Dzioborożec długoczuby

Dzioborożec długoczuby
	Berenicornis comatus
	(Raffles, 1822)
	; Samica
	; Samiec
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ptaki
Podgromada	Neornithes
Infragromada	ptaki neognatyczne
Rząd	dzioborożcowe
Rodzina	dzioborożce
Rodzaj	Berenicornis; Bonaparte, 1850
Gatunek	dzioborożec długoczuby
Synonimy
	Rodzaju: Berenicicomis Sundevall, 1873; Berenecicornis Giebel, 1877; Gatunku: Buceros comatus Raffles, 1822; Buceros lugubris Begbie, 1834; Berenicornis comatus – Bonaparte, 1850; Aceros comatus (Raffles, 1822); Anorrhinus comatus – Elliot, 1882; Buceros (Anorrhiuns) comatus – Dubois, 1884;
	Rodzaju: Berenicicomis Sundevall, 1873; Berenecicornis Giebel, 1877; Gatunku: Buceros comatus Raffles, 1822; Buceros lugubris Begbie, 1834; Berenicornis comatus – Bonaparte, 1850; Aceros comatus (Raffles, 1822); Anorrhinus comatus – Elliot, 1882; Buceros (Anorrhiuns) comatus – Dubois, 1884;
	Kategoria zagrożenia (CKGZ)
	; zagrożony
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Dzioborożec długoczuby^[10], toko długoczuby^[11] (Berenicornis comatus) – gatunek dużego ptaka z rodziny dzioborożców (Bucerotidae). Słabo poznany ptak występujący w południowo-wschodniej Azji; według IUCN jest zagrożony wyginięciem.

Zasięg występowania

Dzioborożec długoczuby występuje w południowej Mjanmie (południowe Taninthayi), południowo-zachodniej Tajlandii, na Półwyspie Malajskim, Sumatrze i Borneo^[12]^[13]; obserwowany w południowo-zachodniej Kambodży^[12].

Taksonomia

Gatunek po raz pierwszy naukowo opisał w 1822 roku brytyjski zoolog Thomas Stamford Raffles, nadając mu nazwę Buceros comatus^[2]. Opis ukazał się na łamach czasopisma „Transactions of the Linnean Society of London”. Jako miejsce typowe odłowu holotypu Raffles wyznaczył Sumatrę^[2]. Jedyny przedstawiciel rodzaju Berenicornis utworzonego w 1850 roku przez francuskiego przyrodnika Karola Lucjana Bonaparte^[3].

Część systematyków uważała B. comatus za spokrewnionego z Horizocerus albocristatus i umieszczała tego drugiego w rodzaju Berenicornis, ale głos i upierzenie wyraźnie się od siebie różnią w kontekście rodziny^[12]; wcześniej bywał też zaliczany do rodzaju Aceros^[9]. Gatunek monotypowy^[12]^[14]^[15].

Etymologia

Berenicornis: Berenika II (267/266–221 p.n.e.), której odcięte i złożone bogom w ofierze włosy po szczęśliwym powrocie Ptolemeusza III z wyprawy do Azji dały nazwę gwiazdozbiorowi Warkocza Bereniki; gr. ορνις ornis, ορνιθος ornithos „ptak”^[16].
comatus: łac. comatus „włochaty”, od coma „włosy na głowie”, od gr. κομη komē „włosy”^[17].
lugubris: łac. lugubris „żałobny, płaczliwy”, od lugere „opłakiwać”^[18].

Morfologia

Długość ciała 75–80 cm; masa ciała samic 1470 g, młodych samców 1250–1360 g^[12]. Duży dzioborożec z wysokim kolczastym grzebieniem, czarnym grzbietem, skrzydłami i udami, ogon długi, biały, końcówki piór na skrzydłach koloru białego. Samiec ma białą głowę, grzebień, szyję i kończyny dolne; dziób koloru czarnego z żółtawym odcieniem u jego podstawy, niska narośl na dziobie czarniawa; goła skóra wokół oczu oraz na gardle niebieska. Samica mniejsza, również z białym grzebieniem, ale twarz, szyja i całe ciało koloru czarnego. U młodych ptaków upierzenie jest w kolorze czarnym, ale szerokie białe końcówki na ogonie, białe końcówki na głowie, szyi i piersi nadają im ogólnie szary wygląd; dziób koloru jasnożółtego, goła skóra wokół oczu szarawa^[12].

Ekologia

Dzioborożec długoczuby prowadzi najwyraźniej osiadły i terytorialny tryb życia. Zamieszkuje pierwotny zimozielony las nizinny, rozszerzając swój zasięg o sąsiadujące plantacje i gęsty las wtórny. Zwykle występuje poniżej 900 m n.p.m.^[19], ale czasami obserwowany na 1680 m n.p.m.^[12] Odzywa się głosem przypominającym pohukiwania sowy z kilkoma wariantami, ale zazwyczaj zaczyna od kilku pojedynczych pohukiwań i kontynuuje je bardziej rytmicznym potrójnym pohukiwaniem „huuu...huuu...huuu...whu-hu-huuu...whu-hu-huuu...”^[12].

