To jest dobry artykuł

Edmund Matejko

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Edmund Marcin Matejko
Data i miejsce urodzenia 12 listopada 1829
Kraków
Data i miejsce śmierci 2 lipca 1907
Kraków
Zawód agronom
nauczyciel
Rodzice Franciszek Ksawery Matejko
Joanna z domu Rosberg
Małżeństwo Klara z domu Witaszewska
Krewni i powinowaci Jan Matejko
Jan Żiżka, fragment obrazu Bitwa pod Grunwaldem Jana Matejki – do jego postaci pozował Edmund Matejko

Edmund Marcin Matejko, także Zygmunt Matejko (ur. 12 listopada 1829 w Krakowie, zm. 2 lipca 1907 tamże) – polski powstaniec, uczestnik węgierskiej Wiosny Ludów i powstania styczniowego, agronom, dzierżawca majątków ziemskich (m.in. Bieńczyc), nauczyciel w szkole rolniczej w Czernichowie, starszy brat malarza Jana Matejki.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie i młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 12 listopada 1829 roku. Był drugim dzieckiem Franciszka Ksawerego Matejki (1793–1860), czeskiego imigranta z okolic Hradca Králové i jego żony Joanny z domu Rosberg (1802–1845), córki niemieckiego siodlarza, osiadłego w Krakowie[1]. Edmund kształcił się w Liceum św. Anny, które ukończył zdając maturę. W 1845 roku podjął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, po wstępnym kursie filozofii zapisał się na Wydział Prawa[2]. Dwa lata później rozpoczął naukę malarstwa w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych[3].

Wiosna Ludów[edytuj | edytuj kod]

Edmund Matejko nie ukończył studiów w Krakowie, ze względu na zaangażowanie się w wydarzenia polityczne. W 1848 roku, w trakcie Wiosny Ludów, uwikłał się w spisek[4], mający najpewniej na celu odbicie rekrutów wziętych do armii austriackiej[5]. Zagrożony aresztowaniem, opuścił Kraków wraz z Zygmuntem[a], młodszym bratem, i udał się na Węgry w końcu tego samego roku[6] lub w maju 1849 roku[7]. Obaj Matejkowie wstąpili w szeregi Legionu Polskiego[b][8].

W trakcie kampanii bracia walczyli w bitwach pod Bánffyhunyad, nad Wagiem i pod Turószentmárton (Szent Marton), gdzie Zygmunt zginął wiosną 1849 roku[9]. Edmund ocalał i trafił do Siedmiogrodu[c], gdzie dostał się do oddziałów Józefa Bema. W szeregach 2. batalionu piechoty legionu siedmiogrodzkiego zdobył stopień porucznika[10]. Po upadku powstania węgierskiego usiłował wrócić do Galicji. Został jednak schwytany przez Austriaków w trakcie próby przedostania się na te tereny[11] lub w samym Krakowie[12]. Skierowany do karnej kompanii w twierdzy Komarno, uciekł z transportu aresztantów pod Mogilanami. Przez jakiś czas ukrywał się w Kleczy Górnej, po czym opuścił Galicję i udał się do Wielkopolski. Znalazł zatrudnienie w majątku Dezyderego Chłapowskiego w Turwi, jednak nękany przez policję pruską, postanowił opuścić ziemie polskie[13].

Emigracja i powrót do kraju[edytuj | edytuj kod]

Matejko udał się na emigrację do Francji. Tam ukończył najpierw polską szkołę na Montparnasse, a następnie szkołę rolniczą w Grignon pod Paryżem[14]. Utrzymywał kontakt listowny z rodziną[15]. Po kilku latach zdecydował się na powrót, który miał miejsce po 1857 roku. Przedostał się na Wołyń, gdzie dzierżawił majątki ziemskie lub najmował się jako ich zarządca. Następnie trafił do guberni płockiej, i tam zarządzał dobrami hrabiego Wawrzyńca Engeströma. W 1860 roku został wybrany na członka Towarzystwa Rolniczego[14].

Powstanie styczniowe[edytuj | edytuj kod]

Do Krakowa powrócił przed wybuchem powstania styczniowego[16]. Obawiając się aresztowania lub innych kłopotów, zaczął używać imienia i dokumentów poległego brata[d]. Stąd też w późniejszych biografiach obaj byli ze sobą myleni[17]. Po rozpoczęciu zrywu w zaborze rosyjskim, wstąpił w lutym 1863 roku do oddziału Leona Czechowskiego, również weterana walk na Węgrzech. Uzyskał rangę kapitana i dowodził kompanią karabinierów. Po klęsce partii Czechowskiego (20 marca) wrócił do Krakowa[18]. Jednak już w kwietniu tego samego roku, ponownie włączył się do walki zbrojnej, zabierając ze sobą brata, Kazimierza[e]. Dołączył do oddziału Józefa Miniewskiego. Bił się pod Krzykawką, gdzie był świadkiem śmierci Francesca Nullo[f]. Po klęsce wrócił do Krakowa (7 maja), gdzie został aresztowany i uwięziony na Wawelu, ówcześnie cytadeli austriackiej twierdzy. Jak się zdaje, wolność odzyskał w marcu 1864 roku[19].

