Dziedzice (Czechowice-Dziedzice)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Herb Czechowic-Dziedzic Dziedzice
Osiedle Czechowic-Dziedzic
Ilustracja
Kościół w Dziedzicach
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat bielski
Gmina Czechowice-Dziedzice
Miasto Czechowice-Dziedzice
W granicach Czechowic-Dziedzic 1951
SIMC 0939148
Tablice rejestracyjne SBI
Położenie na mapie Czechowic-Dziedzic
Mapa lokalizacyjna Czechowic-Dziedzic
Dziedzice
Dziedzice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Dziedzice
Dziedzice
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Dziedzice
Dziedzice
Położenie na mapie powiatu bielskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu bielskiego
Dziedzice
Dziedzice
Położenie na mapie gminy Czechowice-Dziedzice
Mapa lokalizacyjna gminy Czechowice-Dziedzice
Dziedzice
Dziedzice
Ziemia49°55′04″N 18°59′37″E/49,917796 18,993516
Portal Portal Polska

Dziedzice – dawniej samodzielna wieś i gmina, którą w 1951 połączono z Czechowicami, tworząc dzisiejsze miasto Czechowice-Dziedzice. Obecnie tworzy ono również jedno z jego osiedli (jednostek pomocniczych)[1]. Dziedzice położone są w północno-zachodniej części miasta, na prawym, południowym brzegu Wisły.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość została po raz pierwszy wzmiankowana w 1427 jako [s] Dziedzicz[e][2][3]. Jest to nazwa patronimiczna od nazwy osobowej Dziad[3], a jej konsekwentne używanie również w dokumentach niemieckojęzycznych wskazuje, że zamieszkiwana była przez ludność etnicznie polską[2]. Dokument księcia Wacława I cieszyńskiego wystawiony 15 marca 1465 w Bielsku wymienia ówczesnego właściciela wioski, Jana z Diedicz[2]. Najstarsza zabudowa mieściła się na prawym brzegu Potoku Czechowickiego u jego ujścia do Iłownicy[4]. Najstarszy protokół pszczyński spisany roku pańskiego 1480-go w miejskiej radzie wyjawia zarys procesu sądowego z udziałem pierwszych znanych z imienia i nazwiska plebejskich mieszkańców Dziedzic.[5]

Pod względem politycznym Dziedzice znajdowały się początkowo w granicach księstwa cieszyńskiego, będącego lennem Królestwa Czech, a od 1526 w wyniku objęcia tronu czeskiego przez Habsburgów wraz z regionem aż do 1918 w monarchii Habsburgów (potocznie Austrii). W 1572 Dziedzice weszły w skład wydzielonego z księstwa cieszyńskiego bielskiego państwa stanowego, od 1754 księstwa bielskiego.

W latach 1722–1729 z inicjatywy Walentego Martiusa, dzięki wsparciu finansowemu dziedzica Czechowic Franciszka Karola Kotulińskiego (patrz: Pałac Kotulińskich), wybudowano murowany kościół pw. św. Katarzyny w Czechowicach (Dziedzice znajdowały się wówczas na terenie parafii czechowickiej). Zastąpił on pierwszy, drewniany kościół grożący zawaleniem, który wzmiankowany był w Czechowicach już w źródłach z XV wieku.

Dziedzice pozostawały wsią o charakterze rolniczym do połowy XIX wieku. Wiosna Ludów w Cesarstwie Austriackim pociągnęła za sobą liczne przemiany społeczne, prawne i administracyjne. Dziedzice utworzyły samorządną gminę podporządkowaną powiatowi politycznemu i sądowemu Bielsko. W 1855 otwarto w Dziedzicach połączenie kolejowe z Boguminem oraz Bielskiem w ramach Kolei Północnej. W kolejnym roku linię tę przedłużono do Oświęcimia, a w następnych latach do Krakowa i Lwowa. Kiedy w 1867 zbudowano kolejną linię do leżącej ówcześnie w Prusach Pszczyny, Dziedzice stały się jednym z największych węzłów kolejowych na północy Austro-Węgier. W 1889 ułożono drugą linię torów na trasie Bogumin – Dziedzice, aby usprawnić transport. Przy tej właśnie linii kolejowej zaczęły powstawać pierwsze duże zakłady przemysłowe.

