Edvard Beneš

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Edvard Beneš
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 28 maja 1884
Kožlany
Data i miejsce śmierci 3 września 1948
Sezimovo Ústí
Prezydent Czechosłowacji
Okres od 18 grudnia 1935
do 5 października 1938
Poprzednik Tomáš Garrigue Masaryk
Następca Emil Hácha
Prezydent Czechosłowacji na uchodźstwie
Okres od 1940
do 2 kwietnia 1945
Prezydent Czechosłowacji
Okres od 28 października 1945
do 7 czerwca 1948
Poprzednik Emil Hácha
Następca Klement Gottwald
Premier Czechosłowacji
Okres od 26 września 1921
do 7 października 1922
Poprzednik Jan Černý
Następca Antonín Švehla
Edvard Benes signature.svg
Odznaczenia
Order Krzyża Orła I Klasy (Estonia) Krzyż Wielki Orderu Chrystusa Krzyż Wielki Orderu św. Jakuba od Miecza (Portugalia) Wielka Wstęga Orderu Leopolda (Belgia)

Edvard Beneš (wym. [ˈɛdvart ˈbɛnɛʃ] i; ur. 28 maja 1884 w Kožlanach, zm. 3 września 1948 w Sezimovie Ústí) – czeski polityk, prezydent Czechosłowacji w latach 1935-1938, na uchodźstwie w latach 1940-1945, i ponownie w kraju w latach 1945-1948, premier Czechosłowacji w latach 1921-1922, członek parlamentu w latach 1920-1925 i 1929-1935.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z rodziny chłopskiej[1]. Z wykształcenia prawnik i socjolog. Studiował na Sorbonie oraz Uniwersytecie w Dijon. Podczas I wojny światowej zaangażowany w działalność przeciwko Austro-Węgrom, w wyniku której w 1915 roku musiał uciekać za granicę. Od 1916 do 1918 działał w Czeskiej Radzie Narodowej jako jej sekretarz. Działacz Partii Narodowo-Socjalistycznej, bliski współpracownik Tomáša Masaryka. Uczestnik Konferencji pokojowej w Paryżu jako delegat Czechosłowacji. Dzięki jego aktywności Czechosłowacja uzyskała korzystne postanowienia w traktacie pokojowym z Austrią. W latach 1921–1922 premier Czechosłowacji, w latach 1918–1935 minister spraw zagranicznych, a następnie prezydent Czechosłowacji. Zwolennik współpracy z państwami zachodnimi (głównie z Francją), a także z ZSRR. Współtwórca Małej Ententy.

Od 1938 był tajnym agentem sowieckim. W obliczu związanego z roszczeniami terytorialnymi wkroczenia Niemców do Czechosłowacji znaczna część czeskiej generalicji zwróciła się do Beneša z żadaniem zaproponowania Polsce federacji z Czechosłowacją. Beneš odmówił, realizując politykę Moskwy dążącej do konfliktu zbrojnego[2]. Po zawarciu układu monachijskiego (wrzesień 1938) Beneš podał się do dymisji. 22 października tegoż roku ponownie znalazł się na wygnaniu, tym razem w londyńskiej dzielnicy Putney. W wyjeździe do Wielkiej Brytanii pomógł Benešowi Piotr Zubow, były przyjaciel szefa NKWD Ławrentija Berii; był on możliwy dzięki finansom i pomocy siatki NKWD[3]. 22 września 1939 r. ambasador radziecki w Londynie Iwan Majski donosił, iż Beneš do akcji ZSRR z 17 września odnosi się z pełną aprobatą (с полным одобрением), mówiąc ZSRR nie mógł inaczej postąpić (СССР иначе не мог поступить)[4]. W listopadzie 1940, w trakcie ciężkich bombardowań miasta przez Luftwaffe, Beneš wraz z żoną, krewnymi i domownikami przenieśli się do willi Aston Abbotts w pobliżu Aylesbury w Buckinghamshire. Pracownicy jego prywatnego biura, z sekretarzem Edvardem Táborským i szefem sztabu Jaromírem Smutným, zamieszkali w Old Manor House w pobliskiej wiosce Wingrave, podczas gdy pracownicy wywiadu wojskowego z Františkiem Moravcem stacjonowali w innej wiosce o nazwie Addington.

W czerwcu 1940 roku powołał do życia czechosłowacki rząd emigracyjny w Londynie z Janem Šrámkiem jako premierem i z sobą samym jako prezydentem. W 1941 Beneš i František Moravec zaplanowali Operację Anthropoid, z zamiarem dokonania zamachu na Reinharda Heydricha. Do wykonania zamachu doszło w roku 1942 i spowodowało brutalne niemieckie represje: pacyfikację wiosek Lidice i Ležáky.

Planowane w czasie wojny (1939-1943) utworzenie konfederacji polsko-czechosłowackiej[5] uzależniał od zgody ZSRR i innych mocarstw, co spowodowało zerwanie rozmów. W 1943 podpisał w Moskwie czechosłowacko-sowiecki układ o przyjaźni, pomocy i współpracy[6].

W 1945 powrócił do Pragi i został zatwierdzony na zajmowanym dotychczas stanowisku przez Zgromadzenie Narodowe. 19 czerwca 1946 został ponownie wybrany na stanowisko prezydenta Republiki. Na mocy jego dekretów pozbawiono obywatelstwa i mienia Niemców i Węgrów wysiedlanych z Czechosłowacji. Po zamachu stanu w lutym 1948 zaakceptował nowy skład rządu, przedstawiony przez Klementa Gottwalda. W maju 1948 nie podpisał nowej konstytucji, zaś 7 czerwca złożył urząd i wycofał z życia publicznego. Trzy miesiące później zmarł.

Od roku 2005 przed Ministerstwem Spraw Zagranicznych w Pradze znajduje się jego pomnik.

Pomnik prezydenta Edwarda Benesza na pl. Loretańskim praskich Hradczan

Odznaczenia (lista niepełna)[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Praca zbiorowa, Słownik historii XX wieku. Kraków 1993, s. 45
  2. Uważam Rze Historia, Dariusz Baliszewski Prawda o Zaolziu, nr 12 (81) grudzień 2018, s. 15
  3. Bogusław Wołoszański, Wojna, Miłość, Zdrada, s. 63, Wydawnictwo: Wołoszański, listopad 2010. ​ISBN 978-83-89344-83-0
  4. Документы внешней политики СССР Том 22. Книга 2. 1 сентября — 31 декабря 1939 г. Moskwa 1992, s. 122.
  5. Polityka Edvarda Beneša i jego ekipy wobec rządu polskiego na uchodźstwie gen. Władysława Sikorskiego : (październik 1939 - czerwiec 1940 r.)
  6. Edward Beneš w orbicie sowieckich wpływów (grudzień 1943 r. - maj 1944 r.)
  7. Lista odznaczonych Orderem Krzyża Orła: Eesti tänab 1919-2000, Tallinn: Eesti Vabariigi Riigikantselei, 2000, s. 152-155, ISBN 9985-60-778-3 [dostęp 2014-10-23] [zarchiwizowane z adresu 2011-08-27] (est.).
  8. a b Cidadãos Estrangeiros Agraciados com Ordens Portuguesas (port.). presidencia.pt. [dostęp 6 stycznia 2012]. – jako „Bénés Edouard”.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Palmowski, Słownik Najnowszej Historii Świata 1900-2007, tom 1, Warszawa 2008, ​ISBN 978-83-7469-683-8​.