Lata po powstaniu[edytuj | edytuj kod]

1 kwietnia 1864 roku otrzymał posadę nauczyciela hodowli zwierząt i administracji rolnej w szkole rolniczej w Czernichowie. Uczył tam przez rok, po czym zrezygnował[14]. W 1869 roku objął w dzierżawę wieś Bieńczyce, należącą do kolegiaty św. Floriana w Krakowie. Spędził tam następne dwadzieścia cztery lata, angażując się w akcje oświatowe i społeczne, jednak choć podaje się, iż „gospodarował w nich wzorowo”[20], nie odniósł sukcesów finansowych. Popadł w długi, które w latach 80. pomógł mu spłacić Jan Matejko. Ostatecznie zrezygnował z posady[21]. Przeniósł się do Krakowa, gdzie spędził resztę życia. Zmarł 2 lipca 1907 roku i został pochowany na Cmentarzu Rakowickim[14].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Edmund Matejko ożenił się z Klarą z domu Witaszewską[14]. Miał z nią dwóch synów[22].

W pamięci Jana Matejki z czasów dzieciństwa Edmund zapisał się jako opiekuńczy i pomocny brat[23], który wedle przekazu Mariana Gorzkowskiego, sekretarza malarza, wespół z najstarszym z rodzeństwa, Franciszkiem, uczył go czytać[24]. Wiadomo, iż po zabraniu młodszego brata ze Szkoły św. Barbary (gdzie ten zupełnie sobie nie radził), przygotował go z powodzeniem do egzaminu wstępnego w Liceum św. Anny latem 1848 roku[25]. Listy z emigracji, w których opisywał Paryż i galerie sztuki, wedle relacji Izydora Jabłońskiego, wzbudziły później w młodym malarzu chęć odwiedzenia tego miasta[26].

Edmund był obecny na ślubie brata z Teodorą Giebułtowską (wedle relacji Stanisławy Serafińskiej, jej siostrzenicy, jeszcze jako kawaler), choć, jak reszta rodzeństwa, nie pochwalał tego związku[27]. Latem 1871 roku, Jan i Edmund wspólnie odwiedzili Franciszka, przebywającego w wiedeńskim zakładzie dla chorych psychicznie. Relacje między braćmi nie zawsze układały się kordialnie – w listopadzie tego samego roku[g], gdy Jan wykupywał dom przy Floriańskiej od swego rodzeństwa, Edmund sprzeciwiał się temu i dość opornie układał się z bratem, nie szczędząc mu złośliwości[28]. Nie doprowadziło to jednak do zerwania kontaktów między nimi. Gdy w 1876 roku malarz zakupił majątek ziemski w Krzesławicach, wybór ten podyktowany był bliskim sąsiedztwem Bieńczyc, dzierżawionych przez starszego brata[29]. Edmund, wraz ze swoją rodziną, czuwał przy umierającym Janie[30].

Wedle przekazów Gorzkowskiego artysta wydatnie wspierał finansowo brata, wypłacając mu co miesiąc pewną sumę pieniędzy, wykupił też jego weksel (1886) czy spłacił długi (1892), mimo własnych problemów[h]. Oprócz tego miał wychowywać jednego z jego synów[31].

Edmund pozostawił po sobie pamiętniki. Odznaczał się pewnym talentem malarskim[14]. Uwięziony na Wawelu kolorował egzemplarze albumu Jana Matejki, Ubiory w Polsce, wydanego w 1860 roku[32]. W późniejszych latach pozował bratu do postaci Jana Żiżki na płótnie Bitwa pod Grunwaldem oraz do postaci z obrazu Wacław Wilczek broniący kościoła w Trzebowie[i][33].