Dziedzice, 10 września 1905, uroczystość otwarcia gniazda Sokoła
Jan Stryczek, długoletni naczelnik Ochotniczej Straży Pożarnej w Dziedzicach, najstarszej polskiej organizacji społecznej w tej miejscowości
Wspomnienie pośmiertne o Janie Stryczku w „Strażaku Śląskim” nr 7 z 1936, cz. 1
Wspomnienie pośmiertne o Janie Stryczku w „Strażaku Śląskim” nr 7 z 1936, cz. 2

W 1899 roku wybudowano w Dziedzicach kościół pw. Najświętszej Maryi Panny Wspomożenia Wiernych jako kościół filialny parafii św. Katarzyny w Czechowicach. Samodzielną parafię dziedzicką utworzono w 1901. Pod koniec XIX wieku w miejscowości istniały także: Ochotnicza Straż Pożarna[6], szkoła ludowa, austriacka komora celna oraz pruski przykomorek celny klasy I[7].

Według austriackich spisów ludności w latach 1880, 1890, 1900 i 1910 populacja gminy urosła z 1011 w 1880 do 2436 w 1910. Pod względem językowym większość stanowiły osoby polskojęzyczne (najmniej 78% w 1880, najwięcej 92,1% w 1890, w dwóch następnych spisach około 85%), mniejszością były osoby niemieckojęzyczne (najwięcej 19,7% w 1880, najmniej 6% w 1890, następnie około 12%) i czeskojęyzczne (pomiędzy 1,9% w 1890 a 3,5% w 1910). Pod względem religijnym w 1910 większość stanowili katolicy (88,6%), mniejszość natomiast żydzi (7,6%) i ewangelicy (3,8%)[8]. Powierzchnia gminy wynosiła w 1910 roku około 5,6 km²[9].

Maria Stryczek, wyróżniająca się[10] działaczka Komitetu Opieki nad Powstańcami w Dziedzicach
Dziedzice, przed karczmą Jana Stryczka, wrzesień 1919, członkowie Komitetu Opieki nad Powstańcami. Stoją od prawej: komendant Posterunku Wywiadowczego nr 5 Stanisław Krzyżowski (inicjator I powstania śląskiego), Maria Stryczek (jego narzeczona, córka Jana); od lewej: Emilia Stryczek, Aniela Stryczek (córki Jana, siostry Marii) i ks. Faustyn Herrmann

W Dziedzicach działało założone w czerwcu 1905 Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. Na jego uroczyste otwarcie we wrześniu 1905 przybyli przedstawiciele gniazd sokolich z okręgu krakowskiego, żywieckiego i lwowskiego oraz z Cieszyna, Górnego Śląska i Warszawy[11]. Druhowie dziedzickiej drużyny sokolej wyruszyli 25 sierpnia 1914 do Legionu Śląskiego i wyróżnili się walką o wolność i niepodległość Polski[12]. Dnia 17 stycznia 1915 otwarto w Dziedzicach cmentarz żydowski. Pierwszym pochowanym był rosyjski żołnierz zmarły w miejscowym lazarecie[13].

Po upadku monarchii austro-węgierskiej w 1918 miejscowość znalazła się na terenie spornym pomiędzy Polską a Czechosłowacją. Na początku listopada 1918 w miejscowości utworzona została polska Straż Obywatelska, a później regionalny oddział Milicji Polskiej Śląska Cieszyńskiego. Formacja w oficjalnych strukturach milicyjnych funkcjonowała jako 12 kompania w Dziedzicach i dowodzona była przez por. Garę, a później Stanisława Cyankiewicza. Podlegały jej placówki: Dziedzice (ob. Stryczek), Czechowice, Ligota (ob. Korzeniowski), Bronów (ob. Kopeć), Rudzica, Zabrzeg (ob. Tomaszczyk)[14]. Członkowie dziedzickiej milicji wzięli w 1919 czynny udział w walkach z wojskiem czeskim w czasie wojny polsko-czechosłowackiej o ziemię cieszyńską[15][16].

