Edvard Beneš

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Edvard Beneš
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 28 maja 1884
Kožlany
Data i miejsce śmierci 3 września 1948
Sezimovo Ústí
Prezydent Czechosłowacji
Okres od 18 grudnia 1935
do 5 października 1938
Poprzednik Tomáš Garrigue Masaryk
Następca Emil Hácha
Prezydent Czechosłowacji na uchodźstwie
Okres od 21 lipca 1940
do 2 kwietnia 1945
Prezydent Czechosłowacji
Okres od 28 października 1945
do 7 czerwca 1948
Poprzednik Emil Hácha
Następca Klement Gottwald
Premier Czechosłowacji
Okres od 26 września 1921
do 7 października 1922
Poprzednik Jan Černý
Następca Antonín Švehla
Minister Spraw Zagranicznych Czechosłowacji
Okres od 14 listopada 1918
do 18 grudnia 1935
Poprzednik stanowisko utworzone
Następca Milan Hodža
podpis
Odznaczenia
Order Krzyża Orła I Klasy (Estonia) Krzyż Wielki Orderu Chrystusa Krzyż Wielki Orderu św. Jakuba od Miecza (Portugalia) Wielka Wstęga Orderu Leopolda (Belgia)

Edvard Beneš (wym. [ˈɛdvart ˈbɛnɛʃ] i; ur. 28 maja 1884 w Kožlanach, zm. 3 września 1948 w Sezimovie Ústí) – czeski polityk, prezydent Czechosłowacji w latach 1935–1938, na uchodźstwie w latach 1940–1945, i ponownie w kraju w latach 1945–1948, premier Czechosłowacji w latach 1921–1922, członek parlamentu w latach 1920–1925 i 1929-1935.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z rodziny chłopskiej[1]. Z wykształcenia prawnik i socjolog. Studiował na Sorbonie oraz Uniwersytecie w Dijon. Podczas I wojny światowej był zaangażowany w działalność przeciwko Austro-Węgrom, w wyniku której w 1915 roku musiał uciekać za granicę. Od 1916 do 1918 działał w Czeskiej Radzie Narodowej jako jej sekretarz. Był działaczem Partii Narodowo-Socjalistycznej, bliskim współpracownikiem Tomáša Masaryka. Uczestniczył Konferencji pokojowej w Paryżu jako delegat Czechosłowacji. Dzięki jego aktywności Czechosłowacja uzyskała korzystne postanowienia w traktacie pokojowym z Austrią. W latach 1921–1922 był premierem Czechosłowacji, w latach 1918–1935 ministrem spraw zagranicznych, a następnie prezydentem Czechosłowacji. Zwolennik współpracy z państwami zachodnimi (głównie z Francją), a także z ZSRR. Był współtwórcą Małej Ententy.

Od 1938 był tajnym agentem sowieckim. W obliczu, związanego z roszczeniami terytorialnymi, wkroczenia Niemców do Czechosłowacji znaczna część czeskiej generalicji zwróciła się do Beneša z żądaniem zaproponowania Polsce federacji z Czechosłowacją. Beneš odmówił, realizując politykę Moskwy dążącej do konfliktu zbrojnego[2]. Po zawarciu układu monachijskiego (wrzesień 1938) Beneš podał się do dymisji. 22 października tegoż roku ponownie znalazł się na wygnaniu, tym razem w londyńskiej dzielnicy Putney. W wyjeździe do Wielkiej Brytanii pomógł Benešowi Piotr Zubow, były przyjaciel szefa NKWD Ławrentija Berii; był on możliwy dzięki finansom i pomocy siatki NKWD[3]. 22 września 1939 r. ambasador radziecki w Londynie Iwan Majski donosił, iż Beneš do akcji ZSRR z 17 września odnosi się z pełną aprobatą (с полным одобрением), mówiąc ZSRR nie mógł inaczej postąpić (СССР иначе не мог поступить)[4]. W listopadzie 1940, w trakcie ciężkich bombardowań miasta przez Luftwaffe, Beneš wraz z żoną, krewnymi i domownikami przenieśli się do willi Aston Abbotts w pobliżu Aylesbury w Buckinghamshire. Pracownicy jego prywatnego biura, z sekretarzem Edvardem Táborským i szefem sztabu Jaromírem Smutným, zamieszkali w Old Manor House w pobliskiej wiosce Wingrave, podczas gdy pracownicy wywiadu wojskowego z Františkiem Moravcem stacjonowali w innej wiosce o nazwie Addington.

W czerwcu 1940 roku powołał do życia czechosłowacki rząd emigracyjny w Londynie z Janem Šrámkiem jako premierem i z sobą samym jako prezydentem. W 1941 Beneš i František Moravec zaplanowali operację Anthropoid, z zamiarem dokonania zamachu na Reinharda Heydricha. Do wykonania zamachu doszło w roku 1942 i spowodowało brutalne niemieckie represje: pacyfikację wiosek Lidice i Ležáky.

Planowane w czasie wojny (1939-1943) utworzenie konfederacji polsko-czechosłowackiej[5] uzależniał od zgody ZSRR i innych mocarstw, co spowodowało zerwanie rozmów. W 1943 podpisał w Moskwie czechosłowacko-sowiecki układ o przyjaźni, pomocy i współpracy[6].

W 1945 powrócił do Pragi i został zatwierdzony na zajmowanym dotychczas stanowisku przez Zgromadzenie Narodowe. 19 czerwca 1946 został ponownie wybrany na stanowisko prezydenta Republiki. Na mocy jego dekretów pozbawiono obywatelstwa i mienia Niemców oraz Węgrów wysiedlanych z Czechosłowacji. Po zamachu stanu w lutym 1948 zaakceptował nowy skład rządu, przedstawiony przez Klementa Gottwalda. W maju 1948 nie podpisał nowej konstytucji, 7 czerwca zaś złożył urząd i wycofał z życia publicznego. Trzy miesiące później zmarł.

Od roku 2005 przed Ministerstwem Spraw Zagranicznych w Pradze znajduje się jego pomnik.

Pomnik prezydenta Edwarda Benesza na pl. Loretańskim praskich Hradczan

Odznaczenia (lista niepełna)[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Praca zbiorowa, Słownik historii XX wieku. Kraków 1993, s. 45.
  2. Uważam Rze Historia, Dariusz Baliszewski Prawda o Zaolziu, nr 12 (81) grudzień 2018, s. 15.
  3. Bogusław Wołoszański, Wojna, Miłość, Zdrada, s. 63, Wydawnictwo: Wołoszański, listopad 2010. ​ISBN 978-83-89344-83-0​.
  4. Документы внешней политики СССР Том 22. Книга 2. 1 сентября – 31 декабря 1939 г. Moskwa 1992, s. 122.
  5. Polityka Edvarda Beneša i jego ekipy wobec rządu polskiego na uchodźstwie gen. Władysława Sikorskiego: (październik 1939 – czerwiec 1940 r.).
  6. Edward Beneš w orbicie sowieckich wpływów (grudzień 1943 r. – maj 1944 r.).
  7. Lista odznaczonych Orderem Krzyża Orła: Eesti tänab 1919-2000, Tallinn: Eesti Vabariigi Riigikantselei, 2000, s. 152–155, ISBN 9985-60-778-3 [dostęp 2014-10-23] [zarchiwizowane z adresu 2011-08-27] (est.).
  8. a b Cidadãos Estrangeiros Agraciados com Ordens Portuguesas (port.). presidencia.pt. [dostęp 6 stycznia 2012]. – jako „Bénés Edouard”.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Palmowski, Słownik Najnowszej Historii Świata 1900-2007, tom 1, Warszawa 2008, ​ISBN 978-83-7469-683-8​.