Uwagi

  1. Zygmunt Hilary (ur. 29 kwietnia 1831, zm. 22 czerwca 1849), trzeci spośród rodzeństwa Matejków, również ukończył Liceum św. Anny i w 1847 roku podjął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wykazywał zdolności plastyczne – w domu rodzinnym przechowywano jego rysunki, kopie wizerunków Kościuszki, księcia Poniatowskiego i kosyniera-krakusa. Interesował się także poezją. Zapisał się w pamięci młodszego brata Jana jako towarzysz jego zabaw dziecinnych. Zygmunt zginął w bitwie pod Turószentmárton (Szent Marton), wedle rodzinnych przekazów, rozsiekany przez Rosjan, gdy odmówił złożenia broni, Kozłowski 1975 ↓, s. 182; Szypowska 1988 ↓, s. 347; Gorzkowski 1993 ↓, s. 79, 159, 379; Kovács 1999 ↓, s. 522; Słoczyński 2000 ↓, s. 17; Miezian 2014 ↓, s. 16; Antecka i Buyko 2014 ↓, s. 114. Jednak jak podaje Kovács 1999 ↓, s. 520 prawdopodobnie zginął, gdy sięgał po broń, zaskoczony rosyjskim atakiem, tak jak reszta węgierskich żołnierzy. Pochowany został w Szent Marton. W późniejszej pracy węgierski historyk podaje, iż w walce odniósł śmiertelną ranę i zmarł nazajutrz po bitwie, Kovács 2010 ↓, s. 168.
  2. Kovács 1999 ↓, s. 520–521, 528, w przeciwieństwie do polskich opracowań, podaje, iż bracia Matejkowie nie walczyli w szeregach formacji Józefa Wysockiego, lecz w oddziale Hipolita Kuczyńskiego – początkowo wchodzącego w skład legionu niemieckiego, stacjonującego w Dolnym Kubinie, w ramach sił majora Ármina Görgeya, a po wzroście liczebności, przekształconego w samodzielny legion polskich żołnierzy. Görgey otrzymał od Wysockiego rozkaz wysłania tego oddziału do siebie, lecz opóźnił jego wykonanie z racji zagrożenia atakiem rosyjskim, tak że dopiero po klęsce pod Szent Marton ocaleli Polacy dołączyli do właściwego Legionu Polskiego. Więcej na temat tej jednostki patrz też: Kovács 2010 ↓, s. 167–169.
  3. Kovács 1999 ↓, s. 529 wysuwa przypuszczenie, iż w Siedmiogrodzie znalazł się jako towarzysz kuriera Wysockiego, kapitana Edwarda Antoniego Żarskiego. Miał tam dotrzeć w lipcu 1849 roku, Kovács 2010 ↓, s. 169.
  4. Szypowska 1988 ↓, s. 17 podaje, iż tożsamością brata zaczął posługiwać się już po powrocie do Polski.
  5. Kazimierz Wilhelm (ur. 6 kwietnia 1841, zm. 17 grudnia 1882), dziesiąty z rodzeństwa Matejków, cieszył się sympatią całej rodziny, ceniącej jego spokój, skromność, ale i zaradność. W powstaniu styczniowym walczył do wiosny 1864 roku. Miał dwóch synów. Po jego śmierci Jan Matejko wziął na siebie wspomaganie wdowy comiesięcznym zasiłkiem pieniężnym, Kozłowski 1975 ↓, s. 183; Gorzkowski 1993 ↓, s. 241; Słoczyński 2000 ↓, s. 14; Zgórniak 2004 ↓, s. 38; Antecka i Buyko 2014 ↓, s. 114.
  6. Miezian 2014 ↓, s. 16 podaje, iż Matejko dostał się wówczas do niewoli rosyjskiej.
  7. Jak podaje Zgórniak 2004 ↓, s. 25 wykup kamienicy miał miejsce w grudniu tego roku.
  8. Gorzkowski 1993 ↓, s. 133–134 podaje, iż Jan powierzył Edmundowi zarząd w Krzesławicach, który ten, mimo otrzymywania pensji, zaniedbywał. Nie potwierdzają tego prace poświęcone tej wsi – Lempart 2011 ↓, s. 23 jako zarządcę z ramienia artysty wymienia Teodora Cybulskiego.
  9. Gorzkowski 1993 ↓, s. 75 podaje następujący tytuł tego obrazu: Jan Wilczek z Czeszowa podczas obrony klasztoru Benedyktynów w Trzebowie na Morawach przeciw królowi węgierskiemu Maciejowi Korwinowi. Użycie imienia „Jan” – tak też u Miezian 2014 ↓, s. 16, przyp. 29 – jest najpewniej omyłkowe, Zgórniak 2004 ↓, s. 33.