W czasie powstań śląskich, w latach 1919–1921, w gospodzie Jana Stryczka, prezesa Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Dziedzicach w latach 1913–1920, znajdował się punkt zborny powstańców śląskich z powiatu pszczyńskiego. Od sierpnia 1919 istniał w tej miejscowości Komitet Opieki nad Powstańcami, którym kierowali: Elżbieta Kasperlik, Maria Stryczek (córka Jana) i ks. Faustyn Herrmann[17][18][19], a 1 września 1919 komendantem Posterunku Wywiadowczego nr 5 w Dziedzicach (Oddziału II Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego) został Stanisław Krzyżowski z Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska na pow. pszczyński[20][21][22].

Po podziale Śląska Cieszyńskiego w 1920, Czechowice i Dziedzice znalazły się w granicach II Rzeczypospolitej Polskiej. W dwudziestoleciu międzywojennym nadal trwał rozwój przemysłowy miejscowości, który wkrótce wpłynął również na rozwój gospodarczy sąsiednich Czechowic.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W okresie okupacji niemieckiej Dziedzice i Czechowice zostały włączone do III Rzeszy Niemieckiej. Do 1940 istniały samodzielne gminy Czechowice i Dziedzice, które wkrótce połączono w jedną jednostkę organizacyjną. Podczas okupacji Niemcy zmienili nazwę miasta na Tschechowitz (1943–1945). W latach II wojny światowej w Dziedzicach działała antyniemiecka grupa konspiracyjna zbierająca informacje dla Okręgowej Delegatury Rządu Śląsk, a po wojnie – siatka wywiadowcza VII Śląskiego Okręgu Narodowych Sił Zbrojnych (zgrupowania „Bartka”), w której działali m.in. Tadeusz i Marian Krzyżowscy (synowie Stanisława, wnukowie Jana Stryczka)[23][24]. 12 lutego 1945 na tereny miasta wkroczyła Armia Czerwona, po czym obszar ten przywrócono Polsce.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Początkowo istniała zbiorowa gmina Czechowice-Dziedzice, następnie podzielona na dwie odrębne jednostki. 1 stycznia 1951 gminę Dziedzice włączono do gminy Czechowice, nadając równocześnie (powiększonej) gminie Czechowice prawa miejskie i zachowując „Czechowice” jako nazwę miasta[25]. Wywołało to niezadowolenie mieszkańców Dziedzic, którzy podjęli działania na rzecz przywrócenia nazwy Dziedzice. W wyniku tych starań 22 listopada 1958 zmieniono nazwę miasta na Czechowice-Dziedzice[26], która obowiązuje do dnia dzisiejszego.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. UM w Czechowicach-Dziedzicach: Jednostki pomocniczne. www.czechowice-dziedzice.pl. [dostęp 23 listopada 2010].
  2. a b c Zaplecze osadnicze Bielska. W: Bielsko-Biała. Monografia miasta. Idzi Panic (redakcja). Wyd. drugie. T. I: Bielsko od zarania do wybuchu wojen śląskich. Bielsko-Biała: Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Bielsku-Białej, 2011, s. 215. ISBN 978-83-60136-31-7.
  3. a b Robert Mrózek: Nazwy miejscowe dawnego Śląska Cieszyńskiego. Katowice: Uniwersytet Śląski w Katowicach, 1984, s. 63. ISBN 82-00-00622-2.
  4. Mapa Księstwa Cieszyńskiego Matthaeusa Schubartha z 1736.
  5. Eugeniusz Kopeć, Szkice z przeszłości Czechowic-Dziedzic, Barbara Cebo (red.), 1977.
  6. 125 lat OSP Dziedzice. www.zosprpbielsko.pl. [dostęp 10 lipca 2017].
  7. Praca zbiorowa 1880 ↓, s. 270.
  8. Kazimierz Piątkowski: Stosunki narodowościowe w Księstwie Cieszyńskiem. Cieszyn: Macierz Szkolna Księstwa Cieszyńskiego, 1918, s. 257, 276. (pol.)
  9. Ludwig Patryn (ed): Die Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien. Troppau: 112. (niem.)
  10. Bogdan Cimała: Dziedzice, w: Encyklopedia Powstań Śląskich. Opole: Instytut Śląski, 1982, s. 118.
  11. „Sokół” w Dziedzicach od roku 1905 do 1930. „Dwudziestopięciolecie »Sokoła« w Dziedzicach: 1905–1930. Jednodniówka wydana z okazji 25-lecia »Sokoła« w Dziedzicach 3 sierpnia 1930”, s. 3–4.
  12. Ksiądz Ludwik Kojzar: Wymarsz drużyny sokolej w Dziedzicach do Legionu Śląskiego w roku 1914. „Dwudziestopięciolecie »Sokoła« w Dziedzicach: 1905–1930. Jednodniówka wydana z okazji 25-lecia »Sokoła« w Dziedzicach 3 sierpnia 1930”, s. 14.
  13. „Dziennik Cieszyński”. 19, s. 3, 1915-01-24. 
  14. Jerzy Szczurek 1933 ↓, s. 32–37.
  15. Robert Daniel 1998 ↓, s. 48.
  16. Jerzy Szczurek 1933 ↓, s. 49.
  17. Erwin Woźniak: Rola Czechowic-Dziedzic w I Powstaniu Śląskim. www.towarzystwo.czechowice-dziedzice.pl. [dostęp 8 czerwca 2017].
  18. Erwin Woźniak: Powstańcze Dziedzice. www.towarzystwo.czechowice-dziedzice.pl. [dostęp 8 czerwca 2017].
  19. Faustyn Herrmann OFMConv. www.encyklo.pl. [dostęp 9 czerwca 2017].
  20. Piotr Majewski: Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919–1939, słownik biograficzny. T. III (K–Ł). Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2005, s. 255. ISBN 83-7059-712-2.
  21. Edward Długajczyk: Wywiad polski na Górnym Śląsku 1919–1922. Katowice: Muzeum Śląskie, 2001, s. 67. ISBN 83-87455-91-1.
  22. Danuta Poźniakowska-Hanak: Oddział II Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego 1919–1921, s. 8. www.caw.wp.mil.pl. [dostęp 8 sierpnia 2017].
  23. Dariusz Węgrzyn: Od NSZ do Śląskich Sił Zbrojnych (1945–1948), w: Obóz narodowy w obliczu dwóch totalitaryzmów. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2010, s. 159. ISBN 978-83-7629-145-1.
  24. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach – 03/1400, Akta kontrolno-śledcze Mariana Krzyżowskiego: Protokół przesłuchania Mariana Krzyżowskiego, Katowice, 8 kwietnia 1947, s. 1–2.
  25. Dz.U. z 1950 r. nr 57, poz. 514.
  26. M.P. z 1958 r. nr 89, poz. 496.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Robert Daniel: Nadolzie zrywa okowy. Cieszyn: Macierz Ziemi Cieszyńskiej, 1998. ISBN 83-909864-1-8.
  • Jerzy Szczurek: Z wielkich dni Śląska Cieszyńskiego. O milicjach ludowych w latach 1918–1920. Cieszyn: Nakładem Grupy Związku Powstańców Śląskich w Cieszynie, 1933.
  • Praca zbiorowa: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. II, hasło „Dziedzice”. Warszawa: nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1880, s. 270.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]