Dzioborożec długoczuby w dużej mierze spożywa pokarm zwierzęcy w tym owady, węże, jaszczurki i małe ptaki; pokarm uzupełnia także różnymi owocami, głównie bogatymi w lipidy pestkami i torebkami i niektórymi figami. Pokarm zdobywa w gęstej splątanej roślinności, zwykle na niższych poziomach lub bezpośrednio na ziemi. Bardzo dużo czasu spędza na kopaniu wśród kory, łodyg i resztek pożywienia dla zwierząt^[12].

Bardzo mało informacji na temat rozrodu dzioborożca długoczubego, okresu inkubacji, wychowu młodych i pierzenia^[12]. Sezon rozrodczy przypada na styczeń, marzec, czerwiec, październik i grudzień. Zbiera się w grupy liczące 3-8 ptaków, które utrzymują ze sobą kontakt, odzywając się łagodnymi tonami przypominającymi gruchanie. Do rozrodu przystępują tylko dominujące samice i przeganiają inne samice znajdujące się w grupie. Prawdopodobnie samica składa dwa jaja, ale zwykle przeżywa tylko jedno pisklę^[12].

Status zagrożenia i ochrona

W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody został zaliczony do kategorii EN (ang. Endangered „zagrożony wyginięciem”)^[9]. Wymieniony w II załączniku CITES^[20]. Obszar lasów, które zamieszkuje ten gatunek, w ostatnich latach gwałtownie maleje^[9]. Jest również zagrożony przez polowanie^[9]. W związku z tym podejrzewa się, że liczebność populacji ulegnie znacznemu zmniejszeniu w ciągu następnych trzech pokoleń^[9]. Gatunek rzadko spotykany, ale zazwyczaj łatwo go przeoczyć ze względu na skryty tryb życia^[12]. Bardzo niewiele osobników pozostaje w Tajlandii i na Półwyspie Malajskim^[12].

Przypisy

1 2 Berenicornis comatus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
1 2 3 4 T.S. Raffles. Second Part of the Descriptive Catalogue of a Zoological Collection made in the Island of Sumatra and its vicinity. „Transactions of the Linnean Society of London”. 13 (2), s. 339, 1822. (ang.).
1 2 3 Ch.-L. Bonaparte: Conspectus generum avium. T. 1. Lugduni Batavorum: Apud E.J. Brill, 1850, s. 91. (łac.).
↑ C.J. Sundevall: Methodi naturalis avium disponendarum tentamen: försök till fogelklassens naturenliga uppställnung. Stockholm: Samson & Wallin, 1872, s. 96. (łac.).
↑ Ch.G.A. Giebel: Thesaurus ornithologiae: Repertorium der gesammten ornithologischen Literatur und Nomenclator sämmtlicher Gattungen und Arten der Vögel, nebst Synonymen und geographischer Verbreitung. Cz. 3. Leipzig: Brockhaus, 1877, s. 789. (niem.).
↑ P.J. Begbie: The Malayan Peninsula, embracing its history, manners and customs of the inhabitants, politics, natural history &c. from its earliest records. (Madras): Printed for the author at the Vepery Mission Press, 1834, s. 513. (ang.).
↑ D.G. Elliot: A monograph of the Bucerotidæ, or family of the hornbills. (London): Published for the subscribers by the author (printed by Taylor and Francis), 1882, s. xxxix. (ang.).
↑ A.J.Ch. Dubois. Revue critique des oiseaux de la famille des bucérotidés. „Bulletin du Musée royal d’histoire naturelle de Belgique”. 3 (1884–1885), s. 207, 1885. (fr.).
1 2 3 4 5 6 BirdLife International, Berenicornis comatus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2018, wersja 2026-1 [dostęp 2026-08-11] (ang.).
↑ Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Bucerotidae Rafinesque, 1815 – dzioborożce – Hornbills (wersja: 2024-10-04). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-08-11].
↑ P. Mielczarek & W. Cichocki, Polskie nazewnictwo ptaków świata, „Notatki Ornitologiczne”, Tom 40. Zeszyt specjalny, 1999, s. 168 .
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 A.C. Kemp & P.F.D. Boesman: White-crowned Hornbill (Berenicornis comatus), version 1.0. W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie & E. de Juana (red.): Birds of the World. Ithaca: Cornell Lab of Ornithology, 2020. DOI: 10.2173/bow.whchor2.01. (ang.).
↑ S.R. Humphrey & J.R. Bain: Endangered Animals of Thailand. Gainesville: Sandhill Crane Press, 1990, s. 206–208. (ang.).
↑ F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), IOC World Bird List (v15.1) [online], 20 lutego 2025 [dostęp 2026-08-11] (ang.).
↑ AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025b, 2026, DOI: 10.2173/avilist.v2025b (ang.).
↑ The Key to Scientific Names ↓, Berenicornis [dostęp 2026-08-11] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, comatus [dostęp 2026-08-11] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, lugubris [dostęp 2026-08-11] .
↑ L. Medway. The distribution and altitudinal zonation of birds and mammals on Gunong Benom. „Bulletin of the British Museum (Natural History)”. 23 (5), s. 111, 1972. (ang.).
↑ Checklist of CITES Species. CITES - Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora. [dostęp 2020-04-09]. (ang.).

