Dzierlatka zwyczajna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dzierlatka zwyczajna
Galerida cristata[1]
(Linnaeus, 1758)
Dzierlatka zwyczajna
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina skowronki
Rodzaj Galerida
Gatunek dzierlatka zwyczajna
Synonimy
  • Alauda cristata Linnaeus, 1758[2]
Podgatunki
  • G. c. pallida C. L. Brehm, 1858
  • G. c. cristata (Linnaeus, 1758)
  • G. c. neumanni Hilgert, 1907
  • G. c. apuliae von Jordans, 1935
  • G. c. meridionalis C. L. Brehm, 1841
  • G. c. cypriaca Bianchi, 1907
  • G. c. tenuirostris C. L. Brehm, 1858
  • G. c. caucasica Taczanowski, 1888
  • G. c. kleinschmidti Erlanger, 1899
  • G. c. riggenbachi Hartert, 1902
  • G. c. carthaginis O. Kleinschmidt & Hilgert, 1905
  • G. c. arenicola Tristram, 1859
  • G. c. festae Hartert, 1922
  • G. c. brachyura Tristram, 1865
  • G. c. helenae Lavauden, 1926
  • G. c. jordansi Niethammer, 1955
  • G. c. nigricans C. L. Brehm, 1855
  • G. c. maculata C. L. Brehm, 1858
  • G. c. halfae Nicoll, 1921
  • G. c. altirostris C. L. Brehm, 1855
  • G. c. somaliensis Reichenow, 1907
  • G. c. balsaci Dekeyser & Villiers, 1950
  • G. c. senegallensis (Statius Müller, 1776)
  • G. c. alexanderi Neumann, 1908
  • G. c. isabellina Bonaparte, 1850
  • G. c. cinnamomina Hartert, 1904
  • G. c. zion Meinertzhagen, 1920
  • G. c. subtaurica (Kollibay, 1912)
  • G. c. magna Hume, 1871
  • G. c. leautungensis (Swinhoe, 1861)
  • G. c. coreensis Taczanowski, 1888
  • G. c. iwanowi Loudon & Zarudny, 1903
  • G. c. lynesi Whistler, 1928
  • G. c. chendoola (Franklin, 1831)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Dzierlatka zwyczajna, dzierlatka, śmieciuszka, pośmieciuszka (Galerida cristata) – gatunek małego ptaka z rodziny skowronków (Alaudidae).

Systematyka[edytuj]

Wyróżniono ponad trzydzieści podgatunków G. cristata[4][2][5]:

  • G. cristata pallidaPółwysep Iberyjski.
  • dzierlatka zwyczajna (G. cristata cristata) – południowa Skandynawia i Francja do Ukrainy i Węgier.
  • G. cristata neumanni – zachodnio-środkowe Włochy.
  • G. cristata apuliae – południowe Włochy i Sycylia.
  • G. cristata meridionalis – wschodnia Chorwacja do środkowej Grecji i zachodniej Turcji.
  • G. cristata cypriacaRodos, Karpathos i Cypr.
  • G. cristata tenuirostris – wschodnie Węgry i Rumunia do południowej Rosji i Kazachstanu.
  • G. cristata caucasica – wschodnie Wyspy Egejskie, północna Turcja i wschodni Kaukaz.
  • G. cristata kleinschmidti – północno-zachodnie Maroko.
  • G. cristata riggenbachi – zachodnie Maroko.
  • G. cristata carthaginis – północno-wschodnie Maroko do północnej Tunezji.
  • G. cristata arenicola – północno-wschodnia Algieria, południowa Tunezja i północno-zachodnia Libia.
  • G. cristata festae – wybrzeża północno-wschodniej Libii.
  • G. cristata brachyura – niziny północno-wschodniej Libii do południowego Iraku i północnej Arabii.
  • G. cristata helenae – południowo-wschodnia Algieria i południowo-zachodnia Libia.
  • G. cristata jordansi – góry Aïr (północny Niger).
  • dzierlatka nilowa (G. cristata nigricans) – Delta Nilu (północny Egipt).
  • G. cristata maculata – środkowy Egipt.
  • G. cristata halfae – południowy Egipt i północny Sudan.
  • G. cristata altirostris – wschodni Sudan i Erytrea.
  • G. cristata somaliensis – południowa Etiopia, północna Somalia i północna Kenia.
  • G. cristata balsaci – wybrzeża Mauretanii.
  • dzierlatka senegalska (G. cristata senegallensis) – Mauretania, Senegal i Gambia do Nigru.
  • G. cristata alexanderi – północna Nigeria do zachodniego Sudanu i północno-środkowej Republiki Środkowoafrykańskiej.
  • G. cristata isabellina – środkowy Sudan.
  • G. cristata cinnamomina – zachodni Liban i północno-zachodni Izrael.
  • G. cristata zion – południowa Turcja do północno-wschodniego Izraela.
  • G. cristata subtaurica – środkowa Turcja do południowo-zachodniego Turkmenistanu i północnego Iranu.
  • G. cristata magna – Kazachstan do południowej Mongolii i północno-zachodnich Chin.
  • G. cristata leautungensis – północno-wschodnie i wschodnie Chiny.
  • G. cristata coreensisKorea.
  • G. cristata iwanowi – środkowy Iran i środkowy Turkmenistan do północno-zachodniego Pakistanu.
  • G. cristata lynesi – północny Pakistan.
  • dzierlatka azjatycka (G. cristata chendoola) – środkowy i wschodni Pakistan przez zachodnie i północne Indie do południowego Nepalu.

Występowanie[edytuj]

Zamieszkuje Eurazję w pasie klimatów umiarkowanych, od Portugalii po północno-wschodnie Chiny, Koreę i wschodnie Indie, oraz północną Afrykę po Niger na południu. W Europie północna granica areału przechodzi przez południową Skandynawię i Bałtyk, a szczególnie pospolita jest w południowej części tego kontynentu. Jej liczebność od paru dekad zmniejsza się. Uważa się[kto?], że pierwotnymi siedliskami dzierlatki były azjatyckie stepy skąd rozprzestrzeniła się na kontynent europejski w trakcie rozwoju rolnictwa. W Europie Zachodniej i Środkowej zaczęto ją widywać już w XIV wieku. Gatunek osiadły.

W Polsce nieliczny, nierównomiernie rozmieszczony ptak lęgowy[6] i zimujący. Spotkać go można w całym kraju (dolatuje do 600 m n.p.m., więc w górach prawie go nie ma), ale lokalne populacje znacznie różnią się liczebnością. Większe liczby osobników notuje się w zachodniej i środkowej Polsce, a największe populacje znajdują się w ramach administracyjnych granic większych miast: Poznania i Warszawy, a w mniejszym stopniu Szczecina, Leszna, Wrocławia i Ostrowa Wielkopolskiego[7]. Siedliska związane z człowiekiem są bowiem preferowane przez te ptaki. Obecnie w wielu regionach staje się ptakiem rzadkim lub znika z krajobrazu, choć do niedawna, zwłaszcza w miastach była pospolita. Jego liczebność w Polsce szacuje się[kto?] na 4000–8000 par.

Charakterystyka[edytuj]

Wygląd[edytuj]

Czubek na głowie nastroszony pozostaje również u ptaka w spoczynku

Wielkości skowronka, o krępej sylwetce, długim, masywnym dziobie i charakterystycznym, szczeciniastym sterczącym czubku na głowie (nawet gdy ptak jest spokojny). Obie płci ubarwione jednakowo. Upierzenie skromne, brązowe z intensywnym, ciemniejszym kreskowaniem na wierzchu ciała. Spód brudnobiały, na piersi i gardzieli brązowo kreskowany, niżej jednolity. Brwi, obrączki wokół oczu ("okulary") i obramowanie policzków o nieco jaśniejszym odcieniu niż reszta ciała. Na skrzydłach widać jasne, wąskie obrzeżenia. Ogon dość krótki, rozwidlony, ciemny i beżowo-brązowo obrzeżony na zewnętrznych krawędziach. Ma szarobrązowy dziób, a tęczówki oczu i nogi jasno-brązowe. Młode osobniki posiadają bardziej plamiste upierzenie i mniejszy czubek.
W terenie wzrostem, sposobem poruszania się po ziemi i w powietrzu oraz barwami bardzo przypomina nieco większego skowronka polnego. Różnicę można dostrzec w kształcie czubka na głowie, bardziej krępej sylwetce, krótszym ogonie oraz bardziej szarym (ciemniejszym) i jednolitym upierzeniu u dzierlatki. Jest nieco większa od wróbla domowego.

Zachowanie[edytuj]

To ptak mało płochliwy, toteż łatwy do rozpoznania i obserwacji. Najłatwiej zauważyć go zimą, a trudniej w okresie lęgowym, kiedy staje się skryty. Gdy człowiek się do niego zbliży odlatuje jedynie na kilka metrów od niego. Do lotu startuje ukośnie w górę i leci nad miejscem gniazdowania "miękkim" lotem i często oddala się znacznie od gniazda. W powietrzu przeważnie zatacza koło po czym stopniowo ląduje na zwykle podwyższonym miejscu. Lot nie jest charakterystyczny dla gatunku.

Gniazdo dzierlatki

Wymiary średnie[edytuj]

długość ciała 
ok. 17 cm
rozpiętość skrzydeł 
ok. 34 cm

Masa ciała[edytuj]

ok. 45 g

Głos[edytuj]

Samiec śpiewa zwykle na ziemi w miejscu z którego może prowadzić dogodną obserwację terenu, np. stojąc na grudzie ziemi lub stosie kamieni. Jednak często zdarza mu się wydawać swe odgłosy w locie. W przeciwieństwie zatem do skowronka polnego potrafi odzywać się z punktów obserwacyjnych, jakim może być niewysoki krzew. Średni czas trwania pieśni dzierlatki w powietrzu jest krótszy niż śpiew skowronka polnego i przeważnie wynosi około 1 minutę. Poza tym gatunek ten potrafi naśladować głosy innych ptaków. Głos wabiący to "dy" lub "djui", a gdy wzlatuje lub siedzi na ziemi - "pi pi diee".

Biotop[edytuj]

Najczęściej przebywają na terenach otwartych, suchych i ciepłych ze skąpą roślinnością, mało urodzajnych i piaszczystych. Na miejskich terenach najczęściej spotyka się je na obszarach blokowisk z dużymi trawnikami, płaskich murawach, a także w miejscach zniszczonych przez przemysł, a na wsi na ich obrzeżach, ugorach z ubogą szatą roślinną, skrajach dróg, łąkach. Lęgną się na terenach ruderalnych w miastach i na ich obrzeżach, wysypiskach śmieci i gruzu, placach i składnicach przemysłowe, ubogich pastwiskach, ugorach ze skąpą roślinnością zielną, parcelach budowlanych, nasypach kolejowych. Czasem gnieździ się na ugorach i polach uprawnych.

Okres lęgowy[edytuj]

Toki[edytuj]

W przeciwieństwie do wielu ptaków śpiewających opisywany gatunek przez całą zimę pozostaje w parach. Wiosną, przeważnie w marcu, ptaki zajmują swoje terytoria lęgowe. Tworzone pary są monogamiczne.

Gniazdo[edytuj]

Na ziemi w wygrzebanym dołku pośród luźnej, niskiej roślinności zielnej lub krzewu, ale dosyć dobrze ukryte. Składa się ze źdźbeł trawy, liści i korzeni, czasem również włosia. Może być osłonięte bryłkami ziemi lub kamieniami. Buduje je samica z pomocą swego partnera.

Ze względu na maskujące upierzenie niełatwo dostrzec dzierlatkę na ziemi

Jaja[edytuj]

Galerida cristata

Lęgi (zwykle 2 w ciągu roku) od połowy kwietnia do lipca. 3-5 jaj o średnich wymiarach 22 × 17 mm, o tle białym z gęstymi jasnoszarymi lub szaro-fioletowymi plamkami. Są podobne do jaj skowronka polnego, choć mają wyraźniejsze plamkowanie.

Wysiadywanie[edytuj]

Od złożenia ostatniego jaja trwa 12-13 dni. Na jajach siedzi tylko samica. Pisklęta, gniazdowniki, są dokarmiane przez rodziców, po czym opuszczają gniazdo po 9-10 dniach. Gdy to zrobią nadal są nielotne i ukrywają się w pobliżu gniazda. Po 14 dniach nabywają zdolność do kąpieli w piasku (podobnie jak ma to miejsce u skowronka polnego), a po 20 potrafią już dobrze latać. Rodzice karmią swe młode prawie wyłącznie owadami (małymi larwami, pasikonikami, chrząszczami) i dżdżownicami. Zimę spędzają na terenach lęgowych i jest jedynie parę obserwacji o większym przemieszczaniu się dzierlatek (część osobników koczuje).

Pożywienie[edytuj]

Dzierlatki swego pokarmu szukają wyłącznie na ziemi

Ptak wszystkożerny - je, szczególnie jesienią i zimą, nasiona traw, liście, zielone części roślin i chwastów oraz drobne owady naziemne, jak chrząszcze, i pająki. Zbierają je na ziemi. W diecie jednak przeważa pokarm roślinny.

Od kiedy w miejscach bytowania dzierlatek pojawiły się markety zmieniły się ich sposoby zdobywania pokarmu. Coraz częściej widuje się je nie tylko przy penetracji najbliższych okolic sklepów, ale też śmiało mogą do nich wchodzić i tam bez strachu szukać resztek pokarmu pomiędzy przechodzącymi ludźmi.

Ochrona[edytuj]

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[8].

Od lat 80. liczebność dzierlatki w wielu obszarach Polski zmniejsza się. Wśród możliwych przyczyn wymienia się: pogorszenie warunków do zimowania (ciężkie zimy 1978/1979 i 1981/1982, zanik transportu konnego (końskie odchody zawierają resztki ziarna, które stanowią podstawową zimową bazę pokarmową tego ptaka) i w związku z tym brak owsa i innego pokarmu na drogach), likwidacja i zagospodarowywanie terenów ruderalnych w ludzkie osiedla oraz zmiany w zasiedlanym środowisku (obszary ruderalne są zagospodarowywane lub zarastają wysoką roślinnością w wyniku eutrofizacji)[9].

Przypisy

  1. Galerida cristata, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b Crested Lark (Galerida cristata) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 5 sierpnia 2012].
  3. Galerida cristata. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  4. Frank Gill, Minturn Wright, David Donsker: Family Alaudidae (ang.). IOC World Bird List: Version 3.1. [dostęp 5 sierpnia 2012].
  5. Nazwy polskie za: Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Alaudidae Vigors, 1825 - skowronki - Larks. W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 5 sierpnia 2012].
  6. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 531. ISBN 83-919626-1-X. Według skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego nieliczny oznacza zagęszczenie 1–10 par na 100 km².
  7. Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010.
  8. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz.U. 2004 nr 220 poz. 2237
  9. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 532. ISBN 83-919626-1-X.

Bibliografia[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]