Dyniowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dyniowate
Ilustracja
Morfologia dyniowatych na przykładzie ziemniaczki sercowatej
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad różowe
Rząd dyniowce
Rodzina dyniowate
Nazwa systematyczna
Cucurbitaceae Juss.
Gen. Pl.: 393. 4 Aug 1789, nom. cons.
Owoce dyni

Dyniowate (Cucurbitaceae Juss.) – rodzina roślin należąca do rzędu dyniowców. Obejmuje ok. 990[2]–1000[1] gatunków, grupowanych w 97[2]–98 rodzajów[1]. Rośliny te występują w obszarach tropikalnych i subtropikalnych, bardzo rzadko w strefie umiarkowanej, w podobnej liczbie gatunków na Nowym Świecie, jak i na Starym[3]. Stosunkowo największy udział rośliny te mają we florze suchych obszarów Afryki[1]. W Polsce dziko rosną tylko jako gatunki introdukowane rośliny z rodzajów: przestęp (Bryonia), kolczurka (Echinocystis), harbuźnik (Sicyos) i ziemniaczka (Thladiantha)[4][5]. Do rodziny tej należy się wiele roślin użytkowych, spożywanych jako warzywa, owoce (głównie rodzaje dynia, ogórek, arbuz), używanych jako rośliny lecznicze i oleiste[2]. Twarde, zewnętrzne części owoców tykwy (tzw. kalabasy) wykorzystywane są jako naczynia i instrumenty, z owoców trukwy wyrabia się tzw. „gąbki roślinne”[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny zielne, zwykle jednoroczne lub wieloletnie pnącza, rzadko drewniejące półkrzewy, w przypadku jednego monotypowego rodzaju – niewielkie drzewa (Dendrosicyos). Rośliny często z bulwami korzeniowymi i kłączami, czasem bezlistne i z asymilującą, gruboszowato zgrubiałą łodygą[2]. Pnącza wspinają się za pomocą pojedynczych lub rozgałęziających się (raz lub dwukrotnie) wąsów czepnych[2] pochodzenia pędowego[3]. Owijają się one wokół podpór, przyczepiają się do nich lub wciskają w szczeliny, przy czym ich górna i dolna część zwijają się w przeciwnych kierunkach[3].
Liście
Rozwijają się na pędzie skrętolegle, są ogonkowe i pozbawione przylistków[2]. Blaszka liściowa różnokształtna, często pojedyncza, okrągława w zarysie i klapowana, czasem podzielona dłoniasto[3]. Na brzegu blaszki często występują drobne gruczołowate ząbki[2].
Kwiaty
Promieniste (rzadko grzbieciste[2]) i pięciokrotne. Najczęściej rozdzielnopłciowe na skutek redukcji pręcików lub słupkowia, odpowiednio w kwiatach żeńskich i męskich, rzadko kwiaty obupłciowe. Wyrastają w kątach liści pojedynczo lub zebrane w różne kwiatostany: pęczki, grona, wiechy, główki[3], baldachy i kłosy[2]. Szypułka przedłużona w talerzykowato rozszerzone lub lejkowate, dzbankowate albo rurkowato wydłużone dno kwiatowe. Kielich i korona są zrośnięte przynajmniej u podstawy, rzadko płatki korony są wolne[3]. Rzadko też elementy okwiatu występują w innej liczbie niż pięć (od trzech do 10)[2]. Spośród pięciu pręcików cztery zrastają się parami, jeden zostaje wolny, czasem też stulają się w centralną kolumienkę[3]. Dolny lub wpół dolny słupek[2] powstaje z trzech (rzadko czterech lub pięciu) owocolistków i zwykle ma wyraźnie zaznaczone ich brzegi. W zalążni jednokomorowej o łożysku ściennym[6] znajdują się zwykle liczne zalążki. Szyjka słupka zwieńczona jest zwykle rozwidlonymi, trzema znamionami[3]. W kwiatach znajdują się często gruczoły wydzielające nektar (miodniki), czasem także olejki[2].
Owoce
Mięsiste, jedno- lub wielonasienne jagody (u dyń przekraczających nawet 50 kg wagi[3]) lub torebki, rzadko skrzydlaki i niełupki[2]. Nasiona są zwykle spłaszczone[2], bezbielmowe, z dużymi liścieniami zawierającymi duże ilości oleju[3].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)

Jedna z rodzin rzędu dyniowców należącego do kladu różowych w obrębie okrytonasiennych[1]:

dyniowce

Anisophylleaceae





Corynocarpaceaepałężynowate



Coriariaceaegarbownikowate





Cucurbitaceaedyniowate




Tetramelaceae




Datiscaceaekonopnicowate



Begoniaceaebegoniowate







Podział rodziny[1][7]

Podrodzina Nhandiroboideae (syn.: Zanonioideae)

Plemię Gomphogyneae Bentham & J. D. Hooker

Plemię Triceratieae A. Richard

Plemię Actinostemmateae H. Schaefer & S. S. Renner

Plemię Zanonieae Bentham & J. D. Hooker

Podrodzina Cucurbitoideae Eaton

Plemię Indofevilleeae H. Schaefer & S. S. Renner

Plemię Benincaseae

Plemię Bryonieae

Plemię Coniandreae

Plemię Cucurbiteae

Plemię Joliffieae

Plemię Momordiceae

Plemię Schizopeponeae

Plemię Sicyoeae

Plemię Siraitieae

Plemię Thladiantheae

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2018-06-22].
  2. a b c d e f g h i j k l m n Maarten J. M. Christenhusz,‎ Michael F. Fay,‎ Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 261-262. ISBN 978-1-84246-634-6.
  3. a b c d e f g h i j k Wielka encyklopedia przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza S.A., 1998, s. 83-93. ISBN 83-7079-779-2.
  4. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  5. Barbara Tokarska-Guzik, Zygmunt Dajdok, Maria Zając, Adam Zając, Alina Urbisz, Władysław Danielewicz, Czesław Hołdyński: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, 2012, s. 160. ISBN 978-83-62940-34-9.
  6. Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 185-186. ISBN 83-214-1305-6.
  7. List of Genera in CUCURBITACEAE. W: Vascular plant families and genera [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2018-06-22].