Bibliografia

The Key to Scientific Names, J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca (ang.).

Linki zewnętrzne

Zdjęcia, nagrania głosów i krótkie filmy. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).

[itis-1] 1 2 Berenicornis comatus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).

[Raffles-2] 1 2 3 4 T.S. Raffles. Second Part of the Descriptive Catalogue of a Zoological Collection made in the Island of Sumatra and its vicinity. „Transactions of the Linnean Society of London”. 13 (2), s. 339, 1822. (ang.).

[Bonaparte-3] 1 2 3 Ch.-L. Bonaparte: Conspectus generum avium. T. 1. Lugduni Batavorum: Apud E.J. Brill, 1850, s. 91. (łac.).

[Sundevall-4] C.J. Sundevall: Methodi naturalis avium disponendarum tentamen: försök till fogelklassens naturenliga uppställnung. Stockholm: Samson & Wallin, 1872, s. 96. (łac.).

[Giebel-5] Ch.G.A. Giebel: Thesaurus ornithologiae: Repertorium der gesammten ornithologischen Literatur und Nomenclator sämmtlicher Gattungen und Arten der Vögel, nebst Synonymen und geographischer Verbreitung. Cz. 3. Leipzig: Brockhaus, 1877, s. 789. (niem.).

[Begbie-6] P.J. Begbie: The Malayan Peninsula, embracing its history, manners and customs of the inhabitants, politics, natural history &c. from its earliest records. (Madras): Printed for the author at the Vepery Mission Press, 1834, s. 513. (ang.).

[Elliot-7] D.G. Elliot: A monograph of the Bucerotidæ, or family of the hornbills. (London): Published for the subscribers by the author (printed by Taylor and Francis), 1882, s. xxxix. (ang.).

[Dubois-8] A.J.Ch. Dubois. Revue critique des oiseaux de la famille des bucérotidés. „Bulletin du Musée royal d’histoire naturelle de Belgique”. 3 (1884–1885), s. 207, 1885. (fr.).

[iucn-9] 1 2 3 4 5 6 BirdLife International, Berenicornis comatus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2018, wersja 2026-1 [dostęp 2026-08-11] (ang.).

[Mielczarek&Kuziemko-10] Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Bucerotidae Rafinesque, 1815 – dzioborożce – Hornbills (wersja: 2024-10-04). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-08-11].

[mc-11] P. Mielczarek & W. Cichocki, Polskie nazewnictwo ptaków świata, „Notatki Ornitologiczne”, Tom 40. Zeszyt specjalny, 1999, s. 168 .

[Kemp&Boesman-12] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 A.C. Kemp & P.F.D. Boesman: White-crowned Hornbill (Berenicornis comatus), version 1.0. W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie & E. de Juana (red.): Birds of the World. Ithaca: Cornell Lab of Ornithology, 2020. DOI: 10.2173/bow.whchor2.01. (ang.).

[Humphrey&Bain-13] S.R. Humphrey & J.R. Bain: Endangered Animals of Thailand. Gainesville: Sandhill Crane Press, 1990, s. 206–208. (ang.).

[ioc-14] F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), IOC World Bird List (v15.1) [online], 20 lutego 2025 [dostęp 2026-08-11] (ang.).

[avilist-15] AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025b, 2026, DOI: 10.2173/avilist.v2025b (ang.).

[16] The Key to Scientific Names ↓, Berenicornis [dostęp 2026-08-11] .

[17] The Key to Scientific Names ↓, comatus [dostęp 2026-08-11] .

[18] The Key to Scientific Names ↓, lugubris [dostęp 2026-08-11] .

[Medway-19] L. Medway. The distribution and altitudinal zonation of birds and mammals on Gunong Benom. „Bulletin of the British Museum (Natural History)”. 23 (5), s. 111, 1972. (ang.).

[cites-20] Checklist of CITES Species. CITES - Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora. [dostęp 2020-04-09]. (ang.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]