamu i Zachodu zapoczątkowany przez próbę podboju Egiptu przez Napoleona).

Również współcześnie język literacki, który wyewoluował z języka klasycznego, łączy świat arabski (i nawet szerzej – świat muzułmański), a na co dzień w dalszym ciągu używa się dialektów. Mimo to Arabowie są przekonani o jedności ich języka obiegowego oraz języka literackiego, uważając dialekty za formy nieczyste, ze względu na obecność w nich naleciałości z języków obcych, nieobecne w „czystym” języku Koranu. Tak na przykład dialekty Północnej Afryki mają wyraźne naleciałości berberskie, punickie, francuskie, włoskie, hiszpańskie, osmańskotureckie i sub-saharyjskie, a dialekty używane w Lewanciearamejskie. Z kolei dialekty jemeńskie mają elementy języka himjaryckiego, języków południowosemickich i języka południowoarabskiego epigraficznego. W porównaniu z językiem klasycznym dialekty cechują się znaczącą przebudową systemu odmiany czasownika i brakiem jakiejkolwiek deklinacji, co jest podobnym zjawiskiem do zaniku deklinacji w językach romańskich pochodzących od łaciny ludowej.

Dyglosja języka mongolskiego[edytuj | edytuj kod]

Przez wieki rolę literackiego języka plemion mongolskich pełnił klasyczny język mongolski. Praktycznie nigdy w znanej nam historii mongolskiego piśmiennictwa nie był to język mówiony (najbardziej zbliżony do żywego języka był w XII lub XIII wieku, kiedy to powstał w oparciu o mówione dialekty ludów mongolskich). Mongołowie posługiwali się na co dzień własnymi dialektami, z których z czasem wykształciły się współczesne języki mongolskie. Co więcej, klasyczny język mongolski odczytywany był przez poszczególne plemiona zgodnie z prawidłami gramatycznymi i fonetycznymi ich własnych języków. Pisano jednak w sposób zgodny z regułami języka klasycznego.

Klasyczny język mongolski był w powszechnym użyciu jeszcze w I. połowie XX wieku. Stracił na znaczeniu po wykształceniu po II wojnie światowej nowego języka literackiego opartego na mówionym dialekcie chałchaskim. Obecnie funkcjonuje jeszcze sporadycznie jako język piśmiennictwa Mongołów z terenów Mongolii Wewnętrznej w ChRL.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Charles A. Ferguson, Diglossia, „Word”, 2, 15, 1959, s. 325–340, DOI10.1080/00437956.1959.11659702 (ang.).
  2. a b Ernest C. Migliazza, Yanomama Diglossia [w:] William C. McCormack, Stephen A. Wurm (red.), Approaches to Language: Anthropological Issues, Walter de Gruyter, 2011, s. 561, ISBN 978-3-11-080003-6 (ang.).
  3. a b William Bright, Sociolinguistics: Proceedings of the UCLA Sociolinguistics Conference, Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 1964, ISBN 978-3-11-085650-7 (ang.).
  4. Grażyna Balowska, Problematyka czeszczyzny potocznej nieliterackiej (tzw. obecná čeština) na łamach czasopisma „Naše řeč” w latach dziewięćdziesiątych, „Bohemistyka” (1), Opole 2006, s. 29, ISSN 1642–9893.
  5. Jiří Nekvapil, Diglosie [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]