Przypisy

  1. Kozłowski 1975 ↓, s. 182; Antecka i Buyko 2014 ↓, s. 114.
  2. Kozłowski 1975 ↓, s. 182.
  3. Zgórniak 2004 ↓, s. 7.
  4. Słoczyński 2000 ↓, s. 17.
  5. Szypowska 1988 ↓, s. 16.
  6. Kozłowski 1975 ↓, s. 182; Słoczyński 2000 ↓, s. 17.
  7. Kovács 1999 ↓, s. 520.
  8. Kozłowski 1975 ↓, s. 182; Miezian 2014 ↓, s. 16; Antecka i Buyko 2014 ↓, s. 114.
  9. Kozłowski 1975 ↓, s. 182; Szypowska 1988 ↓, s. 16.
  10. Kozłowski 1975 ↓, s. 182; Miezian 2014 ↓, s. 16.
  11. Kozłowski 1975 ↓, s. 182.
  12. Szypowska 1988 ↓, s. 17; Słoczyński 2000 ↓, s. 17.
  13. Kozłowski 1975 ↓, s. 182–183; Szypowska 1988 ↓, s. 17; Słoczyński 2000 ↓, s. 17.
  14. a b c d e f Kozłowski 1975 ↓, s. 183.
  15. Szypowska 1988 ↓, s. 17.
  16. Zgórniak 2004 ↓, s. 8.
  17. Kozłowski 1975 ↓, s. 183; Słoczyński 2000 ↓, s. 17; Zgórniak 2004 ↓, s. 8; Miezian 2014 ↓, s. 16.
  18. Kozłowski 1975 ↓, s. 183; Miezian 2014 ↓, s. 16.
  19. Kozłowski 1975 ↓, s. 183; Zgórniak 2004 ↓, s. 16.
  20. Kozłowski 1975 ↓, s. 183 (tu błędnie podano, iż wieś należała do klasztoru norbertanek).
  21. Słoczyński 2000 ↓, s. 187; Miezian 2014 ↓, s. 16.
  22. Antecka i Buyko 2014 ↓, s. 114.
  23. Szypowska 1988 ↓, s. 18.
  24. Gorzkowski 1896 ↓, s. 17.
  25. Gorzkowski 1896 ↓, s. 20; Szypowska 1988 ↓, s. 18; Słoczyński 2000 ↓, s. 17.
  26. Szypowska 1988 ↓, s. 116.
  27. Szypowska 1988 ↓, s. 132–133.
  28. Szypowska 1988 ↓, s. 190, 198–199.
  29. Lempart 2011 ↓, s. 19–20.
  30. Gorzkowski 1993 ↓, s. 485.
  31. Gorzkowski 1993 ↓, s. 241, 310, 415, 429.
  32. Kozłowski 1975 ↓, s. 183; Szypowska 1988 ↓, s. 99; Zgórniak 2004 ↓, s. 12.
  33. Gorzkowski 1993 ↓, s. 75, 176; Miezian 2014 ↓, s. 16, przyp. 29.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jolanta Antecka, Małgorzata Buyko: Teodora, moja miłość. Życie codzienne Jana i Teodory Matejków. Olszanica: Wydawnictwo Bosz, 2014. ISBN 978-83-7576-206-8.
  • Marian Gorzkowski: Jan Matejko. Epoka lat jego najmłodszych uzupełniona trzema portretami z dziennika prowadzonego w ciągu lat siedemnastu przez Maryana Gorzkowskiego. wyd. 2 powiększone. Kraków: nakład autora, Drukarnia Związkowa, 1896.
  • Marian Gorzkowski: Jan Matejko. Epoka od r. 1861 do końca życia artysty z dziennika prowadzonego w ciągu lat siedemnastu. oprac. Kazimierz Nowacki i Ignacy Trybowski. Kraków: Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, 1993. ISBN 83-7052-167-3.
  • István Kovács: Polacy w węgierskiej Wiośnie Ludów 1848–1849. „Byliśmy z Wami do końca”. przekł. i posł. Jerzy Snopek. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rytm”, 1999. ISBN 83-87893-15-3.
  • István Kovács: Nieznani polscy bohaterowie powstania węgierskiego 1848–1849. przekł. i posł. Jerzy Snopek. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rytm”, 2010. ISBN 978-83-7399-406-5.
  • Eligiusz Kozłowski: Matejko Edmund Marcin. W: Polski Słownik Biograficzny. T. XX: Maria Józefa – Mieroszewski Krzysztof. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Polska Akademia Nauk Instytut Historii, Wydawnictwo PAN, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1975, s. 182–183.
  • Maria Lempart: Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty. Krzesławice. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, 2011. ISBN 978-83-7577-090-2.
  • Maciej Miezian: Zapomniane dziedzictwo Nowej Huty. Bieńczyce. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, 2014. ISBN 978-83-7577135-0.
  • Henryk Marek Słoczyński: Matejko. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2000, seria: A to Polska właśnie. ISBN 83-7023-820-3.
  • Maria Szypowska: Jan Matejko wszystkim znany. wyd. V. Warszawa: Zarząd Krajowy Związku Młodzieży Wiejskiej, Zespoły Usługowo-Wytwórcze ZK ZMW „Agrotechnika”, 1988, seria: Książki dla wsi.
  • Marek Zgórniak: Jan Matejko 1838–1893. Kalendarium życia i twórczości. Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, 2004. ISBN 83-89424